Кіріспе
Шығыс және Орталық Еуропадағы ақ хорваттар мекендеген жер. Ақ Хорватия (сондай-ақ Ұлы Хорватия немесе Хробатия; , әрі Велика Хрватска) – ақ хорваттардың бір бөлігінің Батыс Балқанға көшіп, 7-10 ғасырлар аралығында өмір сүрген аймақ. Жақындағы археологиялық және тарихнамалық зерттеулерге сәйкес, ол Батыс Украинадағы Плиснеск, Стилско, Ревно, Халич, Теребовлия сияқты қалашықтармен рулық прото-мемлекет ретінде болған, және 10 ғасырдың соңына дейін сақталған. Кейбір тарихшылар хорваттардың 6-7 ғасырлардағы көші-қонынан кейін олардың бұрынғы отаны біртіндеп маңыздылығын жоғалтып, украиндер (Киевтік Русь), поляктар (Польша Герцогтығы) және чех-словакиялықтар (Ұлы Моравия, Богемия Герцогтығы) сияқты басқа славян халықтарының ықпалына түскенін айтады. Ал басқалары Ұлы немесе Ақ Хорватия деп аталатын жеке мемлекет болмағанын мәлімдейді. Дукляның діни қызметкерінің ортағасырлық жылнамасына сәйкес, тағы бір Ақ Хорватия аймағы Дальмациядағы Қызыл Хорватиямен бірге Посавинаның оңтүстігінде орналасқан.
White Croatia (also Great Croatia or Chrobatia; , also Velika Hrvatska) is the region from which part of the White Croats emigrated to the Western Balkans and lived between 7 10th century. According to recent archaeological and historiographical research it is considered it existed as a tribal proto state with polis like gords of Plisnesk, Stilsko, Revno, Halych, Terebovlia among others in Western Ukraine, which lasted until the very end of the 10th century. Some historians believe that, after the migration of the Croats in the 6th 7th century, their former homeland gradually lost its primacy and was influenced by other Slavic peoples, such as Ukrainians (Kievan Rus'), Poles (Duchy of Poland) and Czechs Slovaks (Great Moravia, Duchy of Bohemia). Others say there was never a distinct polity known as Great or White Croatia. According to the medieval Chronicle of the Priest of Duklja, another area referred to as White Croatia was located south of Posavina along with Red Croatia in Dalmatia.
Этимология
Хорваттар мен олардың отаны Хорватияға қатысты "ақ" эпитетінің, сондай-ақ Хорватияға қатысты "үлкен" (мегали) атауының шығу тегі мен мағынасы әлі де даулы және одан әрі зерттеуді қажет етеді. Көбінесе бұл ежелгі дәуірде қолданылған символизммен байланысты деп есептеледі. "Ақ" түсі Еуразия халықтарының бағыттарды көрсету үшін түстерді қолдануымен байланысты. "Ақ" түсі "Батыс хорваттары/Хорватияны" білдірген, ол олардың бұрынғыда тұрған шығыс жерлерінен ерекшеленді. "Ұлы" эпитеті, болжам бойынша, Ақ хорваттар мен Рим провинциясы Далмацияға келген жаңа хорваттар үшін "ескі, көне, бұрынғы" отанды білдірген. Тарихшы А. Майоров "Ақ хорваттар" және "Ақ Хорватия" терминдерінің хорваттар жаңа территорияларға қоныс аударғаннан кейін ғана тарихи тұрғыдан қолданыла бастаған салыстырмалы түрде жаңа терминдер екенін айтады. 10 ғасырға жататын De Administrando Imperio (DAI) дерегінде Франция шекарасының жанындағы бұрынғы жерлерінде қалған хорваттардың жақында ғана "Ақ хорваттар" деп аталғаны көрсетілген. Алайда, DAI-да Карпаттың солтүстігіндегі "ақ" және "үлкен" Хорватия арасында қарама-қайшылық байқалмайды, бұл хорваттардың түсінігінде олардың бір-бірімен сәйкес болуы мүмкін. Семантикалық тұрғыдан алғанда, "ақ" түсі "Батыс" мағынасынан өзге "жас" (кейін "крещениеден өтпегендермен" байланысты) мағынасын да білдіре алады, ал "үлкенмен" байланыстыру нұсқасы қарама-қайшылық тудырады. Этнонимге қосылған эпитетті лингвистер – Петар Скок, Станислав Роспонд, Джерзи Налепа және Генрих Кунстман лексикалық және грамматикалық тұрғыдан да сұраққа толы деп тапты. Олар византиялықтардың славян тіліндегі "bělъ" (ақ) және "velъ" (үлкен, ұлы) сөздерін ажырата алмағанын, сондай-ақ грек тіліндегі бетацизмге байланысты "Белохробатои" сөзін "Велохробатои" ("Велохроватои"; "Ұлы/Ескі хорваттар") деп оқу керек екенін дәлелдеді. Мүмкін, шатасу орын алғанда, егер бастапқы славян сөзі "вело" грек әліпбиіне транскрипцияланып, кейін қате аударылса, онда бұл мүмкін болар еді. Бірақ мұндай тұжырым әрқашан қабылданбаса да, Александр Лома сияқты басқалар транскрипция мен аудармадағы қателік мүмкіндігін жоққа шығармайды.
Дау
21-шы ғасырдағы ғалымдар Ұлы Хорватия мен Ақ Хорватияның орналасқан жеріне, тіпті олардың болғандығына да келіспейді. Ғалымдар хорваттардың шығыстан батысқа және оңтүстікке біртіндеп қоныс аударғанын қабылдайды. Майоровтың пікірінше, 10-шы ғасырда этникалық хорваттар Украинаның шығысында, Польша мен Словакияда, ал батыста Богемияда шашыраңқы қалдық қауымдастықтарда өмір сүрген. Бағыттарды белгілеу үшін түстерді қолдану дәстүрін ескере отырып, Леонтий Войтович 6-7-шы ғасырларда айтылған Ұлы Хорватия 10-шы ғасырда жоқ болғанын мәлімдеді. "Ақ Хорватия" термині оның аумағының батыс бөлігін білдіреді. Ф. Рачки, М. Кос, Л. Нидерле және Нада Клайч сияқты кейбір ғалымдар оның бар екеніне сенді, ал В. Ягич, Дж. Б. Бюри, К. Жиречек және А. Брюкнер сияқты басқалары тәуелсіз мемлекеттің болуын жоққа шығарды. Ф. Вестберг, Ж. Маркварт, Л. Гауптман және Х. Ловмианский болса, Константин VII-нің 10-шы ғасырда Оңтүстік Польша мен Батыс Украинаны басқарған Богемия герцогтігін білдіргенін жақтады. Сол сияқты, В. В. Седов оның бар екенін дәлелдейтін археологиялық материалдың жоқтығын атап өтті. Дегенмен, Батыс Украинадағы 7-10-шы ғасырларға жататын археологиялық зерттеулер Ұлы Хорватияның көп орталықты протомемлекет болғанын көрсетеді. Багибария терминінің қай географиялық аймаққа қатысты екендігі туралы түсініктер әртүрлі. Кейбір ғалымдар оны Висла өзенінің жанындағы Бабиа-Гура және Кіші Польшадағы Краковпен байланыстырды, бірақ көбінесе ол Баварияға сілтеме ретінде қарастырылады. Тибор Живкович бұл терминнің Баварияның латынша атауларынан (Багария және Баория) шыққандығын, демек, DAI үшін осы ақпараттың көзі Батыс Еуропа/Батыс Римнен (мүмкін Римдегі Анастасий Библиотекарийден) болуы мүмкін екенін атап өтті. Живковичтің сөзіне қарағанда, Бавариядан тыс ақпаратты бақылаған адам Константинополде орналасқан жоқ, өйткені ол Баварияның солтүстік-батысындағы жерлерді білдіретін болар еді, ал хорваттар тұрған солтүстік-шығысты емес. Бұл ақпараттың көзі Римде болғанын көрсетеді. Ловмианский бұрыннан бері осы тұжырымды айтқан, Бавариядан тысқары (шығысқа қарай) батыс көзқарасы византиялық көзқарасқа қарағанда Түркиядан тысқары (Мажарстанның солтүстігіне қарай) екенін айтқан. Тағы бір дау – аталған "30 күннен кейін жетіп, қараңғы деп аталатын теңіздің географиялық нүктесі". Кейбір ғалымдар бұл Балтық теңізіне сілтеме болуы мүмкін деп санайды, оған Кіші Польшадан 15 күннен кем уақытта саяхаттауға болады. Басқалары оны Қара теңізі деп санайды, оған Прикарпатиядан (Сан өзені, Жоғарғы Днестр және Пржемысль қаласы) саяхаттауға шамамен 30 күн кетеді. Византиялықтар қазіргі Қара теңізін жақсы білген, бірақ оны "Қара" немесе "Қараңғы" деп атамай, "Қонақжай" (Εὔξεινος) деген мағынаны білдіретін сөзбен атаған, бұл "Қонақжайсыз" дегеннің эвфемизмі. Олар осы жағдайда "теңіз" сөзі үшін басқа термин де қолданған ("Πόντος" (Póntos) және "θάλασσα" (Thálassa) емес). Дегенмен, Қара теңізіне сілтеме жасау ықтимал, өйткені DAI-де Балтық теңізі туралы ешқандай сілтеме жоқ, тарауда әдетте 10-шы ғасырдың араб деректерінен кездесетін ақпарат бар, мысалы, Әл-Масуди. Қара теңіз Шығыс саудагерлері мен Византия империясы үшін маңыздырақ болды, ал оның парсы атауы "Қара теңіз" (axšaēna) бұрыннан белгілі болды. Басқа араб-парсы деректері де Печенегтерден он күн қашықтықта орналасқан Хордаб қаласы бар үлкен славян мемлекетін сипаттайды, одан өзен (Днестр) өтеді және таулармен (Карпаттар) шектеледі, бұл хорваттар мен Хорватияны Прикарпатияға орналастырады. DAI-де қарама-қайшы ақпарат бар. Хорваттар батыста франктардың жанында өмір сүргені туралы айтылған, бірақ оларға осы аумақтың шығысында тұратын печенегтер жиі шабуыл жасаған. DAI печенегтер мажарлардың солтүстігінде, ал хорваттар мажарлардың оңтүстігінде тұрғанын айтады. Бұл тараулар бірнеше мұрағаттық дереккөздерге негізделген. 19-шы ғасыр ғалымдары, кейіннен Ловмианский, Седов және Майоров сияқты ғалымдар, DAI-нің 7-шы ғасырдағы хорваттардың орналасуы мен қоныс аударуы туралы мәліметтерді 9-10-шы ғасырлардағы олардың орналасуы туралы ішінара ақпаратқа негізделгенін және есеп құрастырылған кезде ақпарат әртүрлі көздерден алынғанын қорытындылады. VII ғасырда хорваттар Богемия аумағының жанында әлі өмір сүрмеген деп есептеледі, ал Ловмианский хорваттардың Богемиядағы орналасуы мен өмір сүруі тіпті X ғасырда да даулы екенін айтты. Живкович VII ғасырғы Ақ Хорватияның Франкиямен шекаралас болмайтынын атап өтті, өйткені "франк шекарасы батысқа қарай көп жылжыған", ал франк деректері хорваттар туралы ештеңе айтпайды және білмейді, бұл олардың шығысқа қарай өмір сүргенін көрсетеді. Ловмианский кейбір тарихшылардың оңтүстіктен (DAI) алынған дереккөзге сүйенуіне және хорваттар мен Хорватияның орналасқан жерін анықтау үшін солтүстіктен алынған көптеген сенімді дереккөздерді пайдаланбауына сын көтерді. Ол дереккөздер хорваттар мен Хорватияның Карпат тауларында екенін, бірақ Эльба өзенінің (Богемия) маңында емес екенін көрсетеді. 13-шы тарауда, мажарлардың көршілерін, батыстағы франктарды, солтүстіктегі печенегтерді және оңтүстіктегі моравтарды сипаттағанда, "таулардың ар жағында хорваттар түрктермен көршілес" екені де айтылады. Бірақ печенегтер солтүстікте айтылғандықтан, ал 4-шы ғасырда хорваттар мажарлардың оңтүстік көршілері ретінде айтылғандықтан, есептің мағынасы белгісіз, бірақ бұл Карпат тауларының ар жағында тұратын хорваттар туралы айтуы мүмкін.
Аумақтық нұсқалары
Украина және Ресей ғалымдары хорваттарға Шығыста үлкен және ықпалды аумақтар тағайындаған, ал поляк және чех ғалымдары өз елдеріндегі хорваттардың болуын азайтуға бейім. Поляк ғалымдары хорваттарды Краков маңында орналастырудан жалтарды және олардың Рутениямен шекаралас емес деп санады, себебі 992 жылы Владимир Ұлы хорваттарға шабуыл жасағанда, Болеслав І Батыл оны соғысқа шақыру ретінде қабылдауы мүмкін еді. Дегенмен, Червен қалаларында лендиандар немесе ақ хорваттар тұрған, және олар Польша мен Киев Русінен тәуелсіз болғандығы туралы мәселе, поляк және украин-орыс тарихшылары арасындағы этнографиялық даудың бір бөлігі болып табылады. Соған қарамастан, бастапқыда Ақ Хорватия Солтүстік-Шығыс Богемиядағы Жоғарғы Эльба өзенінің бойында және/немесе Кіші Польшадағы Жоғарғы Висла аңғарының маңында орналасқан деп есептелді. Бұл тек DAI сипаттамасына негізделген, олар Баварияның солтүстік-шығысында, Венгрияның солтүстігінде және Ақ сербтердің оңтүстігінде тұрған. Бұл поляк және чех тарихшыларының аргументациялау үрдістерімен де байланысты, өйткені біріншілері Польшада хорваттардың болуын жоққа шығарды, ал екіншілері олардың Чехиядағы Судеттер маңында болғанына күмән келтірді. Алайда, басқа көздерден алынған мәліметтерге сүйене отырып, 19 ғасырда хорваттар Карпаттың солтүстігінде және шығысында, атап айтқанда Прикарпатия мен Шығыс Галицияда тұрған деген жалпы қорытынды жасалды. 19 ғасырдың басында Павел Йозеф Шафарик және Любор Нидерле Хорватияның шығыс және батыс тұжырымдамаларын біріктірді. Нидерле Ақ Хорватияны Прикарпатияға орналастырып, олар негізінен Висла өзенінде, чех және украин хорваттарының арасында орналасқан және олар хорват тайпаларының үлкен одағын құрған, олар 7 ғасырда Батыс Балқанға көшіп кеткенде тарап кеткен. Ричард Экблом оларды Жоғарғы Силезияға және Польшаның Краков аймағына орналастырды. Тадеуш Лер Сплавинский Нидерленің Висла өзені маңында орналасқандығына көбінесе келісті. Франсис Дворник Ақ Хорватияны Галицияға орналастырды, оның батыс бөлігі Батыс Галицияда, Польшадағы Краков Славник әулетінің Солтүстік-Шығыс Богемиялық иелігіне дейін, ал шығыс бөлігі Шығыс Галицияда (Жоғарғы Днестр). Ловмианский Прикарпатия мен Закарпатиядан басқа, хорваттардың негізгі бөлігін Кіші Польшадағы Жоғарғы Висла аңғарына орналастырды және DAI-дегі мәліметтер Ақ Хорватияны Болеслав І-нің Богемия герцогтігімен сәйкестендірді, ол сол кезде вистулалықтар мен лендиандардың аумағын қамтыды, өйткені оларға печенегтер шабуыл жасады және деректерге сәйкес ақ хорваттар Эльба өзенінің маңында тұрған-тұрмағаны белгісіз және оларды Судеттерде орналастырды. Сондай-ақ, олардың Силезияда орналасуы – бұл көздердегі негізсіз теориялық құрылыс екенін атап өтті. Иво Голдштейн Ақ Хорватияны Краков маңында тапты. Ноэль Малкольмның айтуынша, Ақ Хорватия қазіргі Польшаның оңтүстігіндегі аймақта болды. Кшиштоф Фокт оларды 9-10 ғасырда Жоғарғы Силезияға орналастырды. Петр Шарват оларды Солтүстік және Шығыс Богемияда орналастырды, хорват диаспорасының қонысы Карпат тауларының бағытымен Солтүстік-Шығыс Польшадан Богемиядағы Ұлы Тауларға дейін созылғандығын атап өтті. Т. Живкович Ақ Хорватияны Богемия мен Оңтүстік Польшада да орналастырды, бірақ 9-10 ғасырдағы Богемия герцогтігімен анахронистік параллельдерді де атап өтті. А. Майоров «Ұлы Хорватия» және «Ақ Хорватия» терминдері мен ұғымдарын ажыратады. Ол Ақ Хорватия мен «Ақ» деп аталатын хорваттардың екінші ұғым екендігіне келіседі, бірақ Ұлы Хорватия, хорваттардың отаны, Шығыс Прикарпатия мен Закарпатиядағы Тиса өзенінің алабында орналасқан негізгі ұғым болды. Майоров DAI авторы әртүрлі қайшылықты көздер арасындағы қайшылықтарды татуластыруға тырысқандығын айтады. Седов хорваттардың Пенковка мәдениеті анттарынан пайда болғанын сендірді. Содан кейін олар батысқа көшіп, әр түрлі жерлерде бірнеше топқа бөлініп орналасты. 1982 жылы осы топтардың бірі Шығыс Прикарпатияның солтүстік және оңтүстік аймақтарында тұратын Дулебтердің оңтүстік-батыс көршілері деп дәлелдеді. Украиналық және ресейлік тарихшылар мен археологтар әдетте Ұлы Хорватия, сондай-ақ Карпат хорваттарының Балқанға көшіп келген отаны мағынасында, кейінгі тарихи Галиция аймағының барлық жерлерін қамтыды деп дәлелдеді. Ғалымдар оларды үлкен аумақта орналастырды, Н. П. Барсов хорваттарды Карпат тауларының кең аймағында, Татра тауларының етегінде оңтүстіктегі Тиса және Прут өзендеріне, шығыста Днестрге, солтүстіктегі Вислаға дейін орналастырды. Көптеген көрнекті ғалымдар, соның ішінде П. Шафарик, Л. Нидерле, В. Грубы, Т. Лер Сплавинский, Б. Рыбаков және В. Королюк, Батыс Буг және Жоғарғы Прут және Сиреттен шығысқа дейін, Ниса және Жоғарғы Эльбадан батысқа дейін орналасқан жерлерді хорваттар бастапқыда мекендеген деп санады. Франсис Дворникке сәйкес, Ақ Хорватия Оңтүстік Буг және Вепрж және Сан өзендерінен Польша-Украина шекарасы бойында, Карпат тауларының етегіне дейін, Солтүстік Словакияның бір бөлігін қамтыды, содан кейін Неттолица және Дудлеба өзендерінен Жоғарғы Влтава арқылы, Цидлинадан Краконоше тауларына солтүстікке және солтүстік-батысқа дейін созылды. О. А. Купчинский Шығыс хорваттарының Прикарпатияда (Лаборец және Ондава өзендерінің тоғысында, Карпат тауларының қырларында), Бескид аңғары, Вислока өзенінің батыс жағалауы, Сандомир аңғары арқылы ортаңғы Санға дейін, Дунаецге жақын және Висланың сол жақ жағалауында аумақтары болғанын сендірді. Ол олардың Украина-Словакия шекарасындағы Тиса өзенінің жоғарғы бассейнін де мекендегенін айтты. Басқаша айтқанда, қазіргі Батыс Украинаның, Оңтүстік-Шығыс Польшаның және Солтүстік-Шығыс Чехияның көп бөлігі. Седов мұндай болжамдарды қатаң сынады, «бұл гипотетикалық құрылыстар қазірде тарих зерттеулерінде ғана қызығушылық тудырады, өйткені олар археологиялық материалдарда ешқандай растау таппайды» деді. Соңғы археологиялық зерттеулер материалдық мәдениетке және 6-10 ғасырлардағы Карпат аймағының этно-тайпалық жатқандығы мен аумақтық шекараларына қатысты қорытындыларға сәйкес, украин археологтары хорваттардың тайпалық аумағы («Ұлы Хорватия») Прикарпатия мен Закарпатияны қамтыды деп бірауыздан санайды, шығыс шекарасы Жоғарғы Днестр бассейні, оңтүстік-шығыс шекарасы Черновцы маңындағы Прут өзенінен басталып, Хотынға дейін Днестрде аяқталады, солтүстік шекарасы Батыс Буг және Днестр өзендерінің суайырымы, ал батыс шекарасы Оңтүстік-Шығыс Польшадағы Жоғарғы Висланың оң жағындағы Вислокадағы Батыс Карпат жоталарында орналасқан. Шығыс Буковина аймағында Тиверцтермен, Шығыс Подолияда Уличтермен, солтүстікте Жоғарғы Буг өзені бойында Дулебтер, Бужан, Волынянмен, солтүстік-батыста Лендиандармен және батыста Вистулалықтармен шектесетін. Тұрғын үйлердің түрлерін, әсіресе Батыс Украинадағы пештерді (тас – Орта және Жоғарғы Днестр аймақтарында, немесе саз – Волыньде) жасау тәсілдері хорваттар мен волынян тайпалық одақтарын, сондай-ақ тиверцтер мен древляндардан хорваттарды ажыратады. Сондай-ақ, хорваттардың Карпаттың поляк-украин шекарасына жақын тұрғанын жоққа шығаратын, оларды шығысқа қарай, Вятичилер бағытында орналастыратын және Лендиандарды Жоғарғы Сан және Жоғарғы Днестрде немесе Батыс Украинаның барлық аймағында орналастыратын, бірақ бұл жақсы негізделмеген, өйткені поляк тарихнамасы Лендиандардың орналасуы туралы дауды жаңа вариацияларда пайдаланып, 1940-жылдардың ортасында украин шекаралық аймақтарына қатысты поляк талаптарының заңдылығын дәлелдеуге тырысады, бірақ мұндай саяси талаптар енді жоқ. Нада Клайч хорваттардың көшіп келгенін ойлады...
Топонимдер мен антропонимдер
Кең көлемді топономатикалық зерттеулер және олардың Генрик Лоумяньский жасаған сындық шолуы Польша мен Чехиядағы бірнеше елді мекендердің топонимдерінің шығу тегі, тарихи кезеңде хорват топонимімен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Польшадағылар: Клуати (Крвати, Хрвати Phirleonis), Клуатка Шлахецка (Крвати Powałya, Хрвати), Клуатка Королевска (Крватка, Хрватка) Радом қаласының маңында, Чируатова Воля, қазіргі Чируа Вислока өзені жанында, және Хорвати, Сан мен Днестр өзендері арасындағы Чернаның бір бөлігі. Чехияда: Охра өзенінің жанындағы екі Шарватце, Эльба өзені бойындағы Добровица қаласының жанындағы Шарватце, Морава өзенінің жанындағы Шарваты және Шарваты. Чехияда тек Моравиядағы топонимдер ғана ежелгі тайпалық атауларды сақтайды, ал Богемиядағылар туынды топонимдер болып табылады, яғни олар хорват территориясының шетінде немесе сыртында қалыптасқан. Бұлардың барлығы 9-10 ғасырларда Ұлы Моравия мен Богемия Герцогтығының кеңею кезеңінде пайда болды. Топонимдерге (және тарихи деректерге) сүйенсек, хорват тайпаларының отаны қазіргі Польшаның оңтүстік-шығысы және Батыс Украина болған. Әдебиетте басқа да Шығыс Еуропа топонимдері кездеседі, бірақ олардың хорват этнонимімен этимологиялық байланысы күмәнді, мысалы, "Charb" (Charbce, Charbicze, Charbin, Charbowo), "Karw" (Karwacz, Karwatyno/Charwatynia, Karovath), "Choro" (Chorovjatinskaja/Chorowiacka, Chorow, Chorowa gora, Chorowica, Chorowiec т.б.), "Horo" (Horovatka, Horowe, Horowiszcze, Horowo) сияқтылар. Польшадағы хорват этнонимінен туындаған тегілер 14 ғасырдан бері Краков, Пржемысль және басқа да жерлерде поляктардың жергілікті дворяндары, шаруалары және тұрғындары арасында тіркелген, бірақ шетелдіктер арасында емес. Олар оны лақап есебінде қолданған, бірақ бұл, әлдебір Венгрия Корольдігінен келген иммигранттардың ықпалынан болуы мүмкін. Ханна Поповска Таборсканың сөзіне сәйкес, Григорий Андреевич Ильинский де *běl түбірін (Бела өзені және Бельско-Бяла) қолданып, Ақ Хорватияны табуға тырысқан, бірақ мұндай аргументтерді қабылдау қиын, өйткені 7 ғасырлық көші-қон мен осы топонимдер мен антропонимдердің алғашқы айтылуы арасында тым көп ғасырлар өтіп кеткен.