Кіріспе
Ильжа – Польшаның Мазовия воеводствосындағы шағын қала. 2006 жылы Ильжада шамамен 5 165 адам тұрды. Қала Кіші Польшаның тарихи аймағына жатады және іргесі қаланғаннан бастап 1795 жылға дейін Кіші Польшаның Сандомир воеводствосының құрамында болды. Ильжа Малопольска жотасында, Ильжанка өзенінің жағасында, Радомнан оңтүстікке қарай орналасқан. Ильжа – Стараховице тар жол желісінің (Стараховицкая Колей Васкоторова) солтүстік терминалы, ол 1950 жылдардың басында салынған 20 шақырымдық желі және қазір жаз айларында туристерге ашық.
Тарих
Қала тарихы ерте орта ғасырларға дейін, ол Батыс славян гард болған кезеңге дейін жетеді. 12 ғасырдан бастап 1789 жылға дейін Ілжа Краковтың католик епископтарының иелігінде болды. Елді мекенді моңғолдар Польшаға жасаған бірінші және екінші шапқыншылықтар кезінде екі рет (1241, 1260) қиратты. Шамамен 1294 жылы Магдебург құқықтарымен қала жарғысын алды. 1340 жылы епископ Ян Грот мұнда тас қамал салды, ол 15-16 ғасырларда кеңейтілді. 16 ғасырда Ілжа өз қыш құмырашыларымен және басқа да шеберлерімен танымал болды. Қала Польша-Литва одағының құрамында гүлденді. Ол Польшаның орталық бөлігінен Висладағы Солец-над-Висла, Завихост және Сандомиер портына баратын сауда жолында ыңғайлы түрде орналасқан. 1576 жылы басты базар алаңында қалалық үй салынды, Ілжада қорғаныс қабырғасы болды және бірнеше польша патшалары қалаға келді. Ілжаның құлдырауына Швеция және Трансильвания әскерлері қаланы және қамалды толығымен қиратқан Топан су (1655–1660) себеп болды. 17 шілдеде 1789 жылы Ілжа Краков епископтарының меншігінен шығып, мемлекеттік қалаға айналды. Польшаның үшінші бөлінісінен кейін Ілжа қысқа мерзімге Австрия империясының (1795–1807) құрамына кірді, содан кейін ол қысқа ғасырлық Варшава герцогтігінің бөлігі болды және 1815 жылдан бастап Ресей бақылауындағы Польша Конгресінің құрамына кірді. Қала қараша көтерілісі (1831) кезінде зардап шекті, ал 1850 жылы мұнда еврей общинасы ашылды. 1857 жылы Ілжа халқының 26% еврейлерді құрады. 1864 жылдың 17 қаңтарында қаңтар көтерілісі кезінде поляк көтерілісшілері мен орыстар арасында шайқас болды. 1867 жылы көтеріліс үшін жаза ретінде Ілжа қала жарғысынан және артықшылықтарынан айырылып, ауылға айналды. 1870 жылы синагог салынды, ал 1897 жылы халықтың 40% еврейлерді құрады. Ауыл Бірінші дүниежүзілік соғыста (1915) қайтадан қиратылды, ал 1918 жылы Ілжа округінің (1866 жылы құрылған) орталығы Стараховицеге көшірілді. 1921 жылы Екінші Польша Республикасының Кильце воеводиясында Ілжа қала жарғысын қайта алды. Польшаға басып кірген кезеңде 1939 жылдың 8-9 қыркүйегінде Ілжа шайқасы (Радом шайқасы деп те аталады) өтті, онда Польшаның Пруссия армиясы Вермахттан жеңілді. Кейінгі неміс оккупациясы кезінде поляктар жаппай тұтқындалды, азапталды, қырғынға ұшырады және жер аударылды. 1940 жылдың наурыз айында немістер поляктарды жаппай тұтқындады, содан кейін олар Гори Високи ауылында өлтірілді немесе нацистік концлагерлерге айдалды, ал 1940 жылдың маусым айында поляктарды тұтқындаудың тағы бір толқынын өткізді, содан кейін олар Скаржиско Камиеннада тұтқындалып, азапталды, содан кейін Скаржиско Камиенна маңындағы Бряск орманында өлтірілді. Барлық поляктар неміс қатыгездігінің нысанасы болды, ал поляк еврейлері ерекше нысана болды, олар дерлік толығымен жойылды. 1941 жылдың желтоқсанында Ілжада немістер еврей геттосын құрды, оның 2000 тұрғыны 1942 жылдың қазан айында Треблинка құрту лагерінде өлтірілді. Польша полициясы оларды депортация үшін жинап, жасырынғандарды іздеу үшін геттоны іздестіруге көмектесті. Тірі қалғандардың саны белгісіз. Ілжа поляк қарсыласының маңызды орталығы болды, онда Отандық армияның (АК) бөлімі және Chłopskie батальонының жергілікті штабы болды. Бұдан басқа, аймақта коммунистік партизандық Армия Лудова (АЛ) белсенді болды; 1944 жылдың 16-17 мамырында оның бөлімшелері қаланы басып алды, ал 1945 жылдың 16 қаңтарында Қызыл Армия Ілжаға кірді. Польша Халық Республикасы кезінде Ілжа шағын қала болып қалды, өнеркәсіп жоқ және Стараховицедегі тез өсіп келе жатқан өнеркәсіптік орталыққа жақын орналасқан. 14 ғасырдан бастап Ілжада қыш құмыра жасаушылар гильдиясы құрылды және қыш құмырасымен танымал болды. Әсіресе табиғатты мұқият бақылауға негізделген құстар, жануарлар мен адамдардың мүсіндері кең тараған. Өнеркәсіпке бүкіл отбасылар қатысып, әрқайсысы өз үлесін қосты. 17 және 18 ғасырларда керамика кервандары Краковқа және Польшаның басқа қалаларына жеткізілген кезде үлкен өзгерістер болды, онда Висла өзенімен Гданьскіге керамика тасымалданды, бұл суретшілердің еңбектерінің даңқын таратып, кеңейтті. 19 ғасырда Станислав Косиарски өзінің ұзақ дәстүрлі өндірісін бастады, 1939 жылы нацистердің қолынан қаза тапқанға дейін. Дәстүр оның оқушылары мен қызына берілді, олар тамаша әшекейлік қыш бұйымдарын жасап, Польша өнеріне үлес қоса алатын жас суретшілерге арналған мектептер салды. Ілжа қазір Мазовия воеводиясының құрамына кіреді, бірақ ол ешқашан тарихи Мазовияның бөлігі болмаған.