Кіріспе

Американдық романист (1881–1965)

Томас Сигизмунд Стриблинг (4 наурыз 1881 – 8 шілде 1965) – американдық жазушы. Ол адвокаттық емтиханды өткізіп, бірнеше жыл заңгерлікпен айналысқанмен, тез арада жазуға көшті. Алғашқыда пульп-журналдарда жарияланған оқиғаларымен танымал болды, кейін Орталық Теннесси және Оңтүстік штаттарындағы әлеуметтік сатиралық романдарымен өзінің шығармашылық шеңберін кеңейтті. Оның ең белгілі туындысы – Флоренция, Алабама қаласында өтетін Вайден трилогиясы. Трилогияның бірінші кітабы – «Қорған» (1931). Ол 1933 жылы осы серияның екінші романы – «Дүкені» үшін Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. Соңғы кітабы, «Аяқталмаған кафедрал» (1934) 1920-ші жылдардағы оқиғаларды қамтиды. Екінші және үшінші романдар Әдеби гильдияның таңдауларына ілікті. 1920-1930 жылдардағы оның үлкен танымалдығы оның туындыларын басқа форматтарға бейімдеуге мүмкіндік берді. Оның үш романы бейімделді: «Туған құқық» екі рет фильмге түсірілді, 1924 жылғы нұсқасы (қазір жоғалған) және 1939 жылғы нұсқасы (тек бір бөлігі сақталған). «Тифталлоу» мен «Фобомбо» атты романдары әрқайсысы басқа атаулармен пьеса ретінде қойылды (төмендегі бейімделулерге қараңыз) және 1928 және 1932 жылдары Нью-Йорктегі Бродвейде көрсетілді.

Өмір

1881 жылдың 4 наурызында Теннесси штатының Клифтон қаласында, Теннесси өзенінің жанындағы шағын елді мекенде туған Томас Сигизмунд Стриблинг – адвокат Кристофер Колумб Стриблинг пен оның әйелі Амелия Энн (Waits) Стриблингтің тұңғыш баласы еді. Аға Стриблинг Америка Азамат соғысы кезінде Одақ армиясында қызмет етсе, әйелінің Уэйтс туыстары Конфедерация үшін күрескен. Т. Стриблинг кейіннен осы айырмашылықтың оны "күмәнданушы және сұрақ қоюшы" еткенін айтты (Бэйн, 433). Ол шілде айларын Уэйтс әже-шешелерімен Алабама штатының Лаудердейл округіндегі фермада өткізді, кейіннен Флоренция қаласындағы бірнеше романдарының оқиғаларын сол жерде жазды. Кейіннен ол Оңтүстікте болған Реконструкция дәуіріндегі романдарының тереңдігін құру үшін ата-анасының, әже-шешелерінің және екі жақтан да туыстарының әңгімелерін пайдаланды. Стриблинг 1899 жылы, он жеті жасында, Теннесси штатының Хантингдон қаласындағы Хантингдон Оңтүстік Нормал университетін бітірді. Осы кезде Стриблинг өзінің жазушы болуға тағдырланғанына көз жеткізді, өйткені он екі жасында алғашқы әңгімесін бес долларға сатқан еді. Ол әдебиеттегі болашағын бастауға дайын еді. Осы оймен Стриблинг "Клифтон Ньюс" атты кішкентай апталық газеттің редакторы болды. Стриблинг "Клифтон Ньюс" арқылы жазушылық жолына қадам басуды үміттенеді, бірақ ата-анасы оны мектепке қайта оралып, білімін аяқтауға көндірген соң, бір жылдай жұмыс істеді. 1902 жылдың күзінде Стриблинг Флоренция Нормал мектебін бітірді, ол кейін Флоренциядағы Солтүстік Алабама университетіне айналды. Стриблинг бір жылдық оқудан кейін жоғары сыныптарды оқытуға сертификат алды.

Ерте мансап

1903 жылы Стриблинг Таскалузаға көшіп, Таскалуза орта мектебінде сабақ берді. Ол математика және дене шынықтыру пәндерін оқытты. Бір жыл сабақ берген соң ол қызметтен кетіп, "сыныпта тәртіпті қалай ұстауды білмейтінін" (Кюниц, 1359) айтты; ол өз білімін жетілдіруді артық көрді. 1905 жылы Стриблинг Алабама университетінің заң мектебін бітіріп, заңгер дипломын алды. Ол заңгерлік емтиханды тапсырды, бірақ алған дипломын аз ғана уақыт қолданды. Екі жылдың ішінде ол Флоренциядағы Джордж Джонстың заң кеңсесінде кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді, Флоренциядағы губернатор Эммет О'Нилдің заң кеңсесіндегі заңгерлердің бірі ретінде, сондай-ақ Джон Эшкрафттың заң кеңсесінде заңгер болып қызмет етті. Клиенттердің істерімен айналысудың орнына, Стриблинг кеңсе жабдықтарын, теріс машинаны және еңбекақысын өзінің жазу өнерін жетілдіру үшін пайдаланды. Заңгер әріптестерінің кеңесімен Стриблинг 1907 жылы заңгерлік қызметтен бас тартты.

Жазушылық мансап

1907 жылы Теннесси штатының Нэшвилл қаласына көшіп келгеннен кейін Стриблинг "Тейлор Тротвуд" журналында жазушы, жарнамалар мен жазылымдарды сатушы және "бір жағынан кеңсе жұмыскері" болып жұмыс істеді. (Куньц, 1359) Сол жерде жұмыс істеп жүрген кезінде Стриблинг екі көркем шығармасын жариялады: "Еліктеуші" және "Жасыл құштарлығы", екеуі де кейіннен танымал болатын әлеуметтік тақырыптарды көрсетеді. Стриблинг бұрынғысын қайталап, шағын жетістігіне қуанғандықтан, 1908 жылы журналдан кетіп, Нью-Орлеанға көшті. Мұнда ол "күнде жетідей жексенбі мектебінің оқиғаларын жазды, олардың көптегені діни баспа үйлерде жарияланды". (Мартин, 73) Стриблинг одан да көп жексенбі мектебінің оқиғаларын жазды. Ол ұлдарға арналған оқиғалық әңгімелерімен одан да танымал болды, олар "The American Boy", "Holland's Magazine", "The Youth's Companion", "Adventure" және "Everybody's Magazine" сияқты түрлі журналдарда жарияланды. Осы жазбалар Стриблингке алғаш рет өзінің шығармашылық еңбегінен күнкөріс табуға мүмкіндік берді. "Adventure" журналы үшін Стриблинг өзінің психологы, детектив Доктор Поджолиді сомдаған детективтік әңгімелер жазды. Стриблинг сонымен қатар "Жасыл дақтар" (1920) Оңтүстік Америкадағы шетелдіктер туралы және "Могглсби" (1930) ақылды маймылдарды бейнелейтін сатирикалық көріністері бар ғылыми-фантастикалық әңгімелер де жазды.

Романдар

1917 жылы «Қырық доктың круизі» кітабы 250 данада шығарылды. Бұл Стриблингтің роман жазудағы алғашқы тәжірибесі болды. Оған түрлі журналдарда жарық көрген, балаларға арналған оқиғалы шығармалары зор ықпал етті. Оқиға Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Саргассо теңізіндегі неміс кемелерімен толы суларда өрбиді, онда американдық экипаж тұтқынға түсуден және жаудың қолынан қауіпті өлімнен құтылуға тырысады. «Қырық доктың круизі» – жасанды, стиль және тақырыбы жағынан ерекше көзге түспейтін роман» (Мартин, 73). Оның екінші романы «Туған құқық» алғаш рет «Century Magazine» журналында жеті бөлімнен тұратын серия ретінде жарияланды, содан кейін 1922 жылы кітап түрінде жинақталып басылды. Бұл Стриблингтің тұңғыш маңызды романы болып саналады, онда ол «негр мәселесі» туралы шындықты айтуға тырысады. 20 ғасырдың басындағы оқиға «Туған құқық» – Гарвардты бітіріп, туған қаласына, Теннесси штатының ойдан шығарылған Хукерс-Бендке оралған, аралас нәсілді (мулат деп аталады) жас афроамерикалық Питер Синердің тарихы. Ол қара балалар мектебінде сабақ бермекші және Тюскеги немесе Хэмптон институттары сияқты жоғары деңгейдегі оқу орындарын ашуға үміттенеді. Ол өз нәсіліне көмектескісі келеді, сонымен қатар ауылдағы және Оңтүстіктегі нәсілдік араздықтарды бейбіттендіруді қалайды. Ол жерде ақ және қара адамдардың көзқарастарымен күреседі. Оның қара нәсілді анасы Каролина Синер – кір жуушы, ол оның осы жерден жоғары көтерілуін қалайды. Ол колледжге түсуіне көмектескен қарт «жантльмен» ақ әкесімен алғаш рет кездеседі, ол оны естеліктерді құрастыруға көмектесу үшін көмекші ретінде жалдап, оқу жоспарларын қолдауға шақырады. Бірақ оны қолдаушылар аз, ал Питер кішкентай қаладағы қара және ақ адамдардың арасында әлеуметтік қателіктер жасайды. Ақырында Питер Сиссиге үйленеді, ол жиі сегізден бір бөлігі ақ (яғни үштен бірі ақ), өте ақ терілі және түзу шашты жас әйел ретінде сипатталады. Ол да қаладан тыс білім алған, бірақ қаладан кетуге ниетті, әсіресе ақ нәресте күткеннен кейін. Ерлі-зайыптылар Оңтүстіктен қашып, Чикагоға көшіп барады, онда Питер Гарвардтағы сыныптасы үшін сақталған бизнес жұмысына орналасады. «The Independent» бұл жұмысты лайықты деп бағалады, бірақ ол стереотиптерге тым байланған және автор теориясын қанағаттандыруға тырысқан. Пенсильвания темір жолы құрылыс жұмыстарына қара нәсілділерді жұмысқа алды. Көптеген қара нәсілділер сол кездегі жақсы жұмыс саналатын Пуллман вагондарының жұмыскерлері болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс Еуропада басталды, Америка соғысқа қатыспаса да, соғысқа қажетті тауарларды жеткізіп отырды. Солтүстіктегі өндіріс орындары фабрика жұмыскерлеріне деген үлкен сұранысты қанағаттандыру үшін Оңтүстік қара жұмысшыларын жалдады. Сонымен қатар, қара нәсілділер аяқтарымен дауыс берді, Оңтүстікті Джим Кроу заңдары мен нәсілдік зорлық-зомбылықтан құтылу үшін қалдырды. Стриблинг өзінің оқиғалық шығармаларын жазып жатқанда, ол Еуропаға, Куба мен Венесуэлаға кеңінен саяхаттады. Венесуэлада Стриблинг «Фомбомбо» (1923), «Қызыл құм» (1924) және «Жай ай» (1929) романдарын жазуға шабыттанды. Үшеуі де Венесуэлада орын алады және елдің әртүрлі әлеуметтік және этникалық топтарын зерттейді. Ол романтика мен оқиғаға да көңіл бөледі. Үш роман да Стриблингтің шығармаларының жеңіл, «күлкілі» оқу материалдары ретінде жіктеледі. «Teeftallow» (1926) және «Brightmetal» (1928) романдарымен Стриблинг Орта Теннессидегі оқиғаларға оралып, әлеуметтік сатира ұсынады. Ол осы стильмен танымал болды. Бұл екі романның кейіпкерлерінің арасында байланыс бар. Олар Оңтүстіктегі проблемаларды кедей және орта таптық жергілікті ақ адамдардың көзімен зерттейді. Екі кітап та сыншылардан жоғары баға алмаған, бірақ екеуі де оқырмандар тарапынан жақсы қабылданды.

Вайден трилогиясы

1930 жыл Стриблинг үшін маңызды жыл болды. Сол жылы ол өзінің он бірінші романын жариялады – «The Forge» (1931), Вайден отбасының үш буын тарихын қамтитын трилогияның және әлеуметтік сатираның бірінші кітабы. Осы жылы ол музыка мұғалімі және туған жердегі досы Лу Элла Клоссқа үйленді. Олар Теннесси штатының Клифтон қаласына қоныстанды. Флоренция, Алабама штатында өтетін бұл трилогия Вайден отбасының Азамат соғысы мен соғыстан кейінгі құлдардың азаттығына қол жеткізу кезеңінен бастап, 19 ғасырдың соңындағы жаңару дәуіріне және соңында 1920 жылдарға дейінгі тарихын баяндайды. Стриблинг заманының ең танымал жазушыларының бірі болды, ал романдары оңтүстік әдебиетінде маңызды туындылар саналады: «Стриблингтің трилогиясы ұлы көркемдік деңгейге жетпесе де, тарихи маңызы зор. «The Forge», «The Store» және «Unfinished Cathedral» романдары арқылы Стриблинг тақырыптар, сюжеттік желілер мен кейіпкерлерді енгізді, олар Уильям Фолкнердің, осы трилогияның бірнеше данасын иеленген, «Absalom, Absalom!» және «Snopes» трилогиясындағы тақырыптармен үндес келеді және оларды болжайды» (Мартин, 76). Бұл үш роман оңтүстіктегі ақ және қара нәсілділердің, сондай-ақ олардың арасындағы әртүрлі әлеуметтік топтардың кездесетін әлеуметтік, саяси және экономикалық мәселелердің кең көрінісін ұсынады. «The Forge» келесі екі романда қайта оралатын көптеген кейіпкерлерді таныстырады, бірақ оның басты кейіпкері жоқ. Олардың арасында – бұрын ірі плантацияда бақылаушы болып жұмыс істеген, бірақ кедей аққырдың ұлы Джимми Вайден болған Мильтиад «Мильт» Вайден. «Полковник Мильт» деп белгілі оның Азамат соғысы кезінде Конфедерация армиясының офицері қызметін атқарды және үйіне оралып, өзіне лайық орын табуға тырысады. Жұмыс іздеп, Вайден көп ұзамай өз арманына жету үшін үйленгісі келетін әйелді де кездестіреді. Бірақ ол оны қабылдамай, бай жігітті таңдайды. Вайден орта тапқа жататын Пони Биширске үйленеді. Оған қатты қызығушылық танытпаса да, оның әкесі қайтыс болғаннан кейін мұраға ие болатынын біледі. Ол осының өзінің коммерциялық әлемге енуіне көмектеседі деп үміттенеді. Романның негізгі оқиғасы құлдық жойылғаннан кейінгі кезеңдегі өзгерістерге байланысты. Ақ нәсілді оңтүстік тұрғындары еркін еңбек және қара нәсілділердің сайлау құқығын қорғау арқылы әлеуметтік және саяси жағдайды өзгертуге тырысады, соның ішінде Вайден де қосылған Ку-Клукс-Клан (KKK) сияқты өзін-өзі қорғаушы ұйымдар арқылы. Стриблингтің ең танымал романы – «The Store» (1932), «The Vaiden Trilogy» трилогиясының екінші кітабы. Ол 1933 жылы Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. Роман 1880 жылдардағы жаңару дәуірінде «полковник Мильтиад «Мильт» Вайден» кейіпкеріне оралады. Грейси мен оның ұлы Туссен Флоренциядан ешқашан шыға алмады. Ол ақ нәсілді адамның күтімінде. Туссен заңға қайшы келіп, басқа қара нәсілділермен бірге ақ нәсілділер тобы тарапынан линчеленеді. Осы уақытта қалалық пастор мен Вайден кеңеюдің қызуына ілесіп кетеді. Пастор қала тұрғындарының рухани қажеттіліктерін еске алмай, Вайденнің үлкен шіркеу салу мақсатын ілгерілетумен айналысады. Вайден сүйікті қызы үйленер алдында жүкті болғанын білгенде қатты ренжіп, ұрпақтардың өзгергенін түсінеді. Оның әлемі айналасындағы аяқталмаған соборды құлатып жіберген бомбадан бұрын қатты дірілдейді. Бірақ Адамс Стриблингтің сөздерге деген сезімінің жеткіліксіз екенін және оның туындылары кейіпкерлерді сомдау тұрғысынан қанағаттандырмайтынын айтады, олардың өмірлік тәжірибелері өмірді жарыққа шығармайды. Ол жазушыны кездейсоқ оқиғаларға сүйенгені үшін және мелодрамаға бойлауы үшін де сынады.

Басқа романдар

Стриблингтің соңғы екі романы Нью-Йорк және Вашингтон қалаларында өтеді. Екі қалада орын алған саяси роман "The Sound Wagon" (1935) Американың саяси жүйесі мен идеалдарын зерттейді. Вайден трилогиясы сияқты, бұл да сатира. Басты кейіпкер – Генри Каридиус есімді жас заңгер, үлкен өзгерістер жасау ниетімен Вашингтонға барады; бірақ ол мұнда сәтсіздікке ұшырайды. Романның сюжеті "Birthright" романымен үлкен ұқсастықтарды көрсетеді. "These Bars of Flesh" (1938) – Стриблингтің соңғы кітабы, ол Нью-Йорк қаласында орын алады. Бұл роман Стриблингтің 1935 жылы Колумбия университетінде ағылшын тілін оқытуына жауап ретінде жазылған болуы мүмкін. Роман Нью-Йорк университетіндегі оқиғаларды қамтиды, онда Джорджиядан келген Эндрю Барнетт диплом алуға тырысады. Стриблинг университет саясатын, профессорлардың лауазымдарын, білім беру жүйесін және студенттердің хабардар еместігін сатирикалық тұрғыдан қарастырады. Осы соңғы романынан кейін Стриблинг түрлі журналдарда жарияланған детективтік әңгімелерді жазуын жалғастырды. Бұл әңгімелер кейін жиналып, "Др. Поджолидің ең жақсы туындылары, 1934-1940" (1975) деген атпен жарық көрді.

Өлім және мұра

Стриблинг пен оның әйелі 1959 жылы туған қаласына, Теннесси штатының Клифтон қаласына қайтып келді. Өмірінің соңғы айларында денсаулығы нашарлағандықтан, олар Флоренцияда болды, ол 1965 жылдың 8 шілдесінде қайтыс болды. Ол Клифтон қаласына жерленді. Стриблингтің үйі 1946 жылы Клифтон қаласына сыйға тартылды. Автордың қайтысынан кейін қала бұл үйді Т. Стриблинг мұражайы ретінде, оның өмірі мен шығармашылығына арналған үй-мұражай және кітапхана ретінде пайдаланады. Мұражай ғимараты Клифтон қаласының Уотер-стрит тарихи ауданының бір бөлігі ретінде Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген. «Күлкіге қалдырылған»: Т. Стриблингтің өлімнен кейінгі өмірбаяны (1982) Миссисипи университетінің докторанттары Рэнди Кросс және Джон Т. Макмиллан автордың қолжазбаларынан құрастырылған. Ол автордың қайтысынан кейін жарық көрді. Стриблингтің жеке құжаттары Теннесси штатының кітапханасы мен мұрағатында сақталады. Оның жазбалары мен зерттеу материалдарының көшірмесі, сондай-ақ кейбір естелік заттар оның бітірген оқу орны – Солтүстік Алабама университетінің Коллиер кітапханасының мұрағаттарында және арнайы коллекцияларында сақталған.

Қысқа көркем әдебиет

"Өнертабыстың әкесі". "Тротвуд" айлық басылымы, 1906 жылғы қыркүйек
"Ескі төрт саусақ". "Тротвуд" айлық басылымы, 1906 жылғы қазан
"Биг Джек". "Грейт Бенд Трибьюн" газеті, 8 мамыр 1908 жыл
"Жаклео суреттері". "Иллюстрацияланған жексенбілік журнал", 18 сәуір 1909 жыл
"Ит Жұлдызының олжасы". "Иллюстрацияланған жексенбілік журнал", 4 шілде 1909 жыл
"Бейбітшілік комиссары". "Иллюстрацияланған жексенбілік журнал", 25 шілде 1909 жыл
"Тәртіп бойынша романтика". "Баффало Енқуайер" газеті, 8 желтоқсан 1909 жыл
"Ұрланған қызметті іздеу". "Леонардсвилл жаңалықтары" газеті, 21 шілде 1910 жыл
"Көмекші адам". "Шелби Сити Геральд" газеті, 14 қыркүйек 1910 жыл
"Ескі блок және чипс". "Джанкшн Сити Республикасы" газеті, 17 желтоқсан 1910 жыл
"Іс-қимылға түсу". "Америкалық бала" журналы, 1915 жылғы ақпан
"Шекеқұйрықты фильм". "Америкалық бала" журналы, 1915 жылғы сәуір

Қысқа шығарма

Флоренцияға кешірім, "Күстірмелер" журналы, 1934 жылғы маусым. "Тоқталмаған собор" романының әдеби гильдия таңдауы ретінде жариялануы алдындағы эссе.

Көркем емес кітаптар

Күлкілі қор: Т. С. Стриблингтің өлімнен кейінгі өмірбаяны (1982). Бұл Стриблингтің өзінің еңбегі емес, Миссисипи университетінің докторлық студенттері Рэнди Кросс және Джон Т. Макмиллан оның қолжазбаларынан құрастырған.