Кіріспе

Ойыншық театр, сондай-ақ қағаз театр және модель театр (орфографиялық айырмашылықтарға назар салыңыз) деп те аталады, ол Еуропада 19-шы ғасырдың басына дейін тарихы бар миниатюралық театр түрі. Ойыншық театрлар көбінесе қағаз картонға басылып, опера үйінің, драма театрының немесе водевиль театрының сату орындарында жиынтық ретінде сатылатын. Ойыншық театрлар үйде құрастырылып, отбасы мүшелері мен қонақтарға көрсетілетін, кейде тікелей музыкалық қосымшамен. Еуропалық сахнада реализмге көшумен 19-шы ғасырдың соңында, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін теледидардың пайда болуымен ойыншық театрдың танымалдылығы күрт төмендеді. Соңғы жылдары ойыншық театр көптеген қуыршақ ойнатушылардың, авторлардың және кино режиссерлердің арасында қайта жанданып, Америка мен Еуропа бойынша көптеген халықаралық ойыншық театрлар фестивальдері өткізілуде.

18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында

Түпнұсқа ойыншық театрлар көпшілікке танымал пьесалардың көшірмелері болды, олар адамдар үйде жинаған жиынтықтар ретінде сатылды, соның ішінде сахна, көрініс, кейіпкерлер мен костюмдер. Олар картонға басылып, ағылшын театрларында және коммерциялық кітапханаларда "бір пенни қарапайым немесе екі пенни түсті" бағамен қолжетімді болды. Хобби талғандар сахналарды қолмен бояу үшін ғана емес, сонымен қатар ойыншық театр кейіпкерлерін мата мен жылтыратумен (тinsel) әшекейлеу үшін көп күш жұмсайтын. Жылтыратылған суреттер алдын ала жылтыратылған күйінде сатылатын, немесе үйде жылтырату үшін қажетті жабдықтарды алуға болады. Ойыншық мөлшеріндегі сахналар пьесаның масштабын кішірейтетіні сияқты, оларға сәйкес сценарийлер де мәтінді қысқартуға бейім, оны негізгі кейіпкерлер мен сөздерге дейін шектеу арқылы қысқа, түсініксіз қойылым жасауға мүмкіндік берді. 19-шы ғасырдың бірінші жартысында Лондондағы 300-ден астам танымал пьеса ойыншық театрлар түрінде жарық көрді. Баспагерлер суретшілерді грузин және ерте Виктория дәуіріндегі Лондон театрларына сол кездегі ең үлкен жетістіктердің көрінісін, костюмдерін және актерлердің қимыл-қозғалысын бейнелеу үшін жіберді. Театр басшылығы көбінесе осы суретшілерге тегін орын берді, себебі ойыншық театр парақтары өте тиімді тегін жарнама болып табылды.

XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында

XIX ғасырдың басындағы сахналық театр көбінесе көріктілікке, алдымен сюжеттің тереңдігіне немесе кейіпкерлерге негізделген еді, және осы ерекшеліктер ойыншық театрының форматына өте ыңғайлы болды. XIX ғасырдың соңында еуропалық танымал драма реализм бағытына қарай өтті, бұл драматургиялық психологиялық күрделілікке, кейіпкерлердің мотивациясына және қарапайым үш өлшемді декорацияларды пайдалануға қатысты драматургиялық өзгеріс болды. Сахналық театрдың бұл тенденциясы ойыншыққа оңай көшпеді, ал алдыңғы елу жылдың фантастикалық драмалары сәннен шыққаннан кейін, басылымда қалған ойыншық театрлар қолданыстан шықты. Танымалдылығы төмендесе де, ойыншық театр оның жаңаруын қолдаған белгілі суретшілердің саласында қалды. 1884 жылы британдық жазушы Роберт Луис Стивенсон "Penny Plain, Twopence Coloured" атты ойыншық театрының шағын сұлулығына арналған эссе жазды, онда ол Поллок ұсынған драмалардың артықшылықтарын жоғары бағалады. Льюис Кэрролл және Ханс Кристиан Андерсен сияқты басқа балалар жазушылары да Оскар Уайльд сияқты ойыншық театрмен айналысты. Джек және Уильям Батлер Йейтс ағайындылары өздерінің өнер және сахналық жұмыстарында ойыншық театрды үлгі ретінде пайдаланды. XX ғасырда ойыншық театр авангардтың құралы болды, футуризмнің негізін қалаушы Ф.Т. Маринетти мен Пабло Пикассо оны өзгертіп, жаңаша қолданды. Ингмар Бергман және Орсон Уэллс сияқты кинорежиссерлер өздерінің кино шедеврлерін жасау үшін ойыншық театрды алаң ретінде пайдаланды, ал Лоренс Оливье тіпті "Гамлет" фильмінің ойыншық театрын жасады, ол өзінің қағаз кескінімен бірге көптеп өндірілді. Бірақ екінші толқыннан кейін ойыншық театр қайтадан құлдырады, 1950 жылдары оның орнына басқа бір құрылғы келді – ол адамның тікелей араласуын қажет етпейтін, декорациялары, кейіпкерлері, оқиғалары мен музыкалық номерлері километрлерден электронды түрде беріліп, катодтық сәулелі түтіктің экранында көрсетілетін құрылғы. Бұл – телевидение.

ХХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың басында

Ойыншық театры соңғы онжылдықтарда жаңа өркендеуді басынан кешіруде. Коллекционерлер мен дәстүрді сақтаушылар викториялық пьесалардың қалпына келтірілген нұсқаларын қояды, ал тәжірибелі қуыршақ ойнатушылар осы өнер түрінің шегін кеңейтіп, Исаак Бабель мен Итало Кальвиноның туындыларын, сондай-ақ белгілі болмаған жазушылардың, достарының, көршілерінің, туыстарының және өздерінің шығармаларын бейімдейді. Қазіргі заманғы ойыншық театры қолда бар кез келген технологияны пайдалана алады және кез келген тақырыпты қамти алады. Америка және Еуропа бойынша көптеген халықаралық ойыншық театр фестивальдері тұрақты түрде өтіп тұрады, оларға көптеген танымал актерлер, музыканттар мен жазушылар тартылады.

Құрылымы мен пішімі

Көптеп шығарылатын ойыншық театрлар көбінесе баспа табақтары түрінде сатылады, олар қара-ақ түсте болып, қалауынша бояуға арналған немесе сахна алды, декорациялар, көріністер, реквизиттер мен кейіпкерлердің толық түсті суреттері болып ұсынылады. Бұл табақтар жұқа картонға жабыстырылып, кесіледі, содан кейін пьесаны қайта ойнау мақсатында жинастырылады. Фигуралар кішкентай таяқшаларға, сымдарға немесе оларды көрініс бойынша жылжытуға мүмкіндік беретін жіптерге бекітіледі. Кейбір ойыншық театрлар мен фигуралар қозғалмалы бөліктермен және арнайы эффекттермен толықтырылады, ал қойылымдарда тікелей эфирде немесе жазбадағы дыбыс эффектілері мен музыка қолданылуы жиі кездеседі.

Қазіргі заманғы БАҚ-та

Адам Кин, Поллок ойыншықтар дүкенінің иесі болған кезде, Лоренс Оливьедің "Гамлет" (1948) фильмінің ойыншық театры нұсқасын кейіпкерлермен және қысқа пьесамен жариялады. "Темір жол балалары" (1970 жылғы фильм) фильмінің соңында ойыншық театр пайда болады. Автор/суретші Эдвард Гори 1977 жылғы "Дракула" сахналық қойылымы үшін жасаған декорациялары негізінде, көптеп өндірілген ойыншық театрын жобалаған. Ингмар Бергманның 1982 жылғы марапатталған "Фанни мен Александр" фильмінің басында ойыншық театр көрсетіледі. Кэрролл Баллард пен Морис Сендактың 1986 жылғы "Ақшамұрт" фильмінде де ойыншық театр пайда болады. Декоратор Хайди Ландесман 1991 жылғы "Секрет бақшасы" мюзиклі үшін жасаған декорацияларын ойыншық театрларға негіздеді. Джули Таймор 2002 жылғы "Фрида" фильмінің бір сахнасында ойыншық театр қуыршақтарын пайдаланды. Шон Мередиттің комедиялық "Данте тозағы" (2007) толығымен ойыншық театр фильмі болып табылады. Ойыншық театр Ян Шванкмайердің көптеген фильмдерінде маңызды мотив ретінде қолданылады. Тери Гиллиамның 2009 жылғы "Доктор Парнасстың қиялы" фильмінің соңында ойыншық театр сюжеттік желінің бір бөлігі ретінде де, соңғы титрлердің форматы ретінде де пайда болады. 2011 жылғы қорқыныш жанрындағы "Қараңғылық көлеңкесі" бейне ойынында, ойыншылар ойыншық театр қуыршақтары сияқты кейіпкерлермен ойыншық театрға ұқсас экранда бір демонмен күреседі. 2019 жылғы жапондық "Violence Voyager" фильмі "гекимация" деп аталатын жаңа техниканы қолданатынын мәлімдейді (жапон сөзі "гекига" – ересектерге арналған манга). Дегенмен, "анимация" стилі көбінесе ойыншық театрға жақын.