Кіріспе
Тай тілінің латын әрпімен жазылуы
Тай тілін латын әрпімен жазу, яғни романдану үшін көптеген жүйелер бар. Олар транслитерация және транскрипция жүйелерін қамтиды. Қоғамдық кеңістікте ең көп кездесетін жүйе – Royal Thai General System of Transcription (RTGS) – Royal Thai Institute ұсынған ресми схема. Ол тілдегі сөйлеу нормасына негізделген, бірақ тоны, дауыстылардың ұзақтығы және кейбір еңкіш дыбыстық айырмашылықтар ескерілмейді. Халықаралық стандарт ISO 11940 – жазудағы тай тілінің барлық ерекшеліктерін сақтайтын транслитерация жүйесі, латын әрпіне қосымша белгілер қосылады. Оның толықтырылымы ISO 11940 2 сөйлеу тілін көрсететін жеңілдетілген транскрипцияны анықтайды. Бұл RTGS жүйесіне өте ұқсас. Ағылшын тілді елдердегі кітапханалар ALA LC романдануын пайдаланады. Іс жүзінде, көбінесе стандартты емес және үйлесімсіз романданулар қолданылады, әсіресе есімдер мен жеке аттар үшін. Мысалы, Суварнабхуми әуежайының атауында көрініс тапқандай, ол атаудың санскрит түбірінің тікелей транслитерациясына негізделген. Тіл үйрену оқулықтары көбінесе өздеріне тән жүйелерді қолданады, олардың ешқайсысы тай қоғамдық кеңістігінде қолданылмайды.
There are many systems for the romanization of the Thai language, i. e. representing the language in Latin script. These include systems of transliteration, and transcription. The most seen system in public space is Royal Thai General System of Transcription (RTGS)—the official scheme promulgated by the Royal Thai Institute. It is based on spoken Thai, but disregards tone, vowel length and a few minor sound distinctions. The international standard ISO 11940 is a transliteration system, preserving all aspects of written Thai adding diacritics to the Roman letters. Its extension ISO 11940 2 defines a simplified transcription reflecting the spoken language. It is almost identical to RTGS. Libraries in English speaking countries use the ALA LC Romanization. In practice, often non standard and inconsistent romanizations are used, especially for proper nouns and personal names. This is reflected, for example, in the name Suvarnabhumi Airport, which is spelled based on direct transliteration of the name's Sanskrit root. Language learning books often use their own proprietary systems, none of which are used in Thai public space.
Транслитерация
Халықаралық стандарт ISO 11940 академиялық контексте транслитерацияны басты мақсаттарының бірі ретінде қалыптастырды. Ол тай тілінің орфографиясына негізделген және латын әріптеріне көптеген діңгек белгілерін қосу арқылы қайтымды транслитерацияны анықтайды. Алынған нәтиже сөздердің айтылуымен көбінесе сәйкес келмейді және оны көпшілік орында кездестіру өте сирек. Кейбір ғалымдар Жорж Кодестің шәкірті Ураиси Варасарин жариялаған нұсқасындағы Кодес жүйесін тай тілін транслитерациялау үшін пайдаланады. Бұл жүйеде тай және кхмер тілдері үшін мүмкіндігі шектес жағдайларда бірдей транслитерация ұсынылады.
Жазба көшірмесі
Тай тілінің транскрипция жүйесі (RTGS) тай тілінің айтылуын көрсету үшін тек әсемдемесіз рим әріптерін қолданады. Ол дыбыс биіктігін және дауыстылардың ұзындығын көрсетпейді. Бұдан әрі, ол Халықаралық фонетикалық әліпбидің (IPA) /o/ және /ɔ/ дыбыстарын, сондай-ақ IPA /tɕ/ және /tɕʰ/ дыбыстарын біріктіреді. Бұл жүйе Таиландта, әсіресе жол көрсеткіштерінде кеңінен қолданылады. ISO 11940 2 стандарты ISO 11940 транскрипциясының нәтижесін оңайлатылған транскрипцияға түрлендіру үшін қағидалар жиынтығын анықтайды. Осы процесте әріптер тай тілінің айтылуына сәйкес қайта реттеледі, бірақ дауыстылардың ұзындығы, дыбыс биіктігі және IPA /o/ мен /ɔ/ арасындағы айырмашылық туралы ақпарат жойылды. Бұл өзгерістер кері қайтарылмайды, себебі олар дыбыс биіктігін көрсетпейді және дауыстылардың сапасы мен мөлшерін толыққанды жеткізе алмайды. Индия тілдеріне тән дауысты, дауыссыз және демімен айтылатын қосымша дауыстарды көрсететін әріптер арасындағы графикалық айырмашылықтар да жойылды.
This system is widely used in Thailand, especially for road signs. The ISO standard ISO 11940 2 defines a set of rules to transform the result of ISO 11940 into a simplified transcription. In the process, it rearranges the letters to correspond to Thai pronunciation, but it discards information about vowel length and syllable tone and the distinction between IPA /o/ and /ɔ/. These are not reversible, as they do not indicate tone and underrepresent vowel quality and quantity. Graphemic distinctions between letters for Indic voiced, voiceless, and breathy voiced consonants have also been neutralised.
Американдық миссионерлік романшалау
1842 жылы Бангкоктағы Миссия баспасында транслитерация туралы екі кітапша жарық көрді: біреуі грек және еврей есімдерін тай тіліне транскрипциялау үшін, ал екіншісі – «Сиам тілінің латын әрпімен жазылу жоспары». Транскрипция схемасының негізгі принципі фонетикалық болды, яғни ол этимологиядан гөрі айтылуын көрсетеді, бірақ тай орфографиясының кейбір ерекшеліктерін сақтады. Бірнеше диакритикалық белгілер қолданылды: жеңіл дауыс белгісі ұзын дауыстыларды көрсету үшін пайдаланылды, тай жазуында бір дауысты дыбысқа екі түрлі дауысты белгі қолданылған болатын: อิ әрпі i деп, ал อี әрпі í деп транскрипцияланды. Бұл ережеден /ɯ/ дыбысының белгілері ерекшеленді: อึ әрпі ŭ деп, ал อื әрпі ü деп транскрипцияланды. /ɤ/ дыбысының әртүрлі белгілері ë деп транскрипцияланды. Төменгі белгі басқа дауыстыларды көрсету үшін қолданылды: /ɔ/ әрпі ò деп, ал /ɛ/ әрпі è деп транскрипцияланды. ะ әрпі дефиспен транскрипцияланды, сондықтан กะ – ka, ал แกะ – kè болып жазылды. Аспирацияланған дауыссыз дыбыстар апострофпен көрсетілді: บ b /b/, ป p /p/ және พ p’ /pʰ/. Бұл жағдайға жұмсақ дауыстылардың жұптарын – จ ch /tɕ/ және ช ch’ /tɕʰ/ ажырату да кірді.
Сиам қоғамының ұсынған жүйесі
Көп жылдар бойы Сиам қоғамы тай тілін латын әрпімен транслитерациялаудың бірыңғай жолын талқылады. Оның жеке мүшелері көптеген схемалар жасады және оларды өз журналында жариялады, соның ішінде 1913 жылы жарияланған король Рама VI-ның алдын ала схемасы. Сол жылы қоғам «сиам сөздерін транслитерациялау» жөніндегі ұсынысты жариялады, оны бірнеше мүшесі бірлесіп жасаған. Жүйе екі бөліктен тұрды: санскрит және пали сөздері Хунтер жүйесіне сәйкес транслитерацияланатын, бірақ санскрит және пали түбірлері ұмытылған тай тіліне енген сөздерге ерекшелік жасалды. Тай тілінің түпкі сөздері үшін жүйе шамамен қазіргі RTGS жүйесіне ұқсас, мысалы, дауыстылардың бастапқы және соңғы дыбыстарын ажырату тұрғысынан. Негізгі айырмашылықтар: Аспирация дауыстыдан кейін spiritus asper белгісімен көрсетілетін, сондықтан ข және ค әрпі екеуі де k῾ деп транслитерацияланатын (ал RTGS оларды kh деп транслитерациялайды). Ұзын дауыстылар тиісінше қысқа дауыстының белгісіне макрон қосу арқылы көрсетілетін. Ауыстырлар อึ және อื (/ɯ/ және /ɯː/) тиісінше ü және ǖ әрпімен транслитерацияланатын (макроны умляут үстіне қойылады). Ауыстыр แอ әрпі ë деп транслитерацияланатын, ал RTGS оны ae деп транслитерациялайды. ะ әрпі қысқартылған дауыстыны білдіргенде ḥ әрпімен көрсетілетін, сондықтан แอะ әрпі ëḥ деп транслитерацияланатын. Ауыстыр ออ /ɔː/ әрпі О әрпінен үстіне v белгісі қосылып (ǒ) ажыратылатын. Оның қысқа түрі เอาะ /ɔ/ әрпі ǒḥ деп транслитерацияланатын. Ауыстыр เออ әрпі ö деп транслитерацияланатын. Жүйе тай тілін білмейтін еуропалықтарға оңай анықтама беру мақсатымен жасалғандықтан, әрбір ерекше дыбысты көрсету үшін тек бір ғана символ қолдануды көздеді. Сол сияқты, дыбыс тон белгіленбеді, себебі «білімді сөйлеуші» тай жазуын жақсы білетіндіктен, дұрыс айтылуын табу үшін транслитерация схемасы қажет емес деп есептелді. Алайда, Ваджирарудх патша бұл жүйеге наразы болды, өйткені соңғы позицияда әртүрлі дауыстылар қолданылғанда, олар әртүрлі дыбыстарды білдіретінін, яғни соңғы л әрпі білімді сөйлеушіде соңғы н әрпінен басқаша айтылатынын айтты. Ол сондай-ақ санскрит немесе пали тілінен шыққан кез келген сөзді фонетикалық тай тілінде жазуға қарсы болды, олардың этимологиясын сақтау үшін оларды түпкі тілдерінде транслитерациялау керек деп сақты. Ваджирарудхтың сын-пікірлерінің көп бөлігі оқыған оқырмандардың қажеттіліктері мен қабілеттеріне бағытталған болса да, ол spiritus asper белгісін аспирацияны көрсету үшін қолдануға қарсы болды, өйткені бұл «жазық оқырмандарға ештеңе білдірмейді».
Aspiration would be marked with spiritus asper placed after the consonant, so that ข and ค would both be transliterated as k῾ (whereas RTGS transliterates them as kh). Long vowels were indicated by adding a macron to the corresponding sign for the short vowel. The vowels อึ and อื (/ɯ/ and /ɯː/) would be transliterated using an umlauted u, respectively ü and ǖ (the macron is placed above the umlaut). The vowel แอ would be transliterated as ë, whereas RTGS transliterates it as ae. When ะ indicates a shortened vowel, it would be indicated with the letter ḥ, so that แอะ would be transliterated as ëḥ. The vowel ออ /ɔː/, would be distinguished from โอ with a superscript v: ǒ. Its corresponding short form เอาะ /ɔ/, would be transliterated as ǒḥ. The vowel เออ would be transliterated as ö. As the system was meant to provide an easy reference for the European who was not familiar with the Thai language, the system aimed at only using a single symbol to represent each distinct sound. Similarly, tones were not marked, as it was felt that the "learned speaker" would be so familiar with the Thai script, as to not need a transliteration scheme to find the proper pronunciation. King Vajiravudh, however, was not pleased with the system, contending that when different consonants were used in the final position, it was because they represented different sounds, such that a final ล would, by an educated speaker, be pronounced differently from a final น. He also opposed using a phonetic Thai spelling for any word of Sanskrit or Pali origin, arguing that these should be transliterated in their Indic forms, so as to preserve their etymology. While most of Vajiravudh's criticisms focused on the needs and abilities of learned readers, he argued against the use of spiritus asper to indicate aspiration, as it would mean "absolutely nothing to the lay reader".