Кіріспе

Парламент

Тувалу Парламенті (тувалу тілінде Fale i Fono, ал қазақша – Тувалу Парламенті деп аталады) – Тувалудың бірпалаталы ұлттық заң шығару органы. Парламент отыратын орын Vaiaku maneapa деп аталады. Әр аралдағы maneapa – басшылар мен ақсақалдардың пікір алмасып, шешімдер қабылдайтын ашық кеңесу аламы.

Конституция

Тувалу Конституциясында "Тувалудың жоғарғы заңы" екендігі және "барлық басқа заңдар осы Конституцияға сәйкес түсіндіріліп, қолданылады" делінген. Ол, Құқықтар туралы Декларацияның принциптерін және негізгі құқықтар мен бостандықтарды қорғауды белгілейді. 1986 жылы тәуелсіздікті қабылдау туралы Конституцияға түзетулер енгізілді, осы арқылы тувалулықтардың дәстүрі мен салтына, сондай-ақ олардың ұмтылыстары мен құндылықтарына назар аудару мақсаты көзделді. Бұл өзгерістер батыстық жеке құқықтар тұжырымынан гөрі тувалулық қоғамдық құндылықтарға басымдық берді. 2013 жылы қосымша сайлауды шақыру және парламентты шақыру мәселесіндегі саяси шешімдер тағы да сынақтан өтті. Премьер-министр Вилли Телави Нукуфетау округінен депутаттың қайтысынан кейін оппозиция сотқа шағымданғанға дейін қосымша сайлауды кешіктірді, нәтижесінде Жоғары сот премьер-министрге қосымша сайлау өткізу туралы хабарлама беруді бұйырды. 2013 жылғы Нукуфетау округіндегі қосымша сайлауда оппозициялық кандидат жеңіске жетті. Тувалу конституциялық дағдарысы 2013 жылдың тамызына дейін жалғасты. Содан кейін генерал-губернатор Якоба Италели өзінің резервтік өкілеттіктерін пайдаланып, Телавиді қызметтен шеттетуге және Энеле Сопоаганы уақытша премьер-министр етіп тағайындауға бұйырды. Сондай-ақ, генерал-губернатор 2 тамызда парламент отырысын шақырып, Телави мен оның үкіметіне сенімсіздік білдіру үшін дауыс беруге мүмкіндік берді.

Мүшелердің жауапкершілігі

Тувалу Парламенті мүшесінің Конституцияда орнатылған парламенттік демократиядағы рөлі және Фалекаупуле (әр аралдың ақсақалдарының дәстүрлі жиналысы) депутаттың өзін-өзі ұстауына қатысты бағыт беру мүмкіндігі "Нукуфетау мен Метия" ісінде қарастырылды. Нукуфетау Фалекаупулесі сайланған парламент мүшесі Лотоала Метияға қай топқа қосылу керектігін бұйырды, ал бұл бұйрық орындалмағанда Фалекаупуле Метияға парламент мүшесі қызметінен кетуді талап етті. Фалекаупуле осы бұйрықтарды заң арқылы күшіне енгізуге тырысқанда, Жоғарғы Сот Конституция парламенттік демократия қағидасы негізінде құрылғанын анықтады; және "[п]арламенттік демократияның ең маңызды аспектілерінің бірі – адам өзі сайланған округ халқының өкілі ретінде сайланған болса да, ол жеке немесе ұжымдық түрде сайлаушылардың нұсқауларымен әрекет етуге міндетті емес. Ол сайлаушылардың көпшілігі оны өздерінің мүдделерін ел үкіметінде білдіруге ең лайықты кандидат деп есептейді. Ол парламент ережелерімен шектеледі және өз іс-әрекеттері үшін парламент алдында жауапты. Егер ол сайлаушылардың сенімін жойса, ол отставкаға кетуге міндетті емес және оны Конституцияның 96-99-баптарында көрсетілген негіздердің біріне ғана сәйкес қызметтен алынбақ."

Қатысушылар жоқ

Тувалуда ресми партиялар жоқ. Саяси жүйе жеке одақтар мен клан және отбасылық байланыстардан туындайтын адалдыққа негізделген. Тувалу Парламенті ұлттық заң шығарушы органдардың арасында ерекше болып, партиялық сипатқа ие емес. Онда әдетте бөлек үкімет пен бөлек оппозиция болады, бірақ депутаттар көбінесе екі топ арасында өтеді, нәтижесінде соңғы жылдары үкіметтің бірнеше рет орталықтан ауысуы болды, мысалы, 2010 жылғы Тувалудың жалпы сайлауынан кейін. Оның нәтижесінде Вилли Телави жаңа министрлік құрды. Телави 2011 жылғы Нуи сайлауынан кейін парламентте көпшілік қолдауын сақтап қалды, бірақ 2013 жылғы Нукуфетау сайлауын оппозициялық кандидат ұтып алды, бұл оның көпшілігін жоғалтуына әкелді. Телави Тувалу Конституциясына сәйкес, парламентті жылына бір рет шақыруға ғана міндетті екенін және осылайша 2013 жылдың желтоқсанына дейін шақыруға міндетті емес деген позицияны қабылдаған кезде конституциялық дағдарыс туды. Алайда, ол генерал-губернатордың араласуынан кейін парламентті шақыруға мәжбүр болды. 2013 жылдың 2 тамызында Вилли Тевали парламентте сенімсіздік дауысына тап болды. 4 тамызда парламент Энеле Сопоаганы премьер-министр етіп сайлады. 2015 жылы парламент таратылды және наурыз айына жалпы сайлаулар белгіленді.

Құрамы

Парламентке кандидат Тувалу азаматы болуы керек және оның жасы кем дегенде 21-ге толуы тиіс. Тувалуда дауыс беру міндетті емес. 18 жасқа толған тувалулықтар сайлау тізіміне енгізілуге құқылы. Әрбір мүше сегіз аралдық сайлау округінің бірінде жалпы дауыс беру арқылы сайланады. Сайлау ережелерін (Парламент) өзгерту туралы 2019 жылғы заң сайланған өкілдердің санын арттырды, нәтижесінде әрбір 8 аралдық сайлау округі 2 депутаттан өкілдік етеді. Ең кішкентай арал Ниулакитаның тұрғындары Ниутао сайлау округінің тізіміне қосылған. Парламент Тувалу премьер-министрін өз қатарынан және Парламент спикерін жасырын дауыс беру арқылы сайлауға жауапты. Спикер парламент отырыстарын жүргізеді. Кабинетті құрайтын министрлерді премьер-министрдің ұсынысы бойынша генерал-губернатор тағайындайды. Бас прокурор кабинет отырыстарына қатысады және парламентте отырады, бірақ дауыс бермейді: Бас прокурордың парламенттегі рөлі тек кеңес берумен шектеледі. 2010 жылдың мамыр айында Фунафутиде «Шешім қабылдауда әйелдердің рөлін арттыру» тақырыбында консультация өтті, себебі сол кезде парламентте әйел депутаттар жоқ еді. Консультация нәтижесінде әйелдерге арналған екі жаңа орын енгізу ұсынылды. Бұл Папуа-Жаңа Гвинеяның тәжірибесіне ұқсас, онда сол кезде тек бір әйел депутат болды және Парламент әйелдерге арналған 22 орынды енгізу туралы заң жобасын қарастырып жатқан. Тувалудың әйелдер ісі жөніндегі министрлігі бұл ұсынысты қарастыру үшін қадамдар жасалатынын мәлімдеді. Парламент тарихында үш әйел сайланды: Наама Махеу Латаси (1989-1997 жж.), Пеленике Исаия (2011-2015 жж.) және доктор Пуакена Борехам (2015-2024 жж.). Пеленике Исаия 2011 жылы Нуи сайлау округінде өткен қосымша сайлауда, оның күйеуі, парламент мүшесі Исаия Италиелидің қайтыс болуынан кейін сайланды. Пеленике Исаия 2015 жылғы жалпы сайлауда қайта сайланбады. Доктор Пуакена Борехам 2015 жылғы жалпы сайлауда Нуи округін өкілдік етуге сайланды, бірақ 2024 жылғы жалпы сайлауда қайта сайланбады.

2024 жылғы жалпы сайлау

2024 жылғы 26 қаңтарда өткен жалпы сайлаудағы дауыс беру жергілікті уақыт бойынша сағат 8:00-де (UTC+12:00) басталып, 16:00-де аяқталды. Тувалудың 16 мүшелі парламентіне жаңадан алты депутат сайланды. Парламент құрамындағы маңызды өзгерістердің қатарында қазіргі премьер-министр Каусеа Натано және заң шығарушы органның жалғыз әйел депутаты Пуакена Борехам өз орындарын сақтамауы да бар. Бұрынғы генерал-губернатор сэр Якоба Италели Таея және Батыс және Орталық Тынық мұхиты балық шаруашылығы комиссиясының (WCPFC) бұрынғы атқарушы директоры Фелети Тео депутаттыққа сайланды. 2013 жылдан 2019 жылға дейін премьер-министр болған Энеле Сопоага Нукуфетау сайлау округінде қайта сайланды. 27 ақпанда сэр Якоба Италели Тувалу Парламентінің спикері болып дауыс беру арқылы сайланды. Самуэлу Тео Тувалу Парламентінің спикері болып сайланды.