Кіріспе

Заңдық термин

Ішкі және халықаралық коммерциялық құқықта, пайдалы иесі – заңды тұлғаның немесе құрылымның, мысалы компанияның, трастың немесе қордың мүліктік үлесін тікелей немесе бақылайтын жеке немесе жеке тұлғалар. Заңды иелер (яғни, тіркелген иелер), көбінесе «тіркелген иелер» деп аталады, осы мүдделерді пайдалы иелер ретінде немесе басқа біреудің пайдасы үшін ұстауы мүмкін, мұндай жағдайда олар «номинант» деп аталуы мүмкін. Пайдалы иелерге меншік құқықтары («пайдалану және меншік құқығы») тиесілі болады, тіпті мүліктің заңды құқығы басқа тұлғаға тиесілі болса да. Пайдалы иелік мемлекеттік заңнамаға бағынады, ол мүліктік үлесті немесе құқықты беруді реттейді. Бұл көбінесе заңды құқық иесінің пайдалы иелікке қатысты сенімгерлік міндеттемелері болған жағдайларда кездеседі. Пайдалы иеліктің кең таралған мысалы – номиналды банкте сақталған қаражаттың нақты иесі.

Анықтама

2019 жылдың наурызында Америкааралық даму банкінің (IADB) баяндамасында пайдалы иелер «заңды тұлғаны немесе компанияны, трасты, қорыны соңынан иеленетін немесе басқаратын жеке тұлғалар» деп анықталды. «Соңынан иелік ету немесе бақылау» және «соңғы тиімді бақылау» терминдері меншік/бақылаудың меншік тізбегі арқылы немесе тікелей бақылаудан өзгеше бақылау құралдары арқылы жүзеге асырылатын жағдайларды білдіреді. FATF ұсынымдары ақшаны жылыстатуға қарсы (AML) және терроризмді қаржыландыруға қарсы (CFT) күрес бойынша жаһандық стандарт ретінде мойындалған. Trulioo жеке басын және мекенжайын тексеру қызметіне сәйкес, соңғы пайдалы иелерді (UBO) анықтау процесіне компанияның «тіркеу нөмірі, компания атауы, мекенжайы, мәртебесі және кілтті басқару қызметкерлері туралы» нақты компаниялық ақпаратты алу және тексеру; «меншік құрылымы мен үлестерін» талдау; «тұрақты үлеске ие немесе басқа тарап арқылы үлесі бар заңды тұлғаларды немесе жеке тұлғаларды анықтау»; пайдалы иелерді анықтау; және «кән кез келген жеке тұлғаның жалпы үлесін немесе басқару бақылауын есептеу және ол UBO есеп беру шегінен асып кетпеуін анықтау» және «барлық UBO деп анықталған тұлғалар үшін AML/KYC тексерулерін жүргізу» кіреді. Сенімді иеленуші немесе өсиет орындаушы әдетте траст немесе мүліктің пайдалы иесі болып табылмайды.

Халықаралық стандарттар

Пайдагерлік меншік туралы ақпаратты анықтау Еуропадағы 4-ші қаржылық қылмыстарға қарсы директиваның талабы болып табылады, ал әртүрлі елдер есеп беру талаптарын орындауға бағытталған заңдарды қабылдап жатыр. АҚШ-та ұқсас пайдагерлік меншік туралы ақпаратты жариялау 2018 жылдың 11 мамырынан бастап күшіне енген FinCEN Клиенттерді зерделеудің соңғы ережесінің бір бөлігі болып табылады. Пайдагерлік меншік туралы деректер стандарты (BODS) пайдагерлік меншік туралы деректерді жинау және жариялау үшін тұжырымдық және практикалық база ретінде әзірленді, сондай-ақ алынған деректердің өзара үйлесімділігін, оңай қайта қолданылуын және жоғары сапасын қамтамасыз етуға мүмкіндік береді. Компанияның пайдагерлік иесі әрқашан жеке тұлға болуы керек. BODS компаниялардың пайдагерлік меншігі мен бақылауы туралы ақпаратты модельдеу және жариялау үшін техникалық талаптарды ұсынады. Ол OpenOwnership ұйымымен жасалған және қайта пайдалану үшін ашық лицензиямен берілген. OpenOwnership стандартты әзірлеуді қолдайды, бірақ стандарт халықаралық сарапшылар тобы арқылы өздік басқаруын сақтайды.

ЭЫДҰ-ның "Көмектердің иелігі мен бақылауы"

2003 жылғы желтоқсандағы «Кемелердің меншігі және бақылауы» атты ЭЫДҰ есебіне сәйкес, корпоративтік құрылымдар көбінесе көп деңгейлі, көптеген заң юрисдикцияларына таралып, пайда алушы иесін құқық қорғау органдары мен салық салу үшін «табу қиын» жағдайға түсіреді. ЭЫДҰ Теңіз көлігі комитетінің хатшылығы 2003 жылғы қаңтар айындағы отырысында тергеу бастады. Акцияны физикалық түрде иелену корпорацияға меншік құқығын береді. 2009 жылғы ЭЫДҰ есебінде барлық корпорацияларда кем дегенде бір директор болуы тиіс, бірақ көптеген заң юрисдикциялары осы директордың номиналды болуына рұқсат береді. Номиналды директордың аты барлық корпоративтік құжаттарда пайда алушы иелердің орнына көрсетіледі, және номиналды акционерлер сияқты, көптеген заң юрисдикциялары номиналды директорды пайда алушы иелердің кім екенін жариялауға мәжбүрлей алмайды. Кеме иелері өздерінің меншігін жасыру үшін, кейбір себептер ақталған, ал кейбіреулері күдікті болғандықтан, осы мақсатқа жету үшін бірнеше стратегияларды қолдануы мүмкін. Джанни 2008 жылы жазғандай, рұқсат етілген заң юрисдикцияларында нақты иелер өздерінің кемелерінің заңды иелері болу үшін фирмалық корпорацияларды құрып, кеменің нақты иесін анықтауды қиындатады, тіпті мүмкін емес етеді. Джаннидің 2008 жылғы мақаласында БҰҰ Бас хатшысының Ту мемлекетінің іске асырылуы жөніндегі консультативтік тобының 2004 жылғы есебіне сілтеме жасалып, «Жеке басын жасыруды қаламайтын пайда алушы иелердің жеке басын өте тиімді түрде жасыру үшін корпоративтік ұйымдардың күрделі желісін құру өте оңай және салыстырмалы түрде арзан» делінген.

Үлкен бұзушылықтар

2018 жылдың 23 ақпанындағы "The Diplomat" басылымында жарияланған мақалаға сәйкес, бұрынғы Қазақстан министрі Мұхтар Әблязовқа қатысты "Әблязов ісі"нде, пайдалы иеленушілік арқылы Қазақстанның "БТА" банкінен 6 миллиард доллар алаяқтық жолмен шығарылған. Бұл тарихтағы ең ірі қаржылық алаяқтық дерегі болып табылады.

Канада

Канаданың қаржы департаменті – Finance Canada (FC) 2018 жылғы ақпанда "Канаданың ақшаны жылуға және терроризмді қаржыландыруға қарсы күрес режимін қарау" тақырыбындағы талқылау қағазын дайындады. Бұл қағаз FC-нің қылмыс кірістерінен (ақшаны жылу) және терроризмді қаржыландыру актісінің (PCMLTFA) парламенттік заңдық қарастыруына дайындық ретінде жасалған. Аталған акті – ақшаны жылуға және терроризмді қаржыландыруға қарсы күрес саласын реттейтін федералдық құқықтық база. Нәтижесінде, 2018 жылғы қарашадағы Қаржы жөніндегі тұрақты комитеттің баяндамасында "барлық заңды тұлғалар мен ұйымдар үшін, оның ішінде трасттар үшін жалпыканадалық пайдалы иеленушілер тізілімін құру" ұсынылды. Бұл тізілімде "кемінде 25% акциялық үлесім немесе дауыс беру құқығына ие болған, маңызды бақылауға ие тұлғалардың аты-жөні, мекенжайы, туған күні және ұлты сияқты мәліметтер" болуы тиіс. Тізілім "жалпыға қолжетімді болмауы керек", бірақ оған "кейбір құқық қорғау органдары", Канадалық кіріс агенттігі, Канадалық шекара қызметі, FINTRAC, "өкілетті есеп беруші ұйымдар және басқа да мемлекеттік органдар" қол жеткізе алады. "Канададағы корпоративтік пайдалы иеленушіліктің ашықтығын күшейту" атты Innovation, Science and Economic Development Canada-ның 2020 жылғы 13 ақпандағы баяндамасында 2016 жылғы Panama Papers және Багам аралдарындағы құжаттар, сондай-ақ 2017 жылғы Paradise Papers "салықтан қашуға немесе салық төлеуден жалтарған, сондай-ақ ақшаны жылу, терроризмді қаржыландыру және сыбайлас жемқорлық сияқты қылмыстық әрекеттерді жеңілдету үшін корпорациялар мен басқа да заңды тұлғаларды пайдаланудың кең ауқымы мен оңайлығын" көрсетті. Canada Business Corporations Act (CBCA) заңына сәйкес, белгілі бір корпорациялар "маңызды бақылауға ие тұлғалар туралы" ақпаратты жинауға міндетті. Заң бойынша, компанияның 25% акциялық үлесіне және дауыс беру құқығына ие, директорларды тағайындау немесе қызметтен босату құқығы бар UBO ережелерді бұзған жағдайда хабарланады. Әмірліктердегі барлық қаржылық қызмет үшін орталық тізілімнің болмауы және нашар реттеу, сыншылардың пікірінше, Перс шығанағының аймағын заңсыз қаржылық қызметтерге қауіпсіз бейіт етіп жіберді. БАӘ-нің аты FinCEN Files және ICIJ (Халықаралық зерттеуші журналистер консорциумы) жасаған Luanda Leaks сияқты бірнеше тергеу баяндамаларында айтылды. Дегенмен, жақтастары компанияның UBO туралы жаңа ережені енгізудің сәттілігіне күмән келтіреді, себебі олар оны БАӘ-де ақшаны жылуды бақылау және тоқтату үшін жеткілікті параметр деп санамайды. Бірақ, 2021 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енген заңды бұзған жауапты компанияға 100 000 БАӘ дирхамы көлемінде айыппұл салынуы мүмкін.

Ұлыбритания

Біріккен Корольдік пайда алушы иесін (анықты бақылауы бар тұлға деп аталады) – компаниядағы 25 пайыздан аса акцияларға немесе дауыс беру құқығына ие адам деп анықтайды. Пайда алушы иелігінің бірнеше компаниялар тізілімі бар. Елеулі бақылауға ие тұлғалардың (PSC) тізілімі Ұлыбритания компанияларының бенефициарлық иелерін қамтиды және оны Companies House жүргізеді. Бұл тізілімде бенефициарлық иесінің толық аты-жөні, туған күні, ұлты, туған елі, қызметтік мекенжайы, тұрғылықты мекенжайы, бенефициарлық иелікке ие болған бастапқы күні және компанияға қатысты бақылау сипаты туралы ақпарат бар. Бұл ашық және тегін кітап. Сонымен қатар, Ұлыбританияның Кіріс және кеден қызметі (HMRC) ұстайтын және тек Ұлыбританияда салық төлеуге жауапты сенімгерлерге қатысты сенімгерлік тізілімі де бар. Онда шетелдік сенімдер жоқ және ол еркін қолжетімді емес. Ұлыбританияда Ұлыбританияда мүлікті иеленетін шетелдік компаниялар үшін тізілімді енгізу жоспарлануда. Біріккен Корольдікте 19 ғасырдың соңындағы сайлау реформаларына дейін сайлаудың бұрыс пайдаланылуының кең таралған түрі – «педик сайлаушылар» деп аталатын, мүліктің номиналды иелері, бірақ нақты иелері емес еді.