Кіріспе

Тай тілінің латын әрпімен жазылуы
Тай тілін латын әрпімен жазу, яғни романдану үшін көптеген жүйелер бар. Олар транслитерация және транскрипция жүйелерін қамтиды. Қоғамдық кеңістікте ең көп кездесетін жүйе – Royal Thai General System of Transcription (RTGS) – Royal Thai Institute ұсынған ресми схема. Ол тілдегі сөйлеу нормасына негізделген, бірақ тоны, дауыстылардың ұзақтығы және кейбір еңкіш дыбыстық айырмашылықтар ескерілмейді. Халықаралық стандарт ISO 11940 – жазудағы тай тілінің барлық ерекшеліктерін сақтайтын транслитерация жүйесі, латын әрпіне қосымша белгілер қосылады. Оның толықтырылымы ISO 11940 2 сөйлеу тілін көрсететін жеңілдетілген транскрипцияны анықтайды. Бұл RTGS жүйесіне өте ұқсас. Ағылшын тілді елдердегі кітапханалар ALA LC романдануын пайдаланады. Іс жүзінде, көбінесе стандартты емес және үйлесімсіз романданулар қолданылады, әсіресе есімдер мен жеке аттар үшін. Мысалы, Суварнабхуми әуежайының атауында көрініс тапқандай, ол атаудың санскрит түбірінің тікелей транслитерациясына негізделген. Тіл үйрену оқулықтары көбінесе өздеріне тән жүйелерді қолданады, олардың ешқайсысы тай қоғамдық кеңістігінде қолданылмайды.

Транслитерация

Халықаралық стандарт ISO 11940 академиялық контексте транслитерацияны басты мақсаттарының бірі ретінде қалыптастырды. Ол тай тілінің орфографиясына негізделген және латын әріптеріне көптеген діңгек белгілерін қосу арқылы қайтымды транслитерацияны анықтайды. Алынған нәтиже сөздердің айтылуымен көбінесе сәйкес келмейді және оны көпшілік орында кездестіру өте сирек. Кейбір ғалымдар Жорж Кодестің шәкірті Ураиси Варасарин жариялаған нұсқасындағы Кодес жүйесін тай тілін транслитерациялау үшін пайдаланады. Бұл жүйеде тай және кхмер тілдері үшін мүмкіндігі шектес жағдайларда бірдей транслитерация ұсынылады.

Жазба көшірмесі

Тай тілінің транскрипция жүйесі (RTGS) тай тілінің айтылуын көрсету үшін тек әсемдемесіз рим әріптерін қолданады. Ол дыбыс биіктігін және дауыстылардың ұзындығын көрсетпейді. Бұдан әрі, ол Халықаралық фонетикалық әліпбидің (IPA) /o/ және /ɔ/ дыбыстарын, сондай-ақ IPA /tɕ/ және /tɕʰ/ дыбыстарын біріктіреді. Бұл жүйе Таиландта, әсіресе жол көрсеткіштерінде кеңінен қолданылады. ISO 11940 2 стандарты ISO 11940 транскрипциясының нәтижесін оңайлатылған транскрипцияға түрлендіру үшін қағидалар жиынтығын анықтайды. Осы процесте әріптер тай тілінің айтылуына сәйкес қайта реттеледі, бірақ дауыстылардың ұзындығы, дыбыс биіктігі және IPA /o/ мен /ɔ/ арасындағы айырмашылық туралы ақпарат жойылды. Бұл өзгерістер кері қайтарылмайды, себебі олар дыбыс биіктігін көрсетпейді және дауыстылардың сапасы мен мөлшерін толыққанды жеткізе алмайды. Индия тілдеріне тән дауысты, дауыссыз және демімен айтылатын қосымша дауыстарды көрсететін әріптер арасындағы графикалық айырмашылықтар да жойылды.

Американдық миссионерлік романшалау

1842 жылы Бангкоктағы Миссия баспасында транслитерация туралы екі кітапша жарық көрді: біреуі грек және еврей есімдерін тай тіліне транскрипциялау үшін, ал екіншісі – «Сиам тілінің латын әрпімен жазылу жоспары». Транскрипция схемасының негізгі принципі фонетикалық болды, яғни ол этимологиядан гөрі айтылуын көрсетеді, бірақ тай орфографиясының кейбір ерекшеліктерін сақтады. Бірнеше диакритикалық белгілер қолданылды: жеңіл дауыс белгісі ұзын дауыстыларды көрсету үшін пайдаланылды, тай жазуында бір дауысты дыбысқа екі түрлі дауысты белгі қолданылған болатын: อิ әрпі i деп, ал อี әрпі í деп транскрипцияланды. Бұл ережеден /ɯ/ дыбысының белгілері ерекшеленді: อึ әрпі ŭ деп, ал อื әрпі ü деп транскрипцияланды. /ɤ/ дыбысының әртүрлі белгілері ë деп транскрипцияланды. Төменгі белгі басқа дауыстыларды көрсету үшін қолданылды: /ɔ/ әрпі ò деп, ал /ɛ/ әрпі è деп транскрипцияланды. ะ әрпі дефиспен транскрипцияланды, сондықтан กะ – ka, ал แกะ – kè болып жазылды. Аспирацияланған дауыссыз дыбыстар апострофпен көрсетілді: บ b /b/, ป p /p/ және พ p’ /pʰ/. Бұл жағдайға жұмсақ дауыстылардың жұптарын – จ ch /tɕ/ және ช ch’ /tɕʰ/ ажырату да кірді.

Сиам қоғамының ұсынған жүйесі

Көп жылдар бойы Сиам қоғамы тай тілін латын әрпімен транслитерациялаудың бірыңғай жолын талқылады. Оның жеке мүшелері көптеген схемалар жасады және оларды өз журналында жариялады, соның ішінде 1913 жылы жарияланған король Рама VI-ның алдын ала схемасы. Сол жылы қоғам «сиам сөздерін транслитерациялау» жөніндегі ұсынысты жариялады, оны бірнеше мүшесі бірлесіп жасаған. Жүйе екі бөліктен тұрды: санскрит және пали сөздері Хунтер жүйесіне сәйкес транслитерацияланатын, бірақ санскрит және пали түбірлері ұмытылған тай тіліне енген сөздерге ерекшелік жасалды. Тай тілінің түпкі сөздері үшін жүйе шамамен қазіргі RTGS жүйесіне ұқсас, мысалы, дауыстылардың бастапқы және соңғы дыбыстарын ажырату тұрғысынан. Негізгі айырмашылықтар: Аспирация дауыстыдан кейін spiritus asper белгісімен көрсетілетін, сондықтан ข және ค әрпі екеуі де k῾ деп транслитерацияланатын (ал RTGS оларды kh деп транслитерациялайды). Ұзын дауыстылар тиісінше қысқа дауыстының белгісіне макрон қосу арқылы көрсетілетін. Ауыстырлар อึ және อื (/ɯ/ және /ɯː/) тиісінше ü және ǖ әрпімен транслитерацияланатын (макроны умляут үстіне қойылады). Ауыстыр แอ әрпі ë деп транслитерацияланатын, ал RTGS оны ae деп транслитерациялайды. ะ әрпі қысқартылған дауыстыны білдіргенде ḥ әрпімен көрсетілетін, сондықтан แอะ әрпі ëḥ деп транслитерацияланатын. Ауыстыр ออ /ɔː/ әрпі О әрпінен үстіне v белгісі қосылып (ǒ) ажыратылатын. Оның қысқа түрі เอาะ /ɔ/ әрпі ǒḥ деп транслитерацияланатын. Ауыстыр เออ әрпі ö деп транслитерацияланатын. Жүйе тай тілін білмейтін еуропалықтарға оңай анықтама беру мақсатымен жасалғандықтан, әрбір ерекше дыбысты көрсету үшін тек бір ғана символ қолдануды көздеді. Сол сияқты, дыбыс тон белгіленбеді, себебі «білімді сөйлеуші» тай жазуын жақсы білетіндіктен, дұрыс айтылуын табу үшін транслитерация схемасы қажет емес деп есептелді. Алайда, Ваджирарудх патша бұл жүйеге наразы болды, өйткені соңғы позицияда әртүрлі дауыстылар қолданылғанда, олар әртүрлі дыбыстарды білдіретінін, яғни соңғы л әрпі білімді сөйлеушіде соңғы н әрпінен басқаша айтылатынын айтты. Ол сондай-ақ санскрит немесе пали тілінен шыққан кез келген сөзді фонетикалық тай тілінде жазуға қарсы болды, олардың этимологиясын сақтау үшін оларды түпкі тілдерінде транслитерациялау керек деп сақты. Ваджирарудхтың сын-пікірлерінің көп бөлігі оқыған оқырмандардың қажеттіліктері мен қабілеттеріне бағытталған болса да, ол spiritus asper белгісін аспирацияны көрсету үшін қолдануға қарсы болды, өйткені бұл «жазық оқырмандарға ештеңе білдірмейді».