Кіріспе

Кішкентай мүгедек ханзада және оның саяхатшы шапаны (көбінесе қысқаша "Кішкентай мүгедек ханзада" деген атпен басылып шығады) – Дина Мария Мулок Крейк жазған және алғаш рет 1875 жылы жарық көрген балаларға арналған әңгіме. Әңгімеде бала кезіндегі жарақаттан аяқтары парализге ұшыраған жас ханзада Долор шөлейт жердегі мұнараға жер аударылады. Ол өскен сайын, бір фея оған әлемді көруге, бірақ тигізуге болмайтын сиқырлы саяхатшы шапанын сыйлайды. Ол осы шапанды түрлі оқиғаларға қатысу үшін пайдаланады, соның нәтижесінде үлкен даналық пен мейірімділікке ие болады. Соңында ол өз елінің дана және мейірімді билеушісіне айналады.

Сюжет

Принц Долордың шомылдыру рәсімінен өткен күні зор шеру болды. Оның жақсы күтуші мейірбикесі Принсті ұстап тұрып, көйлегін жөндей берді, сонда оны құлатты, бұл оның омыртқасына зиян келтірді (әдетте). Бірақ ол ешкімге айтпады. Қайынжетім аңыз медбикеге келіп, не болғанын білетінін айтады. Принстің анасы (патшайым) қайтыс болады. Принстің аяқтары ешқашан мықты болмайды. Ол жүре алмайды, тек қолдарымен ғана сырғанап жүреді. Патша да қайтыс болады. Регенттер отбасы қамалға көшіп келеді (көп балалы) және ханзаданың ағасы патшалықпен билік етеді. Елдің барлық жерінде жағдай жақсы, бірақ ханзада Долорға ешкім көңіл бөлмейді. Жаңа патша Долорды жіберіп, оның өлгенін айтады. Долорды шөлейт даланың ортасындағы жалғыз мұнараға өмір сүруге жібереді. Мұнарада есік жоқ. Оның биіктігі 100 фут. Бірақ оның көптеген кітаптары, ойыншықтары мен карталары бар. Оның жалғыз серігі - оның медбикесі. Ал саңырау, мылқау қара салт атты оларға тамақ пен қажетті заттарды әкеледі. Медбике де "тұтқын" сияқты. Олар мұнараға көтерілу үшін баспалдақ қолданады. Қара салт атты айына бір рет келіп тұрады. Принц тыныш отырып, терезеден жалғыз далаға қарап отыруды ұнатады. Ол сабақтарды да, мектеп тапсырмаларын да орындайды. Ол кітаптарды жақсы көреді. Ол Номансленд патшалығы туралы біледі. Бірақ оқып білу, көру мүмкін болмаса, өкінішті екенін сезінеді. Егер ол ұша алатын болса еді, дейді. Ол өзіне жақсылық жасайтын біреуді қалайды. Ол жалғыздықтан қиналады. Қарт сұр әйел пайда болады. Ол: "Мен сіздің ақылшы әжеңізмін" дейді. Долор: "Маған ойнауға бала әкелесіз бе?" деп сұрайды. Ол: "Жоқ" дейді. Бірақ оған сыйлық береді: саяхаттық плащ. Медбике кіммен сөйлесіп жатқанын көру үшін бөлмеге кіргенде, ол жоғалып кетеді. Плащ пончоға ұқсайды. Ол оның сиқырлы күшін білмейді. Бір күні ол ауырып қалады, оның ақылшы әжесі келіп қалады. Ол неге жүре алмайтынын сұрайды. Ол оған ешқашан жүре алмайтынын айтады. Ол қайғыға батады. Ол: "Плащың қайда?" деп сұрайды. Ол оны шкафқа салып қойған. Ол оған оны қалай қолдану керектігін және люкті қалай ашу керектігін үйретеді. Ол сиқырлы сөздерді айтса, ол үлкейеді. Алдымен ол ұшу үшін қажетті сөздерді ұмытады. Ол люкті ашуды ұмытып кетеді. Ақыры мұнараның айналасында ұшып жүргенде, өзін керемет сезінеді. Бірақ ол тек қана қалың жазықтарды, жұлдыздар мен айды көреді. Ол қатты суынып кетеді. Бірақ ол үйге қайтатын сиқырлы сөздерді ұмытыпты. Плащ оны мұнарадан тез әрі жылдам алып кетеді. Ол қорқып кетеді. Ол өзінің ақылшы әжесінен оны үйге қайтаратын сиқырлы сөздерді еске түсіруін өтінеді. Ол бір дауысты естіп, оған сөзді айтады. Үйге келгенде, ол плащын алып тастайды, ол кішірейіп, өзіне бүктеледі. Медбике оның кеткенін білмейді, бірақ люкті ашық қалдырғаны үшін ашуланған. Мұнда суық! Сол түні Принц Долор ертең тағы да ұшып шығуға асыққан. Келесі күні сабақ пен үй тапсырмасын тез орындап, қайтадан плащты киіп шықты. Ол әр түрлі гүлдер мен ағаштар мен шөптерді, құстар мен аңдарды көрді, олар одан қашып кетеді. Ол жақсырақ көруді тіледі, сондықтан оның ақылшы әжесі оған көзілдірік жіберді. Ол келесі күні ойыншықтарымен ойнайды, ойыншық жылқысы туралы ойлайды және оның нағыз жылқысы болғанын қалайды. Сол түні ол сыртқа шыққанда, өзімен бірге тамақ, су және пальто алып келді және ұзақ уақыт ұшты. Ұшу кезінде ұйықтап қалды. Ол оянғанда, енді шөлейт далада емес еді. Ол ауылдың сыртында еді. Ол өзендер мен төбелерді, жануарларды, ағаштарды және тіпті шарлауықты көрді. Ол бәрін жақсырақ естуді тіледі, сондықтан оның ақылшы әжесі оған күміс құлақтар жіберді, олар өз құлақтарына сәйкес келеді. Ол: "Біреулер келіп тұр ма екен?" - деп ойлады. Ол ойнайтын кішкентай баласын қатты қалады. Оның ұшқыш плащы төмен түсіп, оны жақындатады, далада жылқымен жүгіріп бара жатқан баланы көреді. Ол қарап тұрған кезде кішкентай ханзада жылайды, өйткені ол өзі ешқашан сол жолмен жүгіре алмайтынын білген. Содан кейін оның қолына бір жаңқа ұшып келді және ол қайтадан қуанышты болды, өйткені бұл осындай таңғажайып және керемет нәрсе болды. Ол өзінің әке-шешесін ойлады. Ол олардың не болғанын білгісі келді. Жаңқа оның жанында қалып, люктің алдында тұрады. Ол жүгіріп жүрген баланы көргеннен кейін, енді ұшып жүргісі келмейді деп шешті, өйткені бұл оны қайғыландырады. Бірнеше айдан кейін ол ханзадалар сияқты патша бола ма деп ойлады. Оның медбикесі бір қағазға "Сіз патшасыз" деп жазып, ақыры оның бүкіл тарихын жазып берді. Ол тыңшы естімеген жағдайда, оған айтпау ережесін бұзған жағдайда, сөйлеуден қорықты. Сол түні ол плащты қолданып, оған өзі қалағанды емес, "мен көруім керек нәрсені" көрсетуін өтінді. Ұшқыш плащ оны Номансленд қаласына алып барды. Мағжан оның жанынан ұшып өтіп, ерекше таныс дауыспен сөйледі. Мағжан оған сарайды – ол ең үлкен ғимаратты көрсетті және оның ағасы – регент патшаны көрсетті, ол жатыр, былғарыдан жасалған адам сияқты көрінеді. Құс оған қала көтеріліс бастағанын көрсетті. Революция болып жатыр. Ол көшелерде қорқынышты шайқастарды көрді. Ол одан әрі көруге іш тартпады және мұнарасына қайтып ұйықтады. Оянғанда медбикесінің кеткенін байқады. Ол мұнарасының сыртында аттың іздерін көрді. Ол қара салт атты медбикесін алып кеткенін түсінді. Ол мұнарада көп күндер бойы жалғыз қалды. Ол тамағы таусылына жақын қалды және өте қайғылы және жалғыз болды, сонда бір күні таңертең дабылдың дыбысын естіді. Қаладан келген адамдардың зор шеруі оның мұнарасына келді. Олар ән салып, қуанышпен тойлады, өйткені ол тірі екенін естіген. Медбике мен қара салт атты қалаға Долор ханзада туралы айту үшін келді. Ол жаңа патша болып тағайындалды. Ол қаланы көп жылдар бойы басқарады. Қартайғанда, ол патшалықтың халқына ол кетіп, ешқашан қайтпайтынын айтады. Ол плащына отырып (ешкім бұрын көрмеген), ұшып кетеді.

Жариялану тарихы

Роман алғаш рет 1875 жылы Ұлыбританияда «Дальди Исбистер және Ко.» баспасынан, 56 Людгейт Хилл, Лондон мекенжайы бойынша жарық көрді. Басылып шығарылуы «Virtue and Co., City Road», Лондон баспасында жүзеге асты. Бірінші басылымда алдында бір сурет және 23 гравировкаланған иллюстрация болды, мұқабасы мен арқасы алтын және қара түстермен безендірілген, жасыл матамен мұқабаланған қатты кітап түрінде шықты. Кітаптың барлық жиектері алтынмен қапталған. Оның жарыққа шығуы Крейктің танымал «Джон Галифакс, джентльмен» романынан кейін болды, бұл туралы мұқабасында көрсетілген. Одан бері көптеген басылымдары жарық көрді.

Сын

"Мен Муллохтың "Кішкентай Шайқалы ханзада" туралы әйгілі әңгімесін толық мақұлдамаймын", - деп жазды Л. Фрэнк Баум өзінің "Қазіргі заманғы ертегілер" атты эссесінде, "өйткені ол әдемі жазылғанмен, мазмұны тым қайғылы. Әрине, көптеген кемтар балалар кішкентай шайқалы ханзаданың және оның сиқырлы плащының басынан өткен оқиғалардан белгілі бір деңгейде көңіл көтеріп алған; бірақ қалыпты балаларды қайғылы тақырыптармен мазалауға болмайды, тіпті кемтар балалар да дені сау және күштілерді құрметтеуді жақсы көреді".

Романның атауын түсіндіру

Бірінші басылымның толық атауы – Шала ханзада және оның саяхатқа шығатын плащы – Жасы мен қартқа арналған нақыл.