Кіріспе

1865 жылғы Уилсон шабуылы – 1865 жылғы наурыз-сәуір айларында АҚШ Азамат соғысының соңында Алабама және Джорджия штаттары арқылы жасалған атты әскер операциясы. АҚШ бригада генералы Джеймс Х. Уилсон өзінің АҚШ атты әскер корпусын Конфедерацияның өндіріс орындарын жою мақсатымен жетектеді, ал Конфедерация генерал-лейтенанты Натан Бедфорд Форрест басқаратын одан әлдеқайда кіші күш оған сәтсіз қарсылық көрсетті.

Қорғау және қарсы күштер

Нэшвилл шайқасында жеңіске жеткеннен кейін АҚШ генерал-майоры Джордж Х. Томас және оның Камберленд армиясы Конфедерацияның орталық аймағында ешқандай ұйымдасқан әскери қарсылыққа тап болмады. Томас бригада генералы Джеймс Х. Уилсонға (Миссисипи әскери бөлімінің кавалерия корпусына қолбасшылық еткен, бірақ Томас армиясына қосылған) генерал-майор Эдвард Канбидің Мобилге қарсы операцияларымен үйлестіріліп, Алабама штатының Сельма қаласындағы қару-жарақ арсеналын жою мақсатында шабуыл жасауды бұйырды. Сельма стратегиялық тұрғыдан маңызды болды, өйткені ол оңтүстік штаттарының бақылауында қалған Конфедерацияның соңғы әскери базаларының бірі еді. Қалада қару-жарақ қоймасы, кеме жасау зауыты, қару-жарақ фабрикалары, ұнтақ зауыты, әскери қоймалар және теміржол жөндеу шеберханалары орналасқан. Уилсон үш дивизиядағы шамамен 13 500 сарбазды басқарды, оларға бригада генералдары Эдвард М. МакКук, Илай Лонг және Эмори Аптон қолбасшылық етті. Әрбір атты әскер 7 оқ атқыш Спенсер қайталайтын мылтығымен қаруланған. Оның басты қарсыласы генерал-лейтенант Натан Бедфорд Форрест болды, оның Алабама, Миссисипи және Шығыс Луизиана департаменттерінің кавалерия корпусы шамамен 2 500 сарбаздан тұратын, олар екі кішкентай дивизияға бөлінген, оларға бригада генералдары Джеймс Р. Чалмерс және Уильям Х. Джексон, бригада генералдары Филипп Д. Роддей мен полковник Эдвард Кросленд басшылық етті, сондай-ақ бірнеше жергілікті жасақтар да болды.

Шабуыл

Уилсон жаңбырдан ісінген Теннесси өзенін кесіп өтуде кешікті, бірақ 1865 жылғы 22 наурызда Алабама штатының Лаудердейл округіндегі Грейвли-Спрингстен жолға шықты. Ол өз күштерін үш жеке колоннаға жіберіп, ниеттерін жасырып, жауды шатастыру үшін жасады; Форрест шабуыл кезінде Сельманың басты нысана екенін өте кеш білді. Кішкентай шайқастар Хьюстон (25 наурыз) және Black Warrior River (26 наурыз) маңында болды, ал Уилсонның колонналары 27 наурызда Джасперде қайта бірікті. 28 наурызда, қазіргі Бірмингем қаласындағы Эллитон жерінде тағы бір шайқас болды, және АҚШ армиясының әскерлері Оксмур және Айрондейл темір қорытқыштарын қиратты. Генерал Эмори Аптонның дивизиясының бір бөлімі 1865 жылғы 31 наурызда Колумбианадағы С. Б. Черчилль және Компания құйма зауытын және Шелбидегі Шелби темір зауытын жойды.

Тускалуза

Сонымен қатар, Вильсон Бригадия генерал Джон Т. Крокстон басқаруындағы 1500 саяқты бригаданы бөліп, оларды 31 наурызда оңтүстік және батысқа Рупс аңғарының Таннехиллдегі темір зауытын және Бриерфилдтегі Бибб теңіз пешін өртеп жіберу үшін жіберді. Содан кейін 4 сәуірде олар Таскалузадағы Алабама университетін, бұл көрнекті әскери оқу орны еді, өртеп жіберді. Бұл әрекет Чалмердің дивизиясын Форресттің бас күшінен аударды. Крокстон Алабама бойынша шабуылын жалғастырып, бірнеше темір зауыттарын жойды және Мунфордта Конфедерация генералы Бенджамин Хиллдің бригадасымен шайқасты. Ол 1865 жылғы 1 мамырда Вильсонмен Макон қаласында қайта қосылды.

Сельма

31 наурызда Форрест Монтевалло шайқасында АҚШ-тың үлкен әрі жақсы қаруланған күштерінен жеңілді. Чалмерстің атты әскері Форрестке көмекке келмеді, бірақ ол күте алмайтын еді. Шайқас барысында АҚШ сарбаздары Форресттің штабын басып алып, оның жоспарлары туралы құнды ақпаратты қамтитын құжаттарды қолға түсірді. Уилсон Маккукты Триондағы (қазіргі Вэнс) Крокстон бригадасымен байланысуға жіберді, содан кейін күшінің қалған бөлігін Сельмаға қарай жылдамдықпен жетеледі. Форрест 1 сәуірде Эбенезер шіркеуінің жанындағы Плантерсвиллде қарсылық көрсетті және Эбенезер шіркеуі шайқасында қайта жеңілді. Конфедераттар Сельмаға асығып, үш мильдік, жартылай шеңберлі қорғаныс желісін құрды, оның екі шеті Алабама өзеніне бекітілді. 2 сәуірде Сельма шайқасы болды. Лонг пен Аптон дивизиялары Форресттің асығыс тұрғызылған бекіністеріне шабуыл жасады. Түстен кейін, қысқа қолға-қол соғыстан кейін, АҚШ сарбаздары аттан түсіп, жарылыс жасады; тәжірибесіз милицияның өз позицияларын тастап қашуы – бүкіл желінің бұзылуына басты себеп болды. Генерал Уилсон жеке өзі 4-ші АҚШ атқыштар полкінің аяқталмаған бөлігіне қарсы атты шабуылға жетекшілік етті. Шабуыл кезінде генерал Лонг басына ауыр жарақат алды. Форрест, ол да жарақаттанды және оның шағын корпусы ауыр зақымдарға ұшырады, Марионда қайта топтасты, содан кейін Чалмерске қосылды. Уилсонның әскерлері бір аптадан астам уақыт әскери нысандарды жоюға жұмыстанды. Содан кейін Уилсоннің күштері Монтгомериге бет бұрып, 12 сәуірде оны басып алды.

Батыс нүктесі

Роберт Ли 9 сәуірде Аппоматтокс сотының шайқасынан кейін Солтүстік Вирджиния армиясының тапсыруына қарамастан, генерал Джозеф Джонстон басқаратын Теннесси армиясы Каролина, Джорджия және Флоридадағы Конфедерация күштерін әлі тапсырмаған еді. Вильсон Джорджияға шығысқа қарай жорықтап, қалған арсеналдар мен оқ-дәрілерді жоюды және қалған жергілікті күштерді «таратуды» жоспарлады. Вильсонның бұл жоспарындағы табысы, егер оның әскерлері Чаттахучи өзеніндегі бірнеше маңызды көпірлердің кем дегенде біреуін бақылауға ала алса, үдемелі болар еді. Мұндай көпірлердің бірі Вест-Пойнт қаласына апаратын. Вильсон шабуылдың кешігуін болдырмау үшін күштерін бөліп, полковник Оскар Хью Ла Грандж басқаратын 3700 сарбаздық отрядты көпір мен қаланы басып алу үшін жіберді. Сонымен қатар, Вильсон Аптон дивизиясына Колумбус (Джорджия штаты) маңындағы тағы бір стратегиялық маңызды көпірге асығыс жорық жасауға бұйрық берді. Вест-Пойнт шайқасы 16 сәуірде, шынжырға байланған күні өтті, полковник Оскар Хью Ла Грандж бригадасы генерал Роберт С. Тайлер басқаратын «Форт Тайлер» деп аталатын топырақ қорғаныс позициясына шабуыл жасады, оны бірнеше жүз жас және жеткіншек конфедерат сарбаздары қорғады. Соңғы тамшыға дейін күресуге бекінген конфедераттар, аттан түскен АҚШ әскерлерінің шабуылына қарсы тұрды. Конфедераттардың жеңіске жету мүмкіндігі болмады, өйткені олардың саны аз және қару-жарағы нашар болды, ал АҚШ армиясының сарбаздары қайталамалы мылтықтармен қаруланған. АҚШ сарбаздары арықтан өтіп бара жатқанда, конфедераттар қол гранаталарын лақтырып, оқ атып жауап берді. АҚШ сарбаздары топырақ қорғанысының ішінде орналасқан бір 32 фунттық және екі 12 фунттық зеңбіректердің атысы астында шабуыл жасады, бірақ форт басып алынды. Конфедерация бригадасының генералы Роберт С. Тайлер снайперден жараланып, салдарынан қайтыс болды, ол Азамат соғысында қаза тапқан соңғы генерал болды. Вест-Пойнтты қорғау сәтсіздікке ұшырады және осылай болды. Ла Грандж тұтқынға алынған конфедераттарды, фортты және көпірді алып, Вильсонға қосылу үшін жорыққа шықты. Шабуыл АҚШ үшін 36 қаза және жараланғандардың құнымен жеңіске айналды. Конфедераттар 18 сарбазын қаза қылды, 28-і жараланды, ал қалғаны тұтқынға алынды. Форттағы өлген оңтүстік сарбаздарының көптігіне байланысты, янки артиллерисінің бірі өлген конфедераттардың «қорқынышты» көрінісін көргенін айтты.

Колумб

16 сәуірде, Пасха жексенбісінде өткен жеке шайқаста Уилсон Колумбус, Джорджия шайқасында жеңіске жетті, онда Аптон дивизиясы Колумбуста Конфедерация күштерімен шайқасып, қаланы және оның кеме жасау жұмыстарын басып алды, содан кейін аяқталмаған темір кеме – CSS Джексонды өртеп, суға батырды. Бұл шайқас "Азамат соғысының соңғы шайқасы" деп есептеледі. 20 сәуірде Уилсонның әскері қарсылықсыз Джорджия штатының Макон қаласын басып алды, осымен Уилсонның жорығы аяқталды. Бұл генерал Джозеф Джонстонның Каролина, Джорджия және Флоридадағы барлық Конфедерация әскерлерін Уильям Текумсе Шерманға Солтүстік Каролинада тапсыруына алты күн бұрын болды.

Джефферсон Дэвистің тұтқындалуы мен соңынан

Вильсонның шабуылы керемет табысқа жетті. Оның әскері 5 бекінілген қаланы, 288 зеңбірек пен 6820 тұтқынды алды, ал АҚШ армиясының 725 сарбазы қаза тапты. Форресттің әскері, одан әлдеқайда аз болғанына қарамастан, 1200 сарбаз жоғалтты. Вильсон шабуылды өткен жылы Шерманның теңізге жасаған жорығындағыдай плантацияларды қиратпай аяқтады. Жергілікті тұрғындар Вильсонның әскерін шайқастан кейін Селманы тонаумен айыптады. Бірақ залал түрлі себептерден туды, соның ішінде түнгі уақытқа дейін жалғасқан көшедегі шайқастар, 35 000 пахта дорбасы және Конфедерация әскерлері қала түскен кезде өртке салған Орталық сауда қоймасы. Кейбір АҚШ сарбаздары мен жаңадан азат болған құлдар тонауға қатысты. Бірінші түннен кейін Вильсон тәртіпті қайта орнатты. Шабуыл аяқталғаннан кейін және Чаттахучи өзенінің шығысындағы Конфедерация күштерінің Джонстон Шерманға бергеннен кейін, театрдагы әскери қимылдар тоқтады. Алайда, Вильсонның әскері аймаққа тараған кезде Конфедерация үкіметінің қашқан шенеуніктерін ұстау басталды. Конфедерация президенті Джефферсон Дэвис 1865 жылдың 10 мамырында Джорджия штатындағы Ирвинвилл маңында қолға түсті.