Кіріспе

Қылмыстық айыптаудың жанама салдары – қылмыстық айыптауға байланысты заңмен белгіленген, қосымша азаматтық мемлекеттік жазалар. Олар түрмеге жабу, айыппұл салу немесе сынаққа алу сияқты қылмыстық айыптаудың тікелей салдарынан өзгеше. Бұл – айыптаудың нәтижесінде туындайтын мемлекеттік азаматтық шаралар. Кейбір заң жүйелерінде, қылмыс жасады деп танылған сот судьясы айыптау туралы жазбаны тіркемеуге бұйырып, адамды қылмыстық айыптаудың жанама салдарынан босата алады.

Кіріспе

Егер айыпталушы қылмыс жасады деп танылса немесе кінәсін мойындаса, судья немесе басқа жаза тағайындайтын орган жаза қолданады. Жазаның түрлері алуан түрлі болуы мүмкін, мысалы, жеңілдіктерден айыру (мәселен, жүргізу құқығынан), үй қамауы, қоғамдық жұмыс, соттан босату, айыппұл және бас бостандығынан айыру. Бұл жазалар тікелей салдарлар деп аталады – судьяның ниет еткені, және көбінесе қолданыстағы заң немесе кодекспен міндетті түрде бекітіледі. Алайда, жазаның шарттарынан өзгеше, айыпталушы мемлекет тарапынан қосымша шараларға тап болуы мүмкін, олар мемлекет тарапынан жанама салдарлар деп есептеледі, мысалы: сайлау құқығынан айыру (кейбір елдерде бұл жеке қарастырылады), білім беру несиелерін алу құқығынан айыру (АҚШ-та есірткі құралдарына қатысты), кәсіби лицензияны жоғалту немесе мемлекеттік тұрғын үйден шығару. Бұл салдарлар судьямен тікелей тағайындалмайды және қылмыстың өзі үшін жазаның шарттарынан тыс болып табылады. Керісінше, олар азаматтық мемлекеттік шаралар болып табылады және жанама салдарлар деп аталады. Көптеген юрисдикцияларда қылмыс жасады деген айыптама мемлекеттік азаматтық шараны – қылмыстық айыптамаға байланысты азаматтық заңдарды қолдануға қатысты тергеуді бастауы мүмкін. Мысалы, депортацияға немесе медициналық, медбикелік немесе фармацевт лицензиясы сияқты кәсіби лицензияны жоюға алып келетін қылмыстық айыптамалар. Жанама салдарларға ұшырау «азаматтық өлім» деп аталады. Қылмыс жасады деп айыпталған немесе сотталған адам жұмысынан айырылу және қоғамдық қаралау сияқты әлеуметтік салдарларға ұшырауы мүмкін. Бұл әлеуметтік салдарлар, айыптамаларға әкеп соқса да, соқпаса да, тұтқындау мен сот процесінің ашық мәліметтерге жататын елдерде туындауы мүмкін, осылайша оқиға туралы ақпарат айыпталушының зиянына жұртшылыққа таратылады.

Канададағы қосымша салдары

Қамқорлық салдары 2013 жылы R v Pham ісінде Канада Жоғарғы Сотының судьясы Вагнер анықтады. Судья Вагнер қосалқы салдарларды кеңінен түсіндіріп, оларды «жазаның нақты қылмыскерге тигізетін әсерінен туындайтын кез келген салдарлар» деп атады. Ол судьялар жаза тағайындау кезінде қосалқы салдарларды ескере алатынын, егер тағайындаған жазасы әділ болса және «Парламенттің ниетіне» қайшы келетін «тиісті емес немесе жасалма жазаларды» тағайындамаса, шешті. Судья Вагнер, кем дегенде, иммиграциялық мәселелерге қатысты қосалқы салдар туындаған жағдайда, егер сот төрешісі мұндай салдар оның үкімінен туындап жатыр екенін білмесе, апелляциялық соттар үкімді өзгертуге құқылы екенін мәлімдеді. Пхам ісінде мәселе туындаған себебі, Канаданың федералды заңына сәйкес, Канада азаматы емес, бірақ тұрғыны, белгілі бір қылмыстарға кінәлі деп табылса, Канададан қуылдырылуы мүмкін. Қуылдыру процесі қылмыстық жазаның бір бөлігі емес, сондықтан ол қосалқы салдар болып табылады. Қылмыстық айыптау салдарынан Канададан кетуге мәжбүр болған резидент емес адам, оңалту шарттарын орындамаса, Канадаға қайта оралуға құқығы жоқ. Өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын алған резидент емес адам, түрмеден босатылған жағдайда, әдетте өмір бойына Канадаға кіруіне тыйым салынады. R. v. Pham ісінде сотталушының жазасы, егер ол бір күнге қысқартылмаса, оның депортациясына шағымдану мүмкіндігінен айырылып қалған еді. Жаза тағайындау кезінде сот төрешісі де, сотталушының адвокаттары да иммиграциялық салдар туралы білмеді. Жоғарғы сотта судья Вагнер, егер жаза тағайындау кезінде судья қосалқы салдарды білген болса, олардан аулақ болатын жазаны тағайындаған болар еді деген қорытындыға келді. Сондықтан ол сотталушының жазасын бір күнге қысқартты. Жоғарғы соттың R. v. Pham ісіндегі шешімінен кейін, төменгі сатыдағы соттар оның қолданылуын басқа да қосалқы салдарларға кеңейтті. Мысалы, соттар қылмыстық іс бойынша айыптаудан кейін туындаған стигма немесе жұмыс орнын жоғалтуды жаза тағайындау кезінде ескерілетін қосалқы салдарлар деп қарастырды. Британдық Колумбия апелляциялық соты сондай-ақ «қылмыстық іс бойынша сот шешімінен кейін табыс пен мүгедектік жәрдемақысынан өмір бойына айырылу» қосалқы салдар болып табылады және мұндай салдарды болдырмау үшін жеңіл жаза тағайындалуы мүмкін деп шешті.

Қосалқы салдарлардың түйіні

Америка Құрама Штаттарында қосымша салдарларға кәсіби лицензияны жоғалту немесе шектеу, әлеуметтік төлемдер мен студенттік несиелерді қоса алғанда мемлекеттік қаражат алуға жарамсыздық, дауыс беру құқығын жоғалту, қазылар алқасының құрамына кіруге жарамсыздық және иммигранттарды депортациялау кіреді, оның ішінде американдық азамат емес, бірақ тұрақты түрде тұруға рұқсаты бар адамдар да. Жалпы алғанда, қылмыстық айыптамалар тоқтатылған немесе алынған жағдайларды қоспағанда, барлық штаттар мұндай салдарларды қолданады. АҚШ-тың барлық юрисдикцияларында судьялар сот шешімімен кінәлі деп табылғанда немесе айыптылық туралы келісімге қол қойғанда, депортацияға қатысты жағдайларды қоспағанда, осы қосымша салдарлар туралы ескертуге міндетті емес. Жоғарғы Сот Падилла мен Кентукки штаты арасындағы істе депортацияға ерекше мәртебе берді. Қазіргі уақытта осы қосымша салдарларға қарсы заңдық шаралар аз. Соңғы жылдары кейбір мемлекеттік ұйымдар әділетсіз ауыр қосымша салдарға әкелетін іс-әрекеттерге қарсы шықты; мысалы, Тең жұмыспен қамту мүмкіндігі комиссиясы (EEOC) кадрлар менеджерлерін барлық бұрын сотталғандарды жұмысқа алудан автоматты түрде шеттетуге шақырмайды, әсіресе егер олар түрмеде отыру көрсеткіші жоғары азшылық өкілдері болса.

АҚШ-та жазалау кезінде қосымша салдарын енгізуге бағытталған күш-жігер

Егер айыпталушы заңмен көзделген жазадан артық жазаланса (яғни, жанама салдарлар туындаса), жаза белгіленгеннен немесе негізделгеннен ауыр болады. Ең жаман жағдайда, бұл АҚШ Конституциясының қорғауын бұзуы мүмкін, соның ішінде «қатыгез және ерекше жазаларды» тыйым салатын Сегізінші түзетуді. АҚШ Жоғарғы Соты 1984 жылдан бастап қылмыстық сотталғандардың жанама салдары мәселесін қарастырды. *Стриклендке қарсы Вашингтон* ісінде Сот қылмыстық сотталғандардың жанама салдарына қатысты адвокаттың тиімсіз көмегін зерттеді. Сот түсіндіргендей, құзыреттілікті бағалау кезінде судьялар барлық қатысты жағдайларды және кәсіби мінез-құлықтың тиісті өлшемдерін, мысалы, Қылмыстық сот төрелігі жөніндегі АБА стандарттарын («АБА стандарттары») қарастыруы керек. АБА стандарттары қорғаушы адвокаттарды сотталғанның жанама салдарларын қарастыруға міндеттейді. Сондықтан судьялар адвокаттың жұмысын қадағалауға тиіс. Штаттар бұл ережені әртүрлі жолдармен қолданды. *Стрикленд* жанама салдарларды қарастыруды ұсынды, бірақ міндеттеме жүктемеді. Кейбір мамандар адвокаттарды жанама салдарларға қатысты ақпарат алудан бас тартуға ынталандыратын құрылымдық факторлар бар екенін айтады, себебі бұл істің мерзімін ұзартуы мүмкін; ал басқалары ешбір адвокат немесе судья қылмыстық сотталғанның барлық мүмкін жанама салдарларын болжай алмайтынын атап өтеді. *Стрикленд* жанама салдарды талдауды міндеттемегендіктен, олар әдетте қылмыстық сотталғандарды күшін жоюға негіз болып табылмайды. Дегенмен, кейбір мамандар Конституция жанама салдарларды қарастыруды талап етуі керек деп санайды. Көптеген штаттар қылмыстық сотталғандардың жанама салдарына бірдей құқықтық мән бермейді. Мысалы, Нью-Йоркте кейбір жанама салдарларды қарастыру дискрециялық сипатта, ал тікелей салдарларды анықтау міндетті. Мысалы, *People v. Peque* ісінде Нью-Йорк Жоғарғы Соты *People v. Ford* ісі бойынша бұрынғы шешімінің бір бөлігін жоққа шығарды, онда «сот айыпталушыға депортациялау мүмкіндігі туралы ескертпесе, айыпталушының өтінішінің жарамдылығына әсер етпейді», бірақ сот төрешісінің кінәлі деп танудың тікелей және жанама салдарына қатысты әртүрлі міндеттері бар екенін сақтады. Сол сияқты, Кентукки Жоғарғы Соты *Commonwealth v. Fuartado, 170 S. W.3d 384 (Ky. 2005)* ісінде қорғаушы адвокаттың айыпталушыға депортациялау мүмкіндігі туралы ескертпеуі адвокаттың тиімсіз көмегі туралы талапқа негіз болмайды деп шешті. Депортациялауға қатысты шешімдер 2010 жылы *Падиллаға қарсы Кентукки* ісімен күшін жойды. «Адвокат клиентіне оның өтініші депортация қаупін көтеретіні туралы хабарлауға міндетті». АҚШ Жоғарғы Соты депортацияның жанама салдарының маңыздылығы соншалықты жоғары екенін, адвокаттың депортация туралы ескертпеуі адвокаттың тиімсіз көмегі болып табылады және ол Конституцияның алтыншы түзетуімен қорғалғандығын анықтады. *Падилладан* кейін төменгі соттарда адвокаттардың қылмыстық клиенттеріне сотталғанның басқа да салдары туралы кеңес беруі керек пе деген мәселе бойынша көптеген сот процестері болды. 2004 жылы Колумбия округінің мемлекеттік қорғау қызметі кейбір жанама салдарларды сипаттайтын құжатты жасады. 2005 жылдың мамыр айында Нью-Йорк штатының апелляциялық сотының бас судьясы Джудит С. Кей жанама салдарлар мәселесін қарастыру үшін «Әділет серіктестері» коллоквиумын ұйымдастырды. Судья Кей Колумбия университетінің құқық мектебіндегі «Цифрлық дәуірдегі құқық қызметі» клиникасымен бірлесіп жұмыс тобын құрды, ол алғаш рет академиялық еңбектерді, сот шешімдерін және мамандардың ресурстарын (хабар тақтасы мен деректер базасы арқылы) бір жерде жинады. Колумбия университетінің құқық мектебі Колумбияның жаңа медиа оқыту және оқу орталығымен бірлесіп, Нью-Йорк штатындағы қылмыстық айыптаулардың жанама салдарларын іздеу және салыстыру үшін жанама салдарды есептеу құралын әзірледі. 2009 жылы Америка адвокаттар қауымдастығы барлық АҚШ юрисдикцияларындағы сотталғандардың жанама салдары туралы іздестірілетін деректер базасын құрайтын Сотталғандардың жанама салдары туралы ұлттық тізімін құрды. Сотталғандардың жанама салдары туралы ұлттық тізім Әділет көмегі бюросының грантымен, Әділет бағдарламалары кеңсесі, АҚШ Әділет департаменті қолдауымен құрылды. Бұл жобаға бастапқыда Ұлттық әділет институты, Әділет бағдарламалары кеңсесі, АҚШ Әділет департаменті және АБА Қылмыстық әділет бөлімі берген No2009 IJ CX 0102 марапаты қолдау көрсетті. Федералды заңда, федералды сот үкімдерінің нұсқаулықтарында жанама салдарлардың моделі қылмыс жасалған күні мен қылмыстың түріне қарай анықталады.