Кіріспе

Мәдени кезең

Төменгі елдердегі Ренессанс – Солтүстік Ренессанстың мәдени кезеңі, ол шамамен 16 ғасырда Төменгі елдерде (қазіргі Бельгия, Нидерланды және француз Фландриясына сәйкес) болды. 15 ғасырдың соңында Төменгі елдердегі мәдениетке Италия Ренессансының ықпалы тиді, Брюгге арқылы сауда жасау Фландрияны байытты. Оның ақсүйектері Еуропаға танымал болған суретшілерге тапсырыс берді. Ғылымда анатомист Андреас Везалий жетекші болды, ал картографияда Герард Меркатордың картасы саяхатшылар мен теңізшілерге көмектесті. Көркем өнерде голланд және фламанд Ренессанс суретшілігі Иероним Боштің ерекше туындыларынан бастап Питер Брюгель Ұлының күнделікті өмірге арналған суреттеріне дейін өзгерді. Сәулет, музыка және әдебиетте де Төменгі елдер мәдениеті Ренессанс стиліне көшті.

Геосаяси жағдай және негіздер

1500 жылы он жеті провинция Бургундия герцогтарының жеке одағында болды, ал Фландрия қалалары мәдени және экономикалық салмақ орталығы ретінде Еуропаның ең бай аймақтарының бірін құрады. Осы ғасыр ішінде аймақта маңызды өзгерістер орын алды. Гуманизм мен Реформация Испанияның Филипп II билігіне қарсы көтеріліске және діни соғыстың басталуына әкелді. 16 ғасырдың соңына қарай Солтүстік және Оңтүстік Нидерланды тиімді түрде екіге бөлінді. Бұл жарылыс солтүстіктегі Голландияның Алтын ғасыры және оңтүстіктегі Фландрия бароккосы арқылы көркем өнерде көрініс тапты, ал ойлаудың басқа салалары 16 ғасырғы Ренессанс ағымдарымен байланысты қалды. Испания билігінде қалған Оңтүстік Нидерландыдан күштер тепе-теңдігі жаңадан құрылған Нидерланд Республикасына біртіндеп ауысты. Аймақтың 16 ғасырғы тағдырын екі фактор анықтады. Біріншісі – 1496 жылы Бургундияның Филипп Кереметі мен Кастилияның Хуанасының некесі арқылы Испания Корольдығымен одақтасу. Олардың Гент қаласында дүниеге келген ұлы Карл V әлемдегі ең ірі империяның мұрагері болды, ал Нидерланды империяның маңызды бөлігі болғанымен, үлкен шетелдік державаға тәуелді болды. Екінші фактор діни дамуларға қатысты. Орта ғасырлар жаңа діни ойлау жолдарына берді. Мысалы, Devotio Moderna тәжірибелері аймақта өте күшті болды, ал Еуропа бойынша тараған Католик шіркеуіне жасалған 16 ғасырғы сын-ескертулер Төмен елдерге де жетті. Роттердамдық Дезидерий Эразм сияқты гуманистер шіркеуді сынады, бірақ оған адал болды. Алайда, 1517 жылы Мартин Лютер бастаған Протестанттық Реформацияның таралуы тікелей соғысқа әкелді. Реформация, әсіресе Джон Кальвиннің идеялары, Төмен елдерде маңызды қолдау тапты, ал 1566 жылғы иконокласттық көтерілістен кейін Испания бұл үрдісті тоқтатуға және Альба герцогы Фернандо Альварес де Толедоны тағайындау арқылы Тридент соборынан кейінгі шіркеу билігін сақтауға тырысты. Одан кейін болған репрессия Голланд көтерілісіне, Сегіз жылдық соғыстың басталуына және солтүстік провинцияларда Голланд Республикасының құрылуына әкелді. Кейіннен Оңтүстік Нидерланды Контрреформацияның бекінісіне айналды, ал Кальвинизм Голланд Республикасындағы биліктегілердің басты діні болды.

Италияның қайта өрлеу дәуірінің ықпалы

Брюгге портындағы сауда және тоқыма өнеркәсібі, негізінен Гент қаласында, Фландрияны 15 ғасырдың соңында Солтүстік Еуропаның ең бай бөлігіне айналдырды. Бургундиялық сарай негізінен Брюгге, Гент және Брюссельде орналасқан. Ақсүйектер мен бай саудагерлер суретшілерге тапсырыс бере алды, соның нәтижесінде континентте жоғары білікті суретшілер мен музыканттардың класы қалыптасты. Бұл Нидерланды мен Солтүстік Италия арасындағы жиі алмасуларға әкелді. Мысалы, итальяндық архитекторлар Томасо Винцидор мен Алессандро Паскуалини мансабының көп бөлігін Төменгі елдерде өткізді, ал фламанд суретшісі Ян Госсаерт 1508 жылы Филипп Бургундияның серігімен Италияға сапар жасағанда терең әсер алды. Оңтүстік Нидерландындағы ең маңызды мүсінші – Гиамболонья, ол мансабының көп бөлігін Италияда өткізді. Италиялық шеберлердің тікелей ықпалында болған сәулетші – Корнелис Флорис де Вриендт, ол 1564 жылы аяқталған Антверпен қалалық үйінің жобасын жасады. Дегенмен, мүсін өнерінде 15 ғасырдың нидерланд суретшілері христиандық тақырыптарды сақтай отырып, техниканы және ерте Ренессанс дәуіріндегі итальяндық замандастары, мысалы Донателлоның жұмыстарымен салыстыруға болатын натуралистік стильді дамытты. Клаус Слютер (фл. ~1400) 15 ғасырдың басында сирек кездесетін динамикаға ие Мұсаның құдығы сияқты туындылар жасады; ал Голландияда туған Николаус Герхарт ван Лейден (т. ~1420) «Медитациядағы адам» сияқты мүсіндерді жасады, олар тіпті бүгінде итальяндық Кватроченто мүсіншелерінен де «заманауи» көрінеді. 17 ғасырдың басында Голландия Республикасында Хендрик де Кейзер Амстердам Ренессанс стилін дамытуда маңызды рөл атқарды, ол классикалық стильді сліптей ұстанбай, көптеген сәндік элементтерді қосты, нәтижесінде оны манерлік стиль деп те санауға болады. Ханс Вредман де Врис де маңызды тұлға болды, әсіресе бау-бақша архитекторы ретінде.

Музыка

Антик дәуірге сілтеме жасалмаса да, фламандтық теоретик Йоханнес Тинктористің сөздері көрсеткендей, фламандтық "Ренессанс санасы" бар: ол осы франко-фламанд композиторлары туралы: "Бұл сенуге болмайтын нәрсе, бірақ олардың заманынан бұрын тыңдауға тұрарлық ештеңе жасылған жоқ". Ең маңызды жанр – музыка басылымы, әсіресе псалмдар. "Souterliedekens" басылымы – Ренессанс халық әндерін қайта құрудағы ең маңызды дереккөздердің бірі. Кейінгі басылымдар испандарға қарсы көтеріліспен күшті ықпалда болды: батырлық соғыс әндері мен испандықтарды әжуалайтын саяси балладалар. Жазушылардың арасында ең есінде қалғаны – Нидерланды тәуелсіздік соғысындағы жетекші тұлғалардың бірі болған Синт-Альдегонд иесі Филипс ван Марникс. Ол Рим-католик шіркеуіне сатира жазды, Киелі кітапты аударуға кірісті және голланд ұлттық әнұранының сөзін жазды деген болжам бар. Басқа да маңызды тұлғалар – Дирк Волкертсон Корнхерт, Хендрик Лоуренц. Шпигель және Ромер Висшер. Олардың шығармалары мен мансабы Реформация мен Католик шіркеуі арасындағы күреспен тікелей байланысты болды.

Ғылым

Жаңа дәуір ғылымда да өзін-өзі таныстырады. Фламанд анатомы Андреас Везалийдің өмірі жаңа мүмкіндіктерді және олармен бірге келген қиындықтарды әдемі көрсетеді. Ол ғасырлар бойы назардан тыс қалған адам анатомиясы саласында маңызды жаңалықтар ашты. Бұл оған біраз адамның құрметіне бөленуіне әкелді, бірақ сонымен қатар оның әдістері (адам денесін кесу) және оның еңбегінің діни салдары туралы бірнеше сауал тудырды. Везалий адам денесін қайта ашуда үлкен жетістіктерге жеткен болса, Герард Меркатор, сол заманғы жетекші картографтардың бірі ретінде, сыртқы әлемді қайта ашуда да солай істеді. Меркатор да өз нанымдары үшін шіркеумен келіспеушілікке ұшырады және дінге қарсы көзқарастары үшін бірнеше ай түрмеде отырды. Екі ғалымның өмірі де қайта өрлеу дәуірінің ғалымы ғасырлар бойы қалыпты нәрсе деп есептелгенге қарсы тұрудан қорқамайтынын және бұлдың бүкіл билікті Католик шіркеуімен проблемаларға әкелетінін көрсетеді. Лоренс Янссон Костердің 1430 жылдары баспа машиналарын ойлап тапқаны романтикалық ойға ұқсаса да, Төменгі елдер баспа ісіне ерте бастады. 1470 жылы Утрехта баспахана жұмыс істеді, онда 1473 жылы алғашқы кітап басылды, ал голланд тіліндегі алғашқы кітап 1477 жылы жарық көрген Дельфт Киелі кітабы болды. 1481 жылға қарай Төменгі елдерде 21 қала мен қалада баспаханалар болды. 1555 жылдан бастап Антверпендегі Кристофел Платин, 1553 жылдан бастап Лёвендегі Петрус Фалесий Егде және 1580 жылдан бастап Лейдендегі Эльзевир үйі сияқты белгілі баспаханалар Төменгі елдерді баспаның аймақтық орталығына айналдырды.