Кіріспе
Жалпы құқық қорғанысы
Ағылшын құқығындағы мәжбүрлеу – бұл толыққанды жалпы құқық қорғанысы, ол жағдайлардың немесе басқа біреудің қауіп-қатерлерінің салдарынан қылмыс жасауға мәжбүр болған адамдардың пайдасына қолданылады. Бұл принцип қылмыстық құқықта ғана емес, сонымен қатар азаматтық құқықта да қолданылады, оның ішінде келісімшарт құқығы және сенімгерлік құқығы салаларында маңызды рөл атқарады.
Келісім-шарт құқығы
Қауіпсіздікке заңсыз қауіп-қатерлер жатады. Ұлттық заң бойынша, егер мәжбүрлеу физикалық сипатта болса, талап қоюға рұқсат етілген. Егер адам келісімге кірудің бір себебі, тіпті басты себебі болмаса да, қауіп-қатер болған жағдайда, келісімнен бас тартуға мүмкіндік алады. Бартон мен Армстронгтың ісінде Армстронг мырза Бартонды бизнестен шығу үшін үлкен сомада ақша төлеуге, оның отбасына өлім қаупі келтіру арқылы "құшқырлықпен" мәжбүрлеуге тырысты. Бартонның мінезі қатал болғанымен, ол ақысын төлеуі мүмкін болса да, келісімнен бас тартуға құқылы болды. Тек 20 ғасырдың соңында ғана егер қауіп заңсыз экономикалық зиян келтірсе, келісімнен шығуға рұқсат берілді. Егер ол заңсыз әрекет жасаумен, мысалы, төлемді төлеуден бас тарту біреуді бизнестен шығаратынын біле отырып, келісімшартты бұзу сияқты, қауіп-қатер жасаса, онда ол әрқашан "заңсыз" болып есептеледі. Алайда, заңды әрекет жасаумен қорқыту көбінесе заңсыз емес. Pao On v Lau Yiu Long ісінде Pao отбасы Lau отбасы компанияның ғимаратын сатып алуға бағытталған акциялардың айырбастау келісімін аяқтамаймыз деп қорқытты, егер Lau отбасы кепілдік шартын өзгертуге келіспесе. Тайлық кеңесі негізгі келісімді аяқтамау қаупінен кейін Lau отбасының кепілдік келісіміне қол қоюы "коммерциялық қысымның" нәтижесі екенін, экономикалық мәжбүрлеу емес екенін мәлімдеді. Lau отбасының мінез-құлқын бақылау және келісімге қол қойғанға дейінгі жағдайды ескере отырып, келісімді жойғысы келген мәжбүрлеу болған жоқ. Дегенмен, бизнес-тараптарды қамтитын істерден өзгеше, егер заңды әрекет жасау туралы қауіп-қатер осал адамға қарсы қолданылса, ол мәжбүрлеу болып есептелуі мүмкін. "Заңды әрекетке мәжбүрлеу" туралы нақты мысал – шантаж. Шантаж жасаушы, оларға өте осал адамнан ақша талап етуді, заңға сай әрекетті жасамайтынын негіздеуі керек.
Тарих және ойлау
Қаттылық қорғау ретінде көптеген ғасырлар бойы қолданылып келеді және оның бастауы ортақ құқықта. Жағдайларға байланысты мәжбүрлеуді қамтитын кеңейтілуі 1990 жылдарға дейін болған жоқ, атап айтқанда, R v Pommell ісінде осы кеңейтілу орын алды. Лорд Бингхамның R v Hasan ісінде айтқанынша, мәжбүрлеу қорғауы (қорқыту арқылы) оны ақтамай, "әдетте қылмыстық болар еді әрекетті кешіреді". Бингхам өзін-өзі қорғау кезіндегі құрбанның моральдық жағдайына қатысты ерекшелік жасайды: өзін-өзі қорғау жағдайында құрбан өзі айыпталушыға қарсы агрессивті немесе қылмыстық әрекет жасаған болады. Ал мәжбүрлеу жағдайында мұндай бұрынғы агрессияға байланысты қарым-қатынас болмайды. Бингхам 19-тармақта былай деп атап өтеді:
Қауіп
Заң адамның мәжбүрлеуге ұшырауы үшін оған төндірілетін қауіптің сипатына шектеу қояды. Бұл қауіп айыпталушыға немесе оның жақын туыстарына немесе оған жақын адамға өлім немесе ауыр дене жарақаты келтіру болуы керек. R v Singh ісінде Апелляциялық сот айыпталушының ізгіліксіздігін әшкерелеу туралы қауіп қарапайым адамның еркін жоюға жеткіліксіз деп шешті. Айыпталушы өлім немесе ауыр зияннан, әдетте айыпталушыға, оның жақын отбасы мүшелеріне немесе ол үшін жауапты деп санайтын адамға бағытталған нақты қауіптер түрінде, орынды және шын ниетпен қорқуы керек. R v Graham ісінде қауіп айыпталушыға бірден және тікелей төндірілді. Австралиядағы R v Hurley & Murray ісінде қашқан қылмыскерлер Х-ті оның әйелін кепілге алып, екі мәйіттің құтылуына мәжбүр етті, осылайша оған жасалған қауіп "оның болмаған кезеңінің барлық уақытында күшінде болуы керек" және "оның жалғыз алаңы әйелдің қауіпсіздігі болуы керек". R v Conway және R v Wright істерінен (онда қауіп айыпталушының жігітіне қатысты) кейін, Сот зерттеулері жөніндегі кеңестің үлгілік нұсқауы қауіпті, егер ол айыпталушыға немесе оның жақын туысына емес, айыпталушы өзін оның қауіпсіздігі үшін жауапты деп санайтын адамға бағытталуы керек екенін көрсетеді, және қатаң қолданылған жағдайда, бұл мәжбүрлеу ерекшелігінің негіздерімен үйлеседі.
Себеп-салдарлық байланыс
1994 жылғы "R v Cole" қылмыстық ісінде көрсетілгендей, LR 582, осы қауіптер мен айыпталушының заң бұзу шешімі арасында тікелей себеп-салдар байланысы болуы керек. Осылайша, айыпталушының қалыпты ұстанымдары қауіптің күшіне сену арқылы жойылған болуы тиіс. "R v Safi" (2003) ісі бойынша, айыпталушы қауіп болды деп шынайы және ақылға қонымды түрде сенеді деп дәлелдеуі жеткілікті, яғни сынақ субъективті де, объективті де: айыпталушының еркі қауіптің ықпалымен толығымен басылған болуы керек, сондай-ақ орташа еңбекті адам да осындай жағдайда дәл осылай әрекет етуге мәжбүр болар еді.
Тездетушілік
Сонымен қатар, қатерлер жасалған жағдайлар, олардан қашуға ешқандай ақылға қонымды мүмкіндік болмауы керек. Бірақ, себеп-салдар байланысы және дереулік мәселелері қорғанысқа қойылған шектеулерде әлсіздік тудырды. R v Hudson and Taylor 1971 2 QB 202 ісінде, ауыр шабуылға куә болған екі жас әйел қорқытылып, сотта шабуыл жасағанды анықтаудан бас тартты. Олар жалған куәлік бергені үшін айыпталды, бірақ шартты түрде босатылды. Сот осы әйелдерге мейірімділік көрсетуге дайын болды, себебі олар полициямен ынтымақтасқандары үшін физикалық жазалаудың әдеттегі жағдайларда болатын қоғамда өмір сүрді, және олардың жасы, тәжірибесі және физикалық күшінің жетіспеуі ескерілгенде, қауіптің орындалуынан қашудың ақылға қонымды жолы болған жоқ. Бұл қауіптің орындалуының өте жақын болуы керек деген талапты әлсіретті, сондықтан күдікті сол сәтте заңды бұзуға баруға мәжбүр болды, және бұл R v Cole 1994 Crim. LR 582 сияқты жағдайларға әкелді, онда бір ер адам қарыз өндірушінің қатерінен құтылу үшін бірнеше құрылыс серіктестіктерін тонады. Саймон Браун ЛДЖ бұл істе қажеттілік туралы айғақпен негізделген қауіптің дереулік сипаты жоқ екенін және айтылған қауіп пен тағылған қылмыс арасындағы жеткілікті байланыс үшін қажетті тікелейлік пен дереулік деңгейінің жетіспеушілігін анықтады. Қатер жасаған адам күдіктінің қандай қылмыс жасау керектігін нақты атап көрсеткен жоқ. Ол жауапкердің міндетті түрде қылмыс жасауы мүмкін емес борышты қайтаруын талап еткенін ғана білдірді.
Ақылға қонымды адамның ерекшеліктері
R v Bowen [1996] 2 Cr. Қолданба. R. 157 ісінде Апелляциялық сот IQ деңгейі төмен, бірақ психикалық кемістігі немесе ақыл-ой жетілмегендігі жоқ адамның, қалыпты адамнан кем батыл немесе қауіп-қатер мен қысымға төтеп беруге қабілетсіз болуы міндетті емес екенін мәлімдеді. Қатысты сынақ (R v Graham 1982 1 AER 801 ісінде белгіленген) екі элементтен тұрды:
Стюарт Смит LJ қазылар алқасының қарауына қандай ерекшеліктер тиімді болуы мүмкін екендігі туралы толық нұсқау берді: жас, жыныс, физикалық кемістік немесе танылған психикалық ауру адамның өзін-өзі қорғауға қабілетін шектеуі мүмкін, бірақ айыпталушының қалыпты адамнан көбірек осал, ұяң немесе қауіп-қатерге бейім болуы ақылға қонымды адамның ерекшеліктері емес. Сонымен қатар, мас болу немесе есірткі қолдану салдарынан туындаған өздігінен туындаған қабілетсіздікке жол берілмейді (R v Flatt 1996 Crim LR 576).
Жағдайдың қысымы
Адам әрекетімен тікелей немесе тікелей емес байланысты, жалпы жағдайлардың қысымынан туындаған мәжбүрлеу туралы шағымдар саны артып келеді. Осыған байланысты, бұл мәжбүрлеудің кіші тобы қажеттіліктің кейбір терминологиясын қабылдауға тырысады. R v Conway (1988) 3 AER 1025 ісінде Апелляциялық сот жауапкердің полиция қызметкерлерінен қашқан кезде абайсыздықпен көлік жүргізу айыпталуын қарады. Оның жолаушысына жақында оқпанамен шабуыл жасаған, ал шабуылдаушы машинаға қарай жүгіріп келе жатқан қарапайым киімдегі офицерлерді көргенде, айыпталушыға "жүргізуге" бұйрық берген. Сот "жағдайдың мәжбүрлігін" құру үшін, ол өзін немесе басқа біреуді өлімнен немесе ауыр дене жарақатынан сақтау үшін қажет деп санайтын көлік жүргізуі керек деп шешті. Дәлел ретінде айыпталушы "объективті қауіпке" сілтеме жасай алуы керек немесе кемінде, ақылға қонымды сенімділік талабын орындауы керек. Р v Martin (1989) 1 AER 652 ісінде Вулф Л.Ж. былай атап өтті:
Көлік жүргізуге тыйым салынған жауапкер баласын жұмысқа апару қажеттігін айтты, себебі ол психикалық ауруы бар әйелі баласы жұмысқа уақытында келмесе, өзін-өзі өлтіруі мүмкін деп қорқады. Саймон Браун судьясы қорғанысты басқа біреудің қасақана қауіп-қатерінен немесе зорлық-зомбылығынан немесе айыпталушыны немесе басқаларды қауіпке тікейтін басқа объективті қауіптерден туындаған айыпталушының еркіне жасалған қысым ретінде анықтады. Атап айтқанда, талаптар мынадай:
Осылайша, DPP v Bell (1992) Crim LR 176 ісінде айыпталушы, өзінің физикалық қауіпсіздігіне қатысты қорқыныш тудырған пабтағы оқиғадан кейін, көлігімен қашып, қауіпсіз жерге аз ғана қашықтықта жүргізіп, мүмкіндігінше тез қылмыстық әрекеттен бас тартқандықтан, шамадан тыс алкогольді ішімдікпен көлік жүргізуге байланысты мәжбүрлеуді сәтті дәлелдеді. R v Baker and Wilkins (1997) Crim LR 497 (CA) ісінде баланың анасы және тағы біреуі баласын әкесінен қайтарып алу үшін үй есігін бұзып кірді. Іс-қимыл баланың қорғаны үшін жасалды, сондықтан үш қорғаныс көтерілді: 1971 жылғы Қылмыстық зиянды өтеу туралы заңның 5(2)(b) тармағы, мүліктің зақымдануына қатысты ақылға қонымды себепті қорғаныс ретінде қабылдауға рұқсат береді. Сот баланың осы тармақ мағынасында қорғалатын мүлік емес деп шешті; өзін-өзі қорғау, 1967 жылғы Қылмыстық заңның 3-бабына сәйкес, қылмыс жасауды болдырмау үшін өзгелерді қорғауды қамтиды; және жағдайдың мәжбүрлігі. Сот мәжбүрлеуге қауіп-қатерлерді немесе ұзақ мерзімді психологиялық зиянды қорқынышты кіргізбейтінін, тіпті бұл ауыр психологиялық зиянға әкелсе де, шешті. Өзін-өзі көмекке тартудан басқа заңды шаралар болғандықтан, мәжбүрлеуге жол берілмеді. Қауіп мөлшері айыпталушының кез келген маңызды ерекшеліктерін ескере отырып, оның басқаша әрекет етуі күтілмейтіндей болуы керек. R v Pommell (1995) 2 Cr. App. R. 607 ісінде жауапкер заңсыз атыс қаруы, яғни автоматты қаруды иеленгені үшін айыпталды, ол оны басқа біреудің пайдалануына жол бермеу және оны полицияға тапсыру үшін алғанын мәлімдеді. Қару оның қолында қанша уақыт болғанына қатысты күмән болды, бұл оның айыпталуына әкелді, өйткені қазылар алқасы оның жағдайға байланысты ақылға қонымды түрде әрекет етпегенін шешті. R v Abdul Hussain және басқалар (1999) Crim LR 570 ісінде қауіптің жақын арада және жедел болуы талабы қарастырылды, тіпті оның орындалуы дереу болмаса да. Айыпталушылар ирактық биліктің қолынан өлімнен қашу үшін ұшақты ұрлады. Сот қылмыс өлім немесе ауыр дене жарақатының жақын қаупіне орынды және пропорционалды жауап болған жағдайда қорғанысқа мүмкіндік беретінін шешті. Қауіп бірден болуы міндетті емес, тек жақын арада болуы керек.
s5(2)(b) Criminal Damage Act 1971 which allows a reasonable excuse as a defence to the damage of property. It was held that a child is not property capable of being defended for the purposes of the section. self defence which includes the defence of others both inherently and through the use of reasonable force to prevent the commission of a crime under s3 Criminal Law Act 1967.
duress of circumstances. The court held that duress did not include threats or the fear of long term psychological injury even though that might be serious psychological injury. Since there were other lawful remedies other than immediate self help, duress was denied. The danger must be such that the accused cannot reasonably, taking into account any of their relevant characteristics, be expected to act otherwise. In R v Pommell (1995) 2 Cr. App. R. 607 the defendant was charged with possession of an illegal firearm, a sub machine gun, which he claimed to have taken from another person in order to prevent that other from using it and to hand it to the police. There was some doubt as to how long the weapon had been in his possession, which resulted in his conviction because the jury decided that he had not acted as soon as was reasonable in the circumstances. R v Abdul Hussain and others (1999) Crim LR 570 considered the requirement that the threat be imminent and operative even though its execution is not immediate. The defendants hijacked a plane in order to escape death at the hands of the Iraqi authorities. The court held that the defence was available as long as the crime was a reasonable and proportionate response to an imminent peril of death or serious injury. The threat need not be immediate, only imminent.
Психикалық денсаулық
Соттар қысымның ішкі ойлау процестерінен емес, сыртқы көзден туындауы керек деп шешті. R v Rodger & Rose [1998] 1 Cr App R 143 ісінде екі түрме тұтқыны қашып кеткен. Олар түрмеде депрессияға түскеннен кейін қашып кетуге мәжбүр болдық деп, және қашып кетпесе, өз-өзіне қол жұмсауға бейім болады деп қорқып, жағдайға байланысты мәжбүрлеу қорғанысын қолдануға тырысты. Сот шешімі бойынша, қоғамдық мүдделерді қорғау мақсатында, қысымның көзі психикалық аурумен байланысты ішкі ойлау процестерінен емес, сыртқы факторлардан болуы тиіс. Бұл шешім мұндай абсурдты заңға енгізбеу үшін қабылданған болуы мүмкін, алайда Shayler [2002] 2 WLR 754 (Лордтар палатасы) ісінде Лорд Вулф өз ойында қорғаныстың ауыр зияннан адамның психикалық және физикалық денсаулығын қорғауға бағытталған әрекеттерді де қамту үшін кеңейтілуі керек екенін айтты.