Совместная операция и свержение правительства Мосаддыка: История Overseas Consultants Inc. и братьев Даллес

Кіріспе

Overseas Consultants Inc. 1940 жылдары АҚШ-тың он бір жетекші инженерлік және басқару фирмаларының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компанияның алғашқы маңызды жобаларының бірі – 1947 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Жапонияның өнеркәсібіне өтемақы төлеу жөніндегі алты айлық сараптама. Нәтижесінде ол генерал Дуглас Макартурға есеп ұсынды. Бірақ Макартурдың пікірінше, Жапония соғыс салдарынан экономикасы толыққанды қирап, Маньчжурия, Корея, Солтүстік Қытай және сыртқы аралдардағы барлық территорияларын жоғалтқандықтан, бұрыннан-ақ ауыр құн төлеген. (740.00119 Бақылау (Жапония) /3 2548, Саясатты жоспарлау басқармасы директорының есебі (Кеннан), 1948 жылғы 25 наурыз). Компания дамушы елдерде де жұмыс істеді. 1940 жылдардың соңында көптеген кедей елдер азық-түлік, табиғи ресурстар мен өндіріс тауарларын көбейту арқылы өмір деңгейін жақсартуға ұмтылды. Мысалы, Иран осы мақсатқа жету үшін Overseas Consultants Inc. компаниясын 650 миллион АҚШ доллары көлеміндегі даму бағдарламасы бойынша кеңес беруге шақырды. (TIME журналы, 1949 жылғы 24 қазан). Компания терең зерттеу жүргізіп, көп томдық есеп дайындады. Бүгінде бұл есеп 1940 жылдардың соңындағы Иранның экономикалық дамуы туралы құнды тарихи ақпарат береді. Алайда, жоспарды іске асыру сәтсіз аяқталды, себебі кедей Иран үкіметінің жеткілікті қаржысы болмады. Премьер-министр Мохаммед Моссадектің қысқа мерзімдік билігі кезінде шетелдік донорлар жоспарды іске асыру үшін қаражат бөлмеді. (TIME журналы, 1951 жылғы 4 маусым). Шетелдік донорлар көмектесуге құлық танытпады, өйткені Моссадек пен Иран үкіметі осы қаражаттың немесе қарыздардың тікелей Иранның мұнай өнеркәсібіне тиесілі болуын қалады, ал Британ үкіметіне тиесілі Иранның Anglo Oil компаниясына ғана емес. OCI-ді Sullivan & Cromwell заң фирмасы өкілдік етті, оның екі қызметкері және серіктестері Джон Фостер Даллес және Аллен Даллес 1950 жылы АҚШ үкіметінің толық құрамына кірмеген. OCI келісімін Моссадек пен Иран Парламенті бұзған кезде Джон Фостер Даллес пен Аллен Даллес Моссадекке қарсы жеке соғыс жариялады. 1953 жылы АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы және ЦРУ директоры болып тағайындалғаннан кейін, олар Кристофер Монтег Вудхаус, бұрынғы британдық барлау басшысы және Британ Құпия қызметінің басшысы сэр Джон Синклердің (жиі "C" деп аталады) көмегімен Мохаммед Моссадек үкіметін құлатуды ұйымдастырды. Төңкеріске Вашингтондағы Аллен Даллестің досы және ЦРУ-дағы әріптесі Фрэнк Виснер бақылау жасады. Төңкерістегі серіктес және ЦРУ қызметкері Кермит Рузвельт болды. Мохаммед Моссадек коммунизмді жек көріп, жаңа президент генерал Эйзенхауэрді досы деп есептеді. Моссадектің басты "қылмысы" – Даллес ағайындыларының, олардың Sullivan & Cromwell фирмасының, OCI, J. Schroder банктік корпорациясы және Chase Manhattan банкі клиенттерінің пайдасын шектеуі болды. Бұл екі банктік клиенттің рөлі мардымсыз көрінеді, ал он бір инженерлік және консалтингтік фирманың кім екені әлі де белгісіз, соғыстан кейінгі қайта құру процесіндегі олардың ықпалы одан әрі зерттеуді қажет етеді. Overseas Consultants сондай-ақ Орталық Африканың оңтүстік таулы аймақтарында, теміржол салу мүмкіндігін зерттей отырып, өсімдіктер мен топырақтарды зерттеді.

Overseas Consultants Inc. was formed by the merger of eleven top U. S. engineering and management firms in the 1940s. In one of its first major undertakings, the company conducted a six month industrial reparations survey of post World War II Japan in 1947. It ultimately prepared a report for General Douglas MacArthur. MacArthur's general view, however, was that Japan had already paid a heavy price, in that the war had totally shattered the Japanese economy, and Japan had lost all of the territories it had occupied in Manchuria, Korea, North China and the outer islands. (740.00119 Control (Japan)/3 2548, Report by the Director of the Policy Planning Staff (Kennan), March 25, 1948). The company also did work in underdeveloped countries. In the late 1940s, many poor countries desired to raise their standard of living by increasing output of food, natural resources and manufactured goods. Iran, for example, made a noteworthy start toward this end by engaging Overseas Consultants Inc. to advise on a proposed US$650,000,000 development program. (TIME Magazine, Oct. 24, 1949). The company conducted a detailed study that ultimately resulted in a multi volume report. Today, the report provides invaluable historical insight into the economic development of Iran as of the late 1940s. Unfortunately, implementation of the plan fizzled out because the impoverished Iranian government lacked sufficient funds. Foreign aid donors during, in part, the brief rule of Prime Minister Mohammed Mossadeq did not provide money for implementation. (TIME Magazine, Jun. 4, 1951). The foreign aid donors were not forthcoming because Mossadeq and the Iranian government wished to see those funds or loans benefit Iran's oil industry directly, not benefit the Iranian Anglo Oil company exclusively, which was owned principally by the British government. OCI was represented by the law firm of Sullivan & Cromwell, two of whose employees and partners were John Foster Dulles and Allen Dulles who in 1950 were not yet fully part of the U. S. government. When the OCI contract was thwarted by Mossadeq and the Iranian Parliament, John Foster Dulles and Allen Dulles declared personal war on Mossadeq. Once the two Dulles brothers officially entered United States government in 1953 as the Secretary of State and the Director of the CIA they arranged, with the help of Christopher Montague Woodhouse, the former chief of British intelligence in Iran, and head of the British Secret Intelligence Service, Sir John Sinclair, often referred to as "C", to overthrow Mohammed Mossadeq's government. The overthrow was overseen by Frank Wisner, a friend of Allen Dulles in Washington and a subordinate at the CIA. The onsite partner in the overthrow and CIA employee was Kermit Roosevelt. Mohammed Mossadeq detested Communism and considered the new President, General Eisenhower, a friend. Mossadeq's main crime was to thwart the profits of the Dulles brothers personally, their firm Sullivan & Cromwell, their clients OCI, the J. Schroder Banking Corporation, and Chase Manhattan Bank. The two banking clients appear to be minor players, the identity of the eleven engineering and consulting firms remains obscure and their pervasive influence in the post war rebuilding process something that needs to be further researched. Overseas Consultants also worked in such remote places as the southern highlands of Central Africa, studying vegetation and soils with respect to possible railroad construction.