Буддалық табиғат заңдары мен шындық көрінісі

Кіріспе

Буддизмдегі табиғи заңдар жүйесі, нәрселердің табиғи тәртібін құрайтын заңдар

Buddhist system of natural laws which constitute the natural order of things

Reality in Buddhism is called dharma (Sanskrit) or dhamma (Pali). This word, which is foundational to the conceptual frameworks of the Indian religions, refers in Buddhism to the system of natural laws which constitute the natural order of things. Dharma is therefore reality as it is (yatha bhuta). The teaching of Gautama Buddha constitutes a method by which people can come out of their condition of suffering through developing an awareness of reality (see mindfulness). Buddhism thus seeks to address any disparity between a person's view of reality and the actual state of things. This is called developing Right or Correct View (Pali: samma ditthi). Seeing reality as it is thus an essential prerequisite to mental health and well being according to Buddha's teaching. Buddhism addresses deeply philosophical questions regarding the nature of reality. One of the fundamental teachings is that all the constituent forms (sankharas) that make up the universe are transient (Pali: anicca), arising and passing away, and therefore without concrete identity or ownership (atta). This lack of enduring ownership or identity (anatta) of phenomena has important consequences for the possibility of liberation from the conditions which give rise to suffering. This is explained in the doctrine of dependent origination. One of the most discussed themes in Buddhism is that of the emptiness (sunyata) of form (Pali: rūpa), an important corollary of the transient and conditioned nature of phenomena. Reality is seen, ultimately, in Buddhism as a form of 'projection', resulting from the fruition (vipaka) of karmic seeds (sankharas). The precise nature of this 'illusion' that is the phenomenal universe is debated among different schools. For example;

Some consider that the concept of the unreality of "reality" is confusing. They posit that the perceived reality is considered illusory not in the sense that reality is a fantasy or unreal, but that perceptions and preconditions mislead to believe that one is separate from the material. Reality, in this school of Buddhist thought, would be described as the manifestation of karma. Other schools of thought in Buddhism (e. g., Dzogchen), consider perceived reality literally unreal. As Chögyal Namkhai Norbu puts it: "In a real sense, all the visions that we see in our lifetime are like a big dream [ ]". In this context, the term 'visions' denotes not only visual perceptions, but appearances perceived through all senses, including sounds, smells, tastes and tactile sensations, and operations on received mental objects. TOC

Буддизмде шындық дхарма (санскрит) немесе дамма (пали) деп аталады. Бұл сөз Үнді діндерінің тұжырымдамалық негіздеріне қатысты және буддизмде нәрселердің табиғи тәртібін құрайтын табиғи заңдар жүйесін білдіреді. Сондықтан Дхарма – бұл шындықтың өзі (ятха бхута). Гаутама Будданың үйретігі адамдардың азаптан шығу жолын, шындықты сезіну арқылы табуға мүмкіндік береді (сақтануға қараңыз). Осылайша, буддизм адамның шындыққа деген көзқарасы мен шындықтың өзі арасындағы айырмашылықты жоюға тырысады. Бұл дұрыс көзқарас (пали: самма дитти) деп аталады. Шындықты оның болғанындай көру – Будданың үйретігінде психикалық денсаулық пен игілікке қажетті алғышарт. Буддизм шындықтың мәні туралы терең философиялық сұрақтарды қарастырады. Негізгі үйретімдердің бірі – ғаламды құрайтын барлық құрамдас элементтер (санкхаралар) өткінші (пали: аникка), пайда болып, жоғалады, сондықтан олардың нақты өзіндігі немесе меншігі (атта) жоқ. Бұл құбылыстардың тұрақты өзіндігінің немесе меншігінің (анатта) болмауы азапқа себеп болатын жағдайлардан құтылу мүмкіндігі үшін маңызды. Бұл тәуелді пайда болу доктринасында түсіндіріледі. Буддизмде кеңінен талқыланатын тақырыптардың бірі – форманың (пали: рупа) бос болуы (шуньята), құбылыстардың өткінші және шартты табиғатының маңызды салдары. Шындық, ең соңында, буддизмде кармалық тұқымдардың (санкхаралардың) жемісінен (випака) туындайтын «проекция» түрі ретінде көрінеді. Бұл «іллюзияның» нақты мәні әртүрлі мектептерде әртүрліше қарастырылады. Мысалы, кейбіреулер «нақтылық» тұжырымының түсініксіздігін мойындайды. Олар сезілген шындықтың иллюзия емес, адамды материядан бөлек деп ойлауға ұшырататын қабылдаулар мен алғышарттардың салдары деп санайды. Бұл буддалық мектепте шындық карманың көрінісі ретінде сипатталады. Буддизмнің басқа мектептері (мысалы, Дзогчен) сезілген шындықты сөзбе-сөз шындықсыз деп есептейді. Чогьял Намхай Норбу былай дейді: «Шын мәнінде, өмірімізде көретін барлық көріністер үлкен арман сияқты». Бұл контексте «көріністер» термині тек көру қабілетімен қабылдауды ғана емес, сонымен қатар барлық сезімдер арқылы қабылдауды – дыбыстарды, иістерді, дәмдерді, денелік сезімдерді және ақыл-ой объектілерімен жасалатын әрекеттерді де білдіреді. TOC

Буддистік жазбалардағы шындық

Буддистік сутралар шындық тұжырымына кеңінен тоқталады, екі негізгі доктрина – тәуелді туу доктринасы (пратития самутпада) және себеп-салдар доктринасы (карма мен випака) – оның жалпы әлемтанымдық көзқарасына табиғи және рухани аспектілердің екеуін де енгізуге тырысады. Буддизмнің үйретіктері әлемнің мәнін және ондағы біздің орнымызды зерттеуді жалғастыруда. Будда теориялық толғаулардан гөрі тәжірибеге басымдық берді. Карел Вернердің айтуынша, тәжірибе – ерте Буддизмде ең толықтай дамыған жол. Ал доктрина, керісінше, қарапайым ұсталып келді. Будда өзінің ізбасарларының жолдағы шағын жетістіліктеріне қанағат етуіне және соңғы тәжірибе болмаған жағдайда, доктринаны ұғымдық түсінумен немесе діни сеніммен алмастыруына жол бермеу үшін, соңғы шындыққа қатысты доктриналық тұжырымдамалардан мүмкіндігінше аулақ болды. Мұндай жағдай кейде индуистік доктриналар жүйесінде де кездеседі. Махаяна оның айтқан сөздерін "нағыз" шындықты сипаттаудың кең, алуан түрлі және кейде қайшы келетін жиынтығына айналдырды. Мысалы, Тибет Буддизмінде Гелугпалар Мадхьямика философиясындағы Сватантрика Прасангика арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Бұл айырмашылықты ең көрнекті түрде Дже Цонкхапа (1357–1419 ж.с.) жариялады, ол бұл айырмашылықты Нагарджуна, Чандракирти және Буддапалитаның еңбектерінде ашық және жасырын түрде табуға болатынын мәлімдеді. Тхеравада мектебі жалпыға бірдей жеке құдайдың жоқ екенін үйретеді. Әлемнің бастауы брахман немесе жаратушы құдай сияқты бастапқы субстанциядан емес. Көрінетін нәрсе – бір-біріне функционалдық тұрғыдан тәуелді болатын, өмір сүрудің өткінші факторларының ғана нәтижесі. Будда былай деген: «Әлем себептік әрекеттердің нәтижесінде бар, барлық нәрсе себептік әрекеттер арқылы туындайды және барлық тіршілік иелері себептік әрекеттермен басқарылады және байланысты болады. Олар арбаның дөңгелегі сияқты, білік осінің тірегімен бекітілген». (Сутта Нипата 654)

Buddhist sutras devote considerable space to the concept of reality, with each of two major doctrines—the Doctrine of Dependent Origination (pratitya samutpada) and the Doctrine of Cause and Effect (karma and vipaka)—attempting to incorporate both the natural and the spiritual into its overall world view. Buddhist teachings continue to explore the nature of the world and our place in it. The Buddha promoted experience over theorizing. According to Karel Werner, Experience is the path most elaborated in early Buddhism. The doctrine on the other hand was kept low. The Buddha avoided doctrinal formulations concerning the final reality as much as possible in order to prevent his followers from resting content with minor achievements on the path in which the absence of the final experience could be substituted by conceptual understanding of the doctrine or by religious faith, a situation which sometimes occurs, in both varieties, in the context of Hindu systems of doctrine. The Mahayana developed those statements he did make into an extensive, diverse set of sometimes contrasting descriptions of reality "as it really is." For example, in Tibetan Buddhism the Gelugpa draw a distinction between Svatantrika Prasaṅgika in Madhyamika philosophy. This distinction was most prominently promulgated by Je Tsongkhapa (1357–1419 CE), when he argued that this distinction can be found explicitly and implicitly in the works of Nagarjuna, Chandrakirti, and Buddhapalita. The Theravada school teaches that there is no universal personal god. The world does not have its origin in a primordial being such as brahman or the creator god. What is seen is only a product of transitory factors of existence, which depend functionally upon each other. The Buddha is said to have said: "The world exists because of causal actions, all things are produced by causal actions and all beings are governed and bound by causal actions. They are fixed like the rolling wheel of a cart, fixed by the pin of its axle shaft." (Sutta Nipata 654)

«Адасқандық» сөзі Буддизммен және шындықтың мәнімен жиі байланысты. Буддизмнің кейбір түсіндірмелері шындықты екі жақты монета деп үйретеді: тұрақсыздық сипаты немесе аникка және «өзіңдік сипат» немесе аната, кейбір Махаяна мектептерінде «бос» деп аталады. Дзогчен, Ньигмапаның (бірнеше жүз миллион буддистердің ішінде бірнеше миллион ізбасарлары бар секта) Мантраянаның екіліксіз шыңы ретінде, атман мен анатманды Тапихрицаның Ақыл-ойы ағыны доктринасында біріктіреді. Будда Шакьямуни «Анатта лаккхана суттасында» әртүрлі түсіндірілетін және интерпретацияланатын «өзіңдік жоқтығы» ұғымын үйреткен делінеді. Бұл суттада ол жеке тұлғамен байланысты қасиеттерді тізбектеп, олардың ақырында адамның кім екенін білдірмейтінін, себебі олар бақылаусыз өзгеріске ұшырайды деп түсіндіреді. Ол сезімдердің, түйсіктердің және сананың өзгеруін одан әрі көрсетеді. Тұрақсыздық және өзіңдік жоқтығы ұғымдарын объективті түрде қарастыру, мысалы, лотос сияқты жиынтық нысанның тұжырымын бөлшектеу арқылы және гүлдің топырақ, қоректік заттар, фотосинтез энергиясы, жаңбыр суы және гүлді қоректендіріп өсірген тіршілік иелерінің күш-жігері сияқты гүл емес элементтерден тұратынын байқау. Алмаз сутраға сәйкес, осы факторлардың барлығы бір-бірімен бірге өмір сүреді, біз оны «гүл» деп атаймыз. Басқаша айтқанда, ешбір нәрсе үшін ерекше және жеке болып табылатын ешбір нәрсе жоқтан пайда болған жоқ. Әсіресе, адамның жаны дене өлгеннен кейін де тірі қалмайды, өйткені, қатаң айтқанда, жоюға ештеңе жоқ. Салыстырмалы шындық (яғни, қабылданатын шындық) адам өмірінің әлемдегі басқа нәрселерден бөлек екендігіне және кейде табиғат пен басқа тіршілік иелерінің процестерімен қақтығысқа түсуіне байланысты сенімімізден туындайды. Буддизмнің кейбір мектептеріндегі түпкі немесе абсолютті шындық біздің барлық нәрсемен өзара байланыста екенімізді көрсетеді. Айырмашылықсыздық ұғымы бұған қарай кеңейіп, орындық гүлден ерекшеленсе де, олар «бір-бірімен» байланысты, өйткені олардың әрқайсысы гүлден емес және орындықтан емес элементтерден жасалған. Ақырында, бұл элементтер бірдей, сондықтан кресло мен гүл арасындағы айырмашылық сапа емес, санға байланысты. Алмаз сутрасы, Махаяна жазбасы, мынадай формуласы бар көптеген үзінділерді қамтиды: А – А емес, сондықтан А деп аталады.

The word 'illusion' is frequently associated with Buddhism and the nature of reality. Some interpretations of Buddhism teach that reality is a coin with two sides: the not permanent characteristic or anicca and the "not self characteristic" or anatta, referred to as "emptiness" in some Mahayana schools. Dzogchen, as the non dual culmination of the Nyingmapa (a sect with a few million followers out of a few hundred million Buddhists) of Mantrayana, resolves atman and anatman into the Mindstream Doctrine of Tapihritsa. The Buddha Shakyamuni is said to have taught the variously understood and interpreted concept of "not self" in the Anatta lakkhana Sutta. In this sutta, he lists the characteristics that are often associated with self identity, and found that these characteristics, ultimately, are not who an individual is because they are subject to change without control. He further illustrates the changing nature of feelings, perceptions, and consciousness. The concepts of not permanent and not self in objective terms, for example by deconstructing the concept of an aggregated object such as a lotus and seeing that the flower is made up entirely of non flower elements like soil, nutrients, photosynthetic energy, rain water and the effort of the entities that nourished and grew the flower. All of these factors, according to the Diamond Sutra, co exist with each other to manifest what we call a 'flower'. In other words, there is no essence arisen from nothingness that is unique and personal to any being. In particular, there is neither a human soul that lives on beyond the death of the physical body nor one that is extinguished at death since, strictly speaking, there is nothing to extinguish. The relative reality (i. e., the illusory perceived reality) comes from our belief that human life is separate from the rest of the things in the universe and, at times, at odds with the processes of nature and other beings. The ultimate or absolute reality, in some schools of Buddhist thought, shows that we are inter connected with all things. The concept of non discrimination expands on this by saying that, while a chair is different from a flower, they 'inter are' because they are each made of non flower and non chair elements. Ultimately those elements are the same, so the distinction between chair and flower is one of quantity not of quality. The Diamond Sutra, a Mahayana scripture, has many passages that use the formula: A is not A, therefore A is called A.

Татагатагарбха сутрасындағы шындық

Татагаткарбха сутраларының кезеңінен бұрын Махаяна метафизикасында Мадхьямака философиясы түріндегі бос екендігі туралы ілімдер басым болды. Бұл көзқарастың тілі көбінесе теріс, ал Татагаткарбха сутраларының жанры оның орнына оң тіл қолданып, тәуелді пайда болу туралы буддизмнің дәстүрлі ілімдерін баяндауға тырысу ретінде қарастырылады, бұл нигилизмнің бұрмаланған түсінігінен адамдарды буддизмнен алшақтатудың алдын алуға бағытталған. Осы сутраларда «өз-өзі емес» даналығының толықтығы нағыз өзіндік деп айтылады; ал жолдың соңғы мақсаты бұрын үнді философиясында эссенциалистер қолданған, бірақ енді буддалық жолды сәтті аяқтаған жандарды сипаттау үшін жаңа буддалық терминологияға айналған оң тілдің кең ауқымын пайдалану арқылы сипатталады. Буддизмнің кейбір ағымдарынан өзгеше, Татагаткарбха Махаяна жазбаларында Будданың «шындық» туралы үйретімі – Будданың айтуынша, ол Махаяна Дхарманың соңғы көрінісін құрайды (басқа Махаяна сутралары өздерінің үйретімдері туралы ұқсас мәлімдемелер жасайды) – тек өзара байланысты элементтердің қайталанатын циклі емес, сонымен қатар түпкілікті шындықтың сферасы немесе әлемі бар екенін көрсетеді. Бұл азапқа толы цикл, онда x-тен y пайда болады, y-ден z пайда болады, z-ден a пайда болады және т.б. – Самсара, қайта туудың өзімшілдігі тұтқындалған жері; ал тәуелділіктен, мәжбүрлі қайта туудан және құлдықтан құтылу – Нирвана немесе шындық/рухани мән (таттва/дхармата). Бұл сфера Татагаткарбха (Будда матрицасы) деп те аталады. Бұл тәуелді пайда болудың билік жүргізбейтін, өзімшілдікті мәңгілік, егеменді (айшварья) өзіндікпен (атман) алмастыратын өлмейтін әлем (тарихи емес, шартты емес, соңғы, бостандық сыйлайтын, дүниеден жоғары, бірақ шексіз және ішкі ояу сана). Осы шындық, Нирвана деп аталады – ол Самсараға құтқарушылық күшпен сіңгенімен, оған байланбайды және тұтқынға алынбайды. Будда Махаяна Махапаринирвана сутрасында былай дейді: «Шындық (таттва) дегеніміз не? Нирвананың нағыз қасиеттерін білу; Татагата, Дхарма, Сангха және кеңістіктің қасиеттері – Шындық. Нирвананың қасиеттерін білу деген не? Нирвананың сегіз қасиеті бар. Олар қандай? [Надандық пен азаптың] тоқтауы; сұлулық/адамгершілік; Шындық; Растық; Мәңгілік, Ырыс, Өзім [атман] және толық Тазалық: осы – Нирвана». Одан әрі: «Мәңгілікке, Ырысқа, Өзімге және Тазалыққа ие болған нәрсе – «Нағыз Шындық» дегеннің мәні деп айтылады. Сонымен қатар, Шындық – Татагата [яғни Будда]; Татагата – Шындық. Татагата шартты емес, ластанбаған, бірақ толық бақытты: осы – Шындық». Осылайша, мұндай ілімдерде өте оң мақсат көзделеді, ол бес сезім мен алаңдаған, тынышсыз сананың жете алмайтын жерінде жатыр және тек тікелей медитативтік түйсік арқылы ғана қол жетімді, және барлық ішкі ластанулар (бұрмаланған көзқарастар мен барлық моральдық ластанулар) тазартылғанда, Будданың өлмейтін, пәк, жарқыраған санасы ашылады. Бұл – Будда дхату (бұдда табиғаты деп белгілі) – түсініксіз, бастауы жоқ, аяғы жоқ, барлығын білетін шындық, Будданың Дхармакаясы (нағыз денесі мен санасы). Бұл шындық барлық жалғандықтан, уақытшалықтан, надандықтан, қайғы-қасіреттен және ауырсынудан бос, бірақ тұрақты бақытқа, тазалыққа, білімге (джняна) және барлық сәулелі сүйіспеншілікке (майтри) толы.

Prior to the period of the Tathagatagarbha Sutras, Mahayana metaphysics had been dominated by teachings on emptiness in the form of Madhyamaka philosophy. The language used by this approach is primarily negative, and the Tathagatagarbha genre of sutras can be seen as an attempt to state orthodox Buddhist teachings of dependent origination using positive language instead, to prevent people from being turned away from Buddhism by a false impression of nihilism. In these sutras the perfection of the wisdom of not self is stated to be the true self; the ultimate goal of the path is then characterized using a range of positive language that had been used in Indian philosophy previously by essentialist philosophers, but which was now transmuted into a new Buddhist vocabulary to describe a being who has successfully completed the Buddhist path. Contrasting with some forms of Buddhism, the Buddha's teaching on 'reality' in the Tathagatagarbha Mahayana scriptures which the Buddha states constitute the ultimate manifestation of the Mahayana Dharma (other Mahayana sutras make similar claims about their own teachings) insists that there truly is a sphere or realm of ultimate truth not just a repetitious cycle of interconnected elements, each dependent on the others. That suffering filled cycle of x generating y and y generating z and z generating a, etc., is Samsara, the prison house of the reincarnating non self; whereas liberation from dependency, enforced rebirth and bondage is nirvana or reality / spiritual essence (tattva / dharmata). This sphere also bears the name Tathagatagarbha (Buddha matrix). It is the deathless realm where dependent origination holds no sway, where non self is supplanted by the everlasting, sovereign (aishvarya) self (atman) (as a trans historical, unconditioned, ultimate, liberating, supra worldly yet boundless and immanent awakened mind). Of this real truth, called nirvana which, while salvationally infused into samsara, is not bound or imprisoned in it the Buddha states in the Mahayana Mahaparinirvana Sutra:

"What is the Real (tattva)? Knowledge of the true attributes of Nirvana; the Tathagata, the Dharma, the Sangha, and the attributes of space is the Real. What is knowledge of the attributes of Nirvana? The attributes of Nirvana are eightfold. What are these eight? Cessation [of ignorance and suffering]; loveliness/ wholesomeness; Truth; Reality; Eternity, Bliss, the Self [atman], and complete Purity: that is Nirvana." He further comments: " that which is endowed with the Eternal, Bliss, the Self, and Purity is stated to be the meaning of 'Real Truth' Moreover, the Real is the Tathagata [i. e., the Buddha]; the Tathagata is the Real The Tathagata is not conditioned and not tainted, but utterly blissful: this is the Real ". Thus, in such doctrines, a very positive goal is envisioned, which is said to lie beyond the grasp of the five senses and the ordinary, restless mind, and only attainable through direct meditative perception and when all inner pollutants (twisted modes of view, and all moral contaminants) are purged, and the inherently deathless, spotless, radiantly shining mind of Buddha stands revealed. This is the realm of the Buddha dhatu (popularly known as buddha nature) inconceivable, beginning less, endless, omniscient truth, the Dharmakaya (quintessential body and mind) of the Buddha. This reality is empty of all falsehood, impermanence, ignorance, afflictions, and pain, but filled with enduring happiness, purity, knowingness (jnana), and omni radiant loving kindness (maitri).

Випассана

Випассана (пали) немесе випашьяна (санскрит: विपश्यन) буддалық дәстүрде шындықтың нағыз мәніне түсінік беруді білдіреді. Бұл – өмірді оның болғанындай көру арқылы, өзімізді Будда сияқты босату үшін, өзіміздің шындығымызды сезіну тәжірибесі.