Платон Левшин: Мәскеу митрополиті және Орыс православиесіндегі ағартушылық дәуір тұлғасы

Кіріспе

Платон II немесе Платон II (29 маусым 1737 – 11 қараша 1812) – 1775 жылдан 1812 жылға дейін Мәскеу митрополиті. Ол орыс православие шіркеуіндегі Ағарту дәуірінің символы. Ол Мәскеу маңындағы Чашниковода Платон Левшин (Платон Левшин) болып туған, әкесі псаломшы болған. Білімін семинарияда және Мәскеудің Славян-грек-латын академиясында алған. 1757 жылы соңғы оқу орнында грек тілі мен риторикадан оқытушы болып тағайындалды және шешендік өнерімен көзге түсті. Бір жыл ішінде Мәскеу маңындағы Троице-Сергиев лаврасында риторикадан оқытушы болып жұмыс істеді. Мұнда монахқа айналып, Платон есімін қабылдады және 1761 жылы монастырь семинариясының ректоры болды. 1762 жылдың қазан айында айтқан уағызы императрица Екатерина II-ге қатты ұнады, ол оны сегіз жасар мұрагер Павел Петровичтің діни тәрбиешісі қызметіне шақырды. Осы кезде Вольтермен және энциклопедистермен жақын байланыс жасады, бірақ бұл оның сеніміне де, мінез-құлқына да зиян келтірмеді. Платон 1773 жылға дейін орыс сарайында қалды, тіпті Вольтердің де құрметіне ие болды, Мария Федоровна, Вюртемберг герцогы Евгенийдің қызына үйленгенге дейін. Осы кезеңде корольдік шәкірті үшін «Православтық ілім: немесе, христиан теологиясының қысқаша жинағы» (Мәскеу, 1765) атты еңбегін жариялады, онда батыс ойларының, тіпті рационализмнің ықпалын анық байқауға болады. Сонымен қатар, Рим-католик ілімдеріне қатысты сын айтылады, лютерандықтардың қанағатсыздығы мен реформаторлардың тағдыр теориясы да сынға ұшырайды. Бұл катехизистен бір жыл кейін «Православтық Шығыс католик шіркеуінің бұрынғы балаларына, қазір схизма жолындағыларға арналған насихат» жарық көрді, ол шығыс православиелік шіркеуінен шыққандарға мейірімділікпен қарауды өтінді, бірақ нәтижесі шамалы болды. 1768 жылы Платон Киелі Синод мүшесі болды, ал 1770 жылы Тверь епископы болып тағайындалды, бірақ ол әлі де Санкт-Петербургте қалды, соңынан жаңа ұлы герцогиняның діни тәрбиешісі болды. 1775 жылы Мәскеу архиепископы болып тағайындалды. Екатерина II, Павел және Александр I патшалық құрған жылдары архиепископтығының діни, моральдық, интеллектуалдық және материалдық әл-ауқатын көтеруге белсенді түрде атсалысты, сонымен қатар үздіксіз әдеби қызметін жалғастырды. 1775 жылы діни қызметкерлерге арналған катехизис, ал 1776 жылы балаларға арналған қысқаша катехизис, сондай-ақ диалог түріндегі нұсқасын шығарды. Ал 1777 жылғы «Орыс шіркеуінің тарихы» орыс тіліндегі осы сала бойынша алғашқы жүйелі зерттеме болып табылады. 1787 жылы Платон Мәскеу митрополиті болуға мәжбүр болды. Ол қалаға сирек келді, қыста Троицкий монастырында, ал жазда Мәскеу маңындағы Перерва монастырында тұрды. Мұнда ол семинария студенттерінің оқуын жеке бақылады, олардың арасында Мәскеу архиепископы болып тағайындалған үш адам бар еді. Өзінің алдыңғыларымен салыстырғанда, Платон ескі сенімділерге көбірек мейірімділікпен қарады және оларға Мәскеуде, әсіресе Преображенское зиратында алғашқы шіркеулерін ашуға рұқсат берді. Ол сондай-ақ, бұрын Славянск архиепискобы Никефордың енгізген, Единоверье деп аталатын келісімді ресми түріне келтірді, ол ескі сенімділер қауымдарына дәстүрлі құлшылық формаларын сақтай отырып, қалыптасқан шіркеуге қосылуға мүмкіндік берді. Платон Павелді (1797) және Александр I-ді (1801) таққа отырғызды, бірақ сараймен жақын және жылы қарым-қатынаста болса да, соңғы күндеріне дейін беріктігі мен тәуелсіздігін сақтап қалды. Өлімінен аз бұрын Ресейлік Киелі кітап қоғамын құруға көмектесті, ол оның қайтыс болған жылы құрылды. Өлімі алдында Платон Наполеонға беріле жатқан Мәскеуден эвакуацияланды. Платонның жинақталған еңбектері 1779–1807 жылдары Мәскеуде жиырма томдық жинақ түрінде жарық көрді, олардың көп бөлігі – шамамен 500 уағыз. Платонның катехизисінің орыс тіліндегі түпнұсқасының грек тіліндегі нұсқасынан қысқартылған ағылшын тіліне аудармасы (Лондон, 1867) және императрицаның сұрауымен айтылған Чесма жеңісіне арналған уағызы да ағылшын тілінде жарық көрді (Лондон, 1770).

Plato II or Platon II (29 June 1737 – 11 November 1812) was the Metropolitan of Moscow from 1775 to 1812. He personifies the Age of Enlightenment in the Russian Orthodox Church. He was born at Chashnikovo near Moscow as Platon Levshin (Платон Левшин) in the family of a psalmodist, and was educated at the seminary and the Slavic Greek Latin Academy of Moscow. In 1757 he was appointed instructor in Greek and rhetoric at the latter institution, and became distinguished as a pulpit orator. Within the year he was called to be an instructor in rhetoric at the Troitse Sergiyeva Lavra near Moscow. Here he became a monk, adopting the name of Platon, and in 1761 was made rector of the seminary of the monastery. A sermon preached by him in October 1762, produced so favorable an impression on the Empress Catherine II that she summoned him to court to be the religious instructor of the eight year old heir apparent, Paul Petrovitch. Here he came into close contact with Voltaire and the encyclopedists, but without injury either to his faith or his character. Platon remained at the Russian court, winning the admiration of even Voltaire, until the marriage of the heir apparent to Maria Feodorovna, daughter of Duke Eugene of Württemberg, in 1773. During this time he published, for the use of his royal pupil, his Orthodox Doctrine: or, A short Compend of Christian Theology (Moscow, 1765), in which the influence of Western thought, and even of rationalism, may be distinctly traced. At the same time, Roman Catholic doctrines are mercilessly attacked, while the Lutheran tenet of ubiquity and the Reformed theory of predestination also receive their share of criticism. This catechism was followed, a year later, by the Exhortation of the Orthodox Eastern Catholic Church of Christ to her former Children, now on the Road to Schism, pleading, though with scant success, for lenient treatment of dissenters from the Eastern Orthodox Church. In 1768 Platon became a member of the Holy Synod, and in 1770 was made bishop of Tver, though he still remained at St. Petersburg, finally being the religious instructor of the new grand duchess. In 1775 he was enthroned archbishop of Moscow, and throughout the reigns of Catherine II, Paul, and Alexander I diligently promoted the religious, moral, intellectual, and material welfare of his archdiocese, maintaining meanwhile an unceasing literary activity. In 1775 he issued a catechism for the use of the clergy, and in 1776 a short catechism for children, as well as one in the form of a dialogue, while his brief history of the Russian Church (1777) is the first systematic treatise of its kind in the Russian language. In 1787 Platon reluctantly consented to become the metropolitan of Moscow. He visited the city but seldom, however, passing the winter in the Troitsky monastery and the summer in the Pererva Monastery close to Moscow. Here he supervised personally the studies of the seminarians, who included three destined to succeed him as archbishop of Moscow. Compared to his predecessors, Platon was rather lenient towards the Old Believers and allowed them to establish their first chapels in Moscow, notably the Preobrazhenskoe cemetery. He also formalized the arrangement, known as Edinoverie, earlier introduced by Archbishop Nikephoros of Slaviansk, that allowed Old Believer communities to join the established church, while maintaining their traditional form of worship. It was Platon who crowned both Paul (1797) and Alexander I (1801); but despite his close and cordial relations with the court he preserved to the last his firmness and his independence. Shortly before his death he aided in preparing the way for the foundation of the Russian Bible Society which was established in the year in which he died. Shortly before his death, Platon was evacuated from Moscow, which was about to be surrendered to Napoleon. The collected works of Platon were published in Moscow in twenty volumes in 1779–1807, the greater portion of these writings being sermons, of which there are about 500. An abridged English translation of Platon's catechism was prepared from a Greek version of the Russian original (London, 1867), and his sermon preached at the request of the empress to celebrate the victory of Chesma also appeared in English (London, 1770).