Кіріспе

Hajdu–Cheney синдромы, сонымен қатар остеопорозбен акроостеолиз және бас сүйек пен төменгі жақ сүйектегі өзгерістер, артродентоостеодисплазия және Ченеи синдромы деп те аталады, – бұл байланыстырушы тіндердің өте сирек аутосомалық-доминантты туа біткен бұзылысы. Ол қатты және шамадан тыс сүйек резорбциясына алып келеді, нәтижесінде остеопороз және көптеген басқа да мүмкін симптомдар пайда болады. 2011 жылы анықталған NOTCH2 геніндегі мутациялар HCS-тің себебі болады. HCS соншалықты сирек кездеседі, 1948 жылы синдромның ашылуынан бері бүкіл әлемде шамамен 50 ғана жағдай тіркелді.

Белгілері мен симптомдары

Хаджу-Чейни синдромы адам ағзасының байланыстырғыш тіндерінде көптеген мәселелерге себеп болады. Хаджу-Чейни синдромымен туған адамның жалпы белгілеріне сүйектердің икемділігі мен деформациясы, бойдың аласа болуы, сөйлеу және моторлық дағдыларды игерудегі кешігу, долихоцефалиялық бас сүйегі, құрт сүйек, кішкентай жақ сүйегі, гипоплазиялық маңдай синустары, базальды із, буындардың бос болуы, саусақ ұштарының дөңгелек болуы және қауыр остеопороз жатады. Құрт сүйек бас сүйек тігістері арасында қосымша сүйектер пайда болғанда кездеседі. Хаджу-Чейни синдромымен туған ұрықтардың қолдарын жазу қиын болуы акушерлік ультрадыбысқа түскенде байқалады. Сонымен қатар, құлақтары төмен орналасқан және көздері қалыпты балаларға қарағанда кең аралықта болуы мүмкін, бұл гипертелоризм деп аталады. Балалардың басының пішіні мен мөлшері бұзылуы мүмкін (плагиоцефалия). Тістердің ерте түсуі, мысалы, ирек тәрізді тік және тобық сүйектері сияқты сүйек деформациялары да осы синдроммен ауыратындарда жиі кездеседі.

Генетика

Хаджу-Чейни синдромы – моногенді ауру. Бұл ауру бір ген жұбы арқылы мұраға беріледі және сол ген жұбымен басқарылады. Автосомадағы мутант геннің бір ғана көшірмесі Хаджу-Чейни синдромын (HCS) тудырады. HCS – аутосомалық доминантты ауру, сондықтан ауруды ұрпаққа беру үшін тек бір ата-анада ақаулы ген болғаны жеткілікті. NOTCH2 генінің соңғы кодтаушы экзонында PEST доменін жоятын және nonsense mediated mRNA decay-ден қашып құтылатын мутациялар Хаджу-Чейни синдромының басты себебі болып табылады. NOTCH2 гені скелеттегенезде маңызды рөл атқарады. HCS-қа себеп болатын NOTCH2 мутациялары геннің соңғы кодтаушы экзонында (34-экзон) пайда болады. Бұл мутациялар протеиннің протеосомалық ыдырауына жауапты PEST домендерін жояды. PEST домендерінің жойылуы аминқышқылы тізбегіндегі ерте тоқтау кодонының нәтижесінде болады. Барлық HCS аллельдерінде PEST тізбегі толық аудармаланбастан бұрын протеиннің ыдырауы байқалады. Соның салдарынан толыққанды PEST тізбегі жоқ NOTCH2 гені пайда болады. Кейбір жағдайларда PEST тізбегі мүлдем анықталмайды. Бұл протеиннің протеосомалық ыдырауына кедергі келтіреді. NOTCH2 гені барлық эмбрионалды тіндерде кеңінен экспрессияланады. Егер егешқұйрықтарда (тәжірибелік жануарларда) NOTCH2 гені гомозиготалық жойылса, ол өлімге алып келеді. Бұл байқау маңызды, себебі ол Хаджу-Чейни синдромының фенотипі ағзаның бір ғана жүйесімен шектелмейтінін түсіндіреді. Сондай-ақ, NOTCH2 гені RANKL остеокластогенезін, яғни функционалды остеокласттардың түзілуін де реттейді. Остеокласттар – сүйекті ыдыратушы компоненттер. Сондықтан HCS науқастарында RANKL белсенділігінің артуына байланысты сүйек тоқырауы байқалады.

Патогенез

HCS-тің пайда болу механизмі остеобласт және остеоид функциясының бұзылуы деп есептеледі. Бұл сүйек дамуының маңызды құрамдас бөліктері, және олардың әрқайсысының жеткіліксіз жұмыс істеуі HCS-ке тән әлсіз сүйектерге алып келеді.

Диагностика

HCS-қа әкелетін NOTCH2 мутациясын анықтаудың негізгі әдістерінің бірі – толық геномдық тізбектеу. Бұдан кейін, ерітіндідегі гибридтеу арқылы экзоманы бөліп алу жүзеге асырылады. Геномның экзомалық бөлігі экзондардан тұрады. Гибридтеуден кейін параллель тізбектеу жүргізіледі, нәтижесінде шамамен 3,5 Гб тізбектелген деректер алынады. Осы тізбектелген деректер кейін талданады. Тізбектелген талдау және HCS пациенттеріндегі симптомдардың көрінісі арқылы, бұл диагноз қоюдың ең анық әдісі болып табылады.

Түрлері

Зертханалық зерттеулер HCS-тің бірнеше мутациясын анықтады. Екі генетикалық вариант HCS-тің спорадикалық симптомдарын тудырады, олар HCS 02 және HCS 03 болып табылады. Бұл мутациялар белгілердің пайда болып, жоғалуына себеп болады, бірақ бастапқыда жаңадан пайда болған. HCS 03 – бұл зардап шеккен отбасы мүшелері арқылы берілетін және адамның өмір бойы бойынша белгілерін көрсететін вариант. HCS-тің барлық варианттары PEST тізбектерінің ертерек аяқталуына алып келеді, бұл NOTCH2-нің қалыпты жұмысын нашарлатады. NOTCH-тың ұқсас лигандтарға сәйкес келетін төрт түрлі рецепторы бар. Олар бір рет мембранадан өтетін трансмембраналық рецепторлар болып жіктеледі.

Емдеу

2002 жылдан бері осы ауруға шалдыққан кейбір науқастарға сүйектердің ыдырауымен және осы аурудың ерекше белгісі болып табылатын қаңқа деформацияларымен байланысты сүйек сіңірілуі мәселелерін емдеу үшін бифосфонаттар (остеопорозға қарсы дәрілер класы) препаратымен дәрілік терапия тағайындалып келеді. Атонел (ризедронат/алендронат) – Merck Pharmaceuticals компаниясының өнімі. Басқа препараттарға Novartis компаниясының Pamidronate және Eli Lilly компаниясының Strontium Ranelate препараттары жатады. Дегенмен, аурудың прогрессивті жағдайларында хирургиялық араласу және сүйек ауыстыру қажет.

Епоним

Ол Ұлыбританияда жұмыс істеген венгр-ағылшын радиологы Николас Хаджу (1908–1987) және АҚШ радиологы Уильям Д. Чейни (1899–1985) құрметіне аталған.