Кіріспе

1922 жылы Дублиндегі көше шайқастарының аптасы, Ирландия Азамат соғысының басталуы. Дублин шайқасы – 1922 жылдың 28 маусымынан 5 шілдесіне дейін Дублинде болған көше шайқастарының аптасы. Ұлыбритания-Ирландия келісімінен кейін алты ай өткен соң, бұл шайқас жаңа Уақытша үкімет күштері мен келісімге қарсы болған Ирландия Республикалық Армиясы (ИРА) арасында өтті. Ирландиялық Азаматтық Армиясы да О'Коннелл көшесі ауданында келісімге қарсы ИРА-ны қолдағандықтан, шайқасқа қатысты. Шайқас Уақытша үкімет күштерінің Төрт сот ғимаратына шабуыл жасауымен басталды және Уақытша үкіметтің шешуші жеңісімен аяқталды.

Өмірбаян

1922 жылдың 14 сәуірінде 200-ге жуық Анти-келісімді ИРА жауынгерлері, Рори О’Коннорды өкіл етіп, Дублиндегі Төрт сот ғимаратын басып алды, бұл керісінше күшті шиеленіске әкелді. Олар британдықтармен жаңа қарулы қақтығысты қозғауды көздеді, оның нәтижесінде Англо-Ирландия келісімі құлап, ИРА-ның екі фракциясы бұрынғы ортақ жауына қарсы бірігіп, тәуелсіз Ирландия Республикасын құру үшін күресті қайта жандандырады деп үміттенеді. Осы кезде британдық армия Дублинде мыңдаған сарбаздарын шоғырландырып, эвакуация күтіп тұрды. Уинстон Черчилль мен британдық үкімет Төрт соттағы көтерілісшілерді ығыстыру үшін Уақытша үкіметке қысым көрсетіп келді, олардың болуын келісімді бұзу деп есептеді. Бұл қысым ең ауыр Майкл Коллинстің үстіне түсті, ол Уақытша үкімет кабинетінің төрағасы және Ұлттық армияның нақты басшысы еді. Коллинс, Ұлыбританиядан тәуелсіздік үшін соғыс кезінде ИРА-ның бас стратегі, өткен сәуірде Төрт сотты алғаш басып алғаннан бері келісімге қарсы жауынгерлермен ашық соғысқа түсуге қарсы тұрды. Уақытша үкімет кабинетіндегі әріптестері, соның ішінде Артур Гриффит, Коллинстің оларға қарсы шешуші әскери шаралар қолдануы керек екеніне келісті. 1922 жылдың маусым айында Уақытша үкімет азаматтық соғыстың алдын алу мақсатында британдық үкіметпен конституция жобасын талқылауға кірісті. Олар, ең алдымен, Дублин үкіметінің барлық мүшелерінің британдық тәжге адал болуға ант беру талабын жоюға тырысты, бұл келісімге қарсы жауынгерлермен күрес тудырған маңызды мәселе еді. Алайда консервативті британдық үкімет ынтымақтастықтан бас тартты. 16 маусымдағы сайлауда Синн Фейн партиясының келісімді қолдайтын фракциясы жеңіске жетті. 1922 жылдың 22 маусымында Лондонда сэр Генри Уилсонның қазасы және Төрт сот әскерлерінің еркін мемлекеттік армияның бас штаб бастығының орынбасары генерал Дж. Дж. О’Коннеллді қамауға алуы британдық үкіметтің Уақытша үкіметке жасаған қысымын күшейтті. Британдықтар енді бүкіл Ирландияны басып алып, қайтадан басып алумен қауіптендірді. 27 маусымда Уақытша үкімет кабинеті Төрт сот гарнизонына эвакуация жасауға немесе дереу әскери шараларға ұшырауға ультиматум беруге келісті. Черчилль Ұлттық армияға қолдану үшін британдық артиллерияны, сондай-ақ үш шақырым қашықтықтағы Килменхемдегі 10 000 снарядтан 200 снарядты қарыз ретінде ұсынды. Мүмкін, британдық арнайы жасақтар да жасырын түрде қарызға алынған болуы мүмкін. Екі 18 фунттық далалық зеңбірек Лиффи өзенінен Төрт сот кешеніне қарсы Bridge Street және Winetavern Street көшелеріне орналастырылды. 27 маусым күні түні / 28 маусым күні таңғы сағаттарда келісімге қарсы гарнизонға ультиматум берілгеннен кейін Ұлттық армия Төрт сотты бомбалауды бастады. Бомбалауды бастау туралы бұйрық қашан, кім, қайда берілгені туралы сенімді мәліметтер жоқ. Тарихшылар бұл бұйрықты Коллинске жатқызады, бірақ кейбір өмірбаян жазушылар бұл пікірге қарсы шығады. Келісімге қарсы жауынгерлерден аман қалғандар таңғы сағат 4-те бомбалау басталғанда, олар таңғы сағат 8-де эвакуацияға дайындалып жатқандарын мәлімдеді.

Төрт соттың шабуылға алынуы

Ғимарат ішінде Ирландия Республикалық Армиясы Бас штабының 12 мүшесі болды, оның ішінде Бас штаб бастығы Джо МакКелви, Инженерлік басқарма директоры Рори О’Коннор, Жартылай күзетші генерал Лиам Меллоуз және Операциялар директоры Эрни О’Мэлли. Гарнизон шамамен 180 адамнан тұрды, олар ИРА-ның 1-ші Дублин бригадасының 1-ші және 2-ші батальондарынан алынған. Командир Пэдди О’Брайен басқарып, олар көбінесе тек жеңіл қару-жарақпен (мысқылар, бес «Томпсон» автоматтары және екі «Льюис» жеңіл автоматтары) қаруланған, сондай-ақ бір тұтқынға алынған бронекөлік болды, оны «Бунтар» деп атады. ИРА Бас штабының мүшелері гарнизонның саяси басшылары болды, бірақ О’Брайеннің басшылығымен қатардағы жауынгерлер ретінде қызмет етті. Келісімге қарсы жақ Төрт сотты қаншама нығайтып, кешенге миналар қойып, есіктер мен терезелерді жапты, бірақ олардың басшылығы моральдық артықшылықты сақтау үшін бірінші оқ атпауға бұйрық берді, сондықтан еркін мемлекет әскерлеріне Төрт сотты қоршауға рұқсат берілді. Бірінші күнгі бомбалау тиімсіз болғаннан кейін, британдықтар еркін мемлекетке тағы екі 18 фунттық зеңбірек берді және 60 фунттық гаубицалармен қатар Төрт сотты әуеден бомбалауды ұсынды. Коллинс бейбіт азаматтардың көп зардап шегу қаупіне байланысты соңғы екі ұсыныстан бас тартты. 29-ы күні еркін мемлекет әскерлері Төрт соттың шығыс жағына шабуыл жасап, үш адамды өлтіріп, 14 адамды жаралады және 33 адамды тұтқынға алды. Республикашылдардың «Бунтар» бронекөлігі бұзылып, экипажы тастап кетті. Келесі күні таңда О’Брайенге сынықтар тиді, ал О’Мэлли Төрт соттағы әскери басқаруды өз қолына алды. Осы кезде бомбалау салдарынан Төрт сот өртенді. Сонымен қатар, Дублиндегі келісімге қарсы ИРА командирі Оскар Трэйнордан Төрт сот гарнизонына капитуляциялау туралы бұйрық келді, өйткені ол оларға көмектесу үшін олардың орнына жете алмады. О’Мэлли бұл бұйрықты жарамсыз деп таныды, өйткені Төрт сот Бас штабтың операциясы болды. Алайда, жағдайдың тез нашарлап бара жатқанын ескере отырып, 30 маусымда сағат 15:30-да О’Мэлли Төрт сотты еркін мемлекеттің Дублин күзет бөлімінің бригадир генералы Пэдди Дейлиге тапсырды. Гарнизонның үш мүшесі қоршауда қаза тапты.

Мемлекеттік тіркеу кеңсесінің жарылысы

Берілуге бірнеше сағат қалғанда, шамамен 11:30-да немесе 2:15-те, Төрт сот гарнизонының оқ-дәрі қоймасы ретінде пайдаланған Төрт соттың батыс бөлігінде орналасқан Ирландия мемлекеттік архивінің (PRO) ғимараты зор жарылыс ошағына айналды, нәтижесінде Норманд жаулап алу кезеңінен бергі Ирландия мемлекеттік жазбалары жойылды. Шабуылдап келе жатқан 40 еркін мемлекет әскері ауыр жарақат алды. Жарылысқа кінәліні анықтау әлі де даулы мәселе болып қалып отыр. Ұлттық армия штабы келісімге қарсы күштердің еркін мемлекет әскерлерін өлтіру мақсатымен PRO-ны қасақана миналағандарын мәлімдеді. Үкіметті қолдаушы Тим Хили кейіннен жарылыс берілуге дейін орнатылған миналардың салдарынан болғанын, олар берілгеннен кейін жарылғанын айтты. Алайда, шайқасты зерттеу нәтижесінде жарылыс Төрт сотты бомбалаудан туындаған өрт салдарынан болды, ол соғыс қару-жарақ фабрикасындағы гелигнитпен толтырылған екі жүк көлігіне жетті деген қорытындыға келді. Зор шамшырақ тәрізді бұлт Төрт соттан 60 метр биікке көтерілді. Калтон Янгер үш жарылысты анықтады: "сағат 14:15-те рекордтар кеңсесінің астында екі жарылыс, ал сағат 17:00-де ғимараттың арт жағында тағы бір жарылыс". Осы шайқас кезеңінде әр тараптың әскерлері бір-біріне жақындықпен қарады, өйткені көптегені Ирландияның тәуелсіздік соғысы кезінде Ирландия Республикалық армиясында бірге шайқасқан. Еркін мемлекет тарапындағы достарына жүгіну арқылы Төрт сот гарнизонының бірнеше келісімге қарсы көшбасшылары, атап айтқанда Эрни О'Малли мен Шон Лемас, күресті жалғастыру үшін тұтқындықтан қашып кетті. PRO жарылысындағы (және 1921 жылы Кеден үйін өртеудегі) құнды тарихи жазбалардың жойылғандығы ирланд тарихнамасына зиян келтірді; олардың кейбіреулері түрлі дәрежеде тізімделген болатын. Ирландия Ұлттық архиві мен Ирландия қолжазбалар комиссиясы жоғалғандардың орнын толтыру үшін басқа көздерден алынған түпнұсқа құжаттарды жинап, жариялады. Дублиндегі Тринити колледжі басқаратын консорциум жарылыс оқиғасының жүз жылдығына дейін PRO мен оның мазмұнын «виртуалды түрде қайта жасау» үшін «2022 жылдан кейін» веб-сайтын құруда.

О'Коннелл көшесіндегі ұрыс

Төрт сотты басып алудағы еркін мемлекет күштерінің табысына қарамастан, Дублинде 5 шілдеге дейін шайқас жалғасты. 29-ы күні Оскар Трейнор басқарған Дублин бригадасының Келісімге қарсы ИРА бөлімдері О’Коннелл көшесін, Парнелл алаңының бір бөлігін, Йорк көшесін және басқа да маңызды жерлерді басып алды. Бірақ, елордадағы барлық ИРА бөлімдері жаңа ирланд үкіметіне қарсы күресуге дайын болған жоқ, қала бойынша олардың саны шамамен 500-ге жуық болды. Олардың қатарын 150-ге жуық Азаматтық армияның ерлері мен әйелдері толықтырды, олар 1916 жылғы Пасха көтерілісінен кейін жасырылған қару-жарақ пен оқ-дәрі әкелді. Республикашылар О’Коннелл көшесінің солтүстік-шығыс бөлігін басып алды, олардың негізгі бекінісі «блок» деп аталды – Келісімге қарсы жауынгерлер қабырғаларды бұрғылап байланыстырған ғимараттар тобы. Олар сонымен қатар жақын орналасқан Грэшам, Крон, Гранвилл және Хаммам қонақүйлерін де басып алды. Көшенің батыс жағындағы олардың жалғыз орны – YMCA ғимараты болды. Оскар Трейнор елдің басқа аймақтарынан күш алуды үміттенеді, бірақ тек Белфаст пен Типперридегі Келісімге қарсы бөлімдер ғана жауап берді, алайда олар шайқасқа қатысуға кешігіп келді. Уақытша үкімет әскерлері, генерал Том Эннис басшылығымен, Келісімге қарсы гарнизондарды тазалаудан бастады, бұл 1 шілдеге дейін аяқталды. Содан кейін олар О’Коннелл көшесінің айналасына қатаң бекініс салды. Артиллерия Парнелл және Гардинер көшелеріндегі Келісімге қарсы жауынгерлерді олардың орналасқан жерлерінен ығыстыру үшін қолданылды, бұл еркін мемлекет әскерлеріне О’Коннелл көшесі бойында ашық атуға мүмкіндік берді. YMCA-дағы республикалық бекініс еркін мемлекет әскерлері оның астынан туннель қазып, бомба жарытқанда жойылды. Трейнордың «блоктағы» жауынгерлері артиллерия әкелінгенге дейін, бронеавтомобильдердің қорғауымен, жақыннан бомбалауға дейін қарсы тұрды. Ғимараттарға өртке қабылдамалы бомбалар да орналастырылды. Трейнор және оның күшінің көп бөлігі (70 ер адам және 30 әйел) олар басып алған ғимараттар өртенген кезде қашып кетті. Олар бейбіт тұрғындардың арасында жасырынып, Блессингтонға қарай бет бұрды. Республикашыл көшбасшысы Катал Бругха және 15 жауынгерден тұратын артқы күзет қалды, олар Трейнор мен басқа ИРА жауынгерлері кеткеннен кейін Хаммам қонақүйінде қалды. 5 шілде күні сағат 17:00-де, өрт қонақүйді тұруға жарамсыз еткен кезде, Бругха өз жауынгерлеріне капитуляциялауға бұйрық берді. Бірақ ол өзі қалды, ғимараттан жалғыз шығып, револьвермен қаруланды. Ол еркін мемлекет әскерлерінің қолынан жамбасына атып, кейін қан кетуден қайтыс болды. Қаланың айналасында еркін мемлекет әскерлері Келісімге қарсы ИРА топтарын таратып жіберген кезде шайқастың шашыраңқы оқиғалары болды. Катал Бругха Дублин үшін болған шайқаста соңғы құрбан болды, бұл шайқаста кем дегенде 80 адам (15 Келісімге қарсы ИРА еріктілері, 29 Ұлттық армия сарбаздары, бір британдық Корольдік әуе күштерінің қызметкері және 35 бейбіт тұрғын) қаза тапты және 280-нен астам адам жарақат алды. Сонымен қатар, еркін мемлекет 450-ден астам республикашыл тұтқындарды ұстады. Көптеген бейбіт тұрғындардың қаза болуы, әсіресе, халық тығыз қоныстанған қалалық аймақта ауыр қару-жарақ, әсіресе артиллерияны қолданудың салдары болды.

Салдары

Дублиндегі шайқастар басылғаннан кейін, еркін мемлекет үкіметі Ирландия астанасын толық бақылауға алды, ал келісімге қарсы күштер ел бойынша шашырап кетті. Шайқас аяқталған соң ұсталғандардың саны көбейіп, республикашыл тұтқындардың қатары артты. 31 шілдеде Дублин округіне қарасты Скерристе келісімге қарсы белсенді Гарри Боланд атылып өлтірілді. Оскар Трэйнор, Эрни О’Малли және Дублиндегі шайқастан қашып үлкерген басқа да келісімге қарсы күрескерлер қаладан оңтүстік-батысқа қарай 30 шақырым жердегі Блессингтонда қайта жиналды. Типперри округінен келген келісімге қарсы ИРА күштері де келді, бірақ Дублин шайқасына қатысуға кеш қалды. Олардың орнына оңтүстікке бет алып, Эннискорти мен Карлоу қалаларын басып алды, бірақ еркін мемлекет күштерінің басымдығына тап болған соң олардан тез бас тарды. Көптеген республикашылдар одан әрі оңтүстікке қарай, Лимериктен Уотерфордқа дейінгі сызықтың оңтүстік-батысында орналасқан, «Мюнстер Республикасы» деп аталатын аймаққа шегінді. Бірақ 1922 жылдың шілде-тамыз айларында еркін мемлекет күштері шабуыл жасап, осы аймақты да басып алды. Төрт сотта тұтқындалған республикалық көшбасшы – Рори О’Коннор, Лиам Меллоус, Джо МакКелви және Ричард Барретт – кейін үкімет тарапынан келісімге қарсы күштердің Парламент мүшесі Сеан Хейлсті өлтіруіне жауап ретінде жазаланды. (Толық мәліметтер үшін: Ирландия азаматтық соғысы кезіндегі өлім жазалары.) Катал Бруганың қаза болған жері кейін оның құрметіне Катал Бруга көшесі деп аталды.