Кіріспе

Ирандық журналист және кинорежиссер Мазиар Бахари (مازیار بهاری; 1967 жылдың 25 мамырында туған) – ирандық-канад журналисі, кинорежиссер және адам құқықтарын қорғайтын белсенді. Ол 1998 жылдан 2011 жылға дейін Newsweek журналының тілшісі болды. Бахари 2009 жылдың 21 маусымынан 2009 жылдың 17 қазанына дейін Иран үкіметімен түрмеге қамалған. Ол «Содан кейін олар мені іздеп келді» деген отбасылық естеліктер жинағын жазды, ол New York Times бестселлері тізіміне енді. Оның естеліктері 2014 жылы Джон Стюарттың «Rosewater» фильмінің негізі болды. Кейін Бахари «IranWire» азаматтық журналистикалық жаңалықтар сайты, «Журналистика – қылмыс емес» сөз бостандығы науқаны және «Өзгерісті бояу» білім беру мен қоғамдық өнер ұйымын құрды.

Отбасы және білім

Бахари Иран империясының Тегеран қаласында дүниеге келген, бірақ 1987 жылы Пәкістанға көшіп, 1988 жылы Канадаға оқуға кетті. Оның отбасы Ирандағы оппозициялық саясатқа қатысқан: оның әкесі 1950 жылдары шах режимімен, ал қарындасы Марьям 1980 жылдары аятолла Хомейнидің революциялық үкіметі тұсында түрмеге қамалған. Ол Паола Гурлиге үйленген, ол Лондонда жұмыс істейтін итальяндық-ағылшын заңгері, және ол түрмеден босатылғаннан кейін көп ұзамай 2009 жылдың қазан айында олардың алғашқы баласы дүниеге келді.

Мансап

1993 жылы Монреальдегі Конкордия университетінің коммуникация мамандығы бойынша бітірген соң, жақын маңдағы Макгилл университетінде білімін жетілдірді. Көп ұзамай Бахари өзінің алғашқы фильмін – «Сент-Луис саяхаты» фильмін түсірді. Бұл фильм 1939 жылы сол кемемен нацистік Германиядан қашып кетуге тырысқан 937 неміс еврейінің тағдыры туралы айтады. Оларды Куба, АҚШ және Канада қабылдаудан бас тартып, Үшінші рейхке қайтаруға мәжбүр еткен еді. Фильмді түсіру барысында Бахари Холокост туралы фильм түсірген алғашқы мұсылман болды. Фильмді түсіруге не себеп болғанын сұрағанда, ол Конкордияда алған курстарын еске алды: «Еврейлердің қазіргі заманғы тарихын зерттедім және Солтүстік Америкадағы еврейлердің тарихына қызығушылық таныттым. Фрейд пен дін бойынша сабақтарда профессор АҚШ пен Канададағы 20-ғасырдың басындағы антисемитизм туралы көп айтты. Солтүстік Америкада 1950 жылға дейін еврейлерге қатысты кемсітушілік болғанын білмедім, сондықтан осы мәселені терең зерттегім келді. Иммигрант ретінде, мен Еуропадан Америкаға еврейлердің көшіп келу тарихына қызығушылық таныттым. Осы барлық элементтерді біріктіретін оқиға іздедім де, сонда «Сент-Луис» тарихына тап болдым». Кейін Иранда түрмеге қамалған кезде фильм оны «қуантпады», ал тергеушілер оны сионистер үшін жұмыс істеуге жіберілген деп айыптады. 1997 жылы Бахари Иранда тілшілік қызмет атқара бастады және тәуелсіз деректі фильмдер түсірді. 1998 жылы ол Newsweek журналының Ирандағы тілшісі болды. Ол Channel 4, BBC және әлемнің басқа да телеарналары үшін аятоллалардың жеке өмірі, африкалық архитектура, ирандықтардың футболға деген құштарлығы және Иранның қазіргі тарихы сияқты әртүрлі тақырыптарда бірқатар деректі фильмдер мен репортаждар жасады. 2003 жылы Гарвард киноархиві Бахаридің жұмысын жоғары бағалады: «Неореалистік көркем фильмдерге танымал елде, адамдардың өміріндегі шағын оқиғаларға назар аударатын елде, ирандық режиссер Мазиар Бахаридің жұмысы ерекше. Дәстүрлі деректі фильмдер стилін қолдана отырып, Бахаридің фильмдері заманауи ирандық мәдениетке көз тастайды, жаңалықтардың артындағы адамгершілік жақтарын ашады және жеке тәжірибе арқылы мәдени шындықтарды көрсетеді. Жас ирандық кинорежиссерлердің жаңа буынын ұсынып отырған Бахаридің өз еліндегі әлеуметтік мәселелерге қатысты өткір пікірлері халықаралық деңгейде де танымал болды». Бахаридің фильмдері бірнеше марапаттар мен номинацияларды жеңіп алды, соның ішінде 2005 жылы «Эмми» сыйлығына ие болды. 2007 жылдың қараша айында Халықаралық деректі фильмдер фестивалі Амстердамда Бахаридің фильмдерінің ретроспективасы ұйымдастырылды. 2009 жылдың қыркүйегінде Бахари Десмонд Тутудың ұсынуымен Испанияның Нобель сыйлығы ретінде танымал Конкорд үшін Астурия принці сыйлығына ие болды. 2020 жылы АҚШ Холокост мемориалдық мұражайы Бахариге Холокост туралы шындықты Иранға және Таяу Шығысқа жеткізудегі ерекше батылдығы үшін ең жоғары наградасы – Эли Визель сыйлығын табыс етті. Мұражай Бахариді антисемитизмге қарсы күшті дауыс болғаны үшін мақтады.

Тұтқындау, қамауға алу, босату

2009 жылғы 21 маусым күні таңертең, Иран президенттік сайлауына қарсы наразылықтар кезінде Бахари Тегерандағы отбасының үйінен қамауға алынып, Эвин түрмесіне жеткізілді. Шілде айында түрмеде отырғанда, ол "заңсыз демонстрацияларды" және "заңсыз жиналыстарды" жамылғанын, сондай-ақ "түсті революцияны" ілгерілетуге көмектескенін (PressTV арнасы бұл жазбаны халықаралық деңгейде көрсетті) мойындады. Оның мойындауы отбасысы, әріптестері және "Шекарасыз репортерлер" ұйымы тарапынан жоққа шығарылды, олар оның қысыммен жасалғанын айтты. Ираннан тыс жерлерде оны босату үшін халықаралық науқанды әйелі басқарды, соған Журналистерді қорғау комитеті, Цензура индексі, Халықаралық ПЕН клубы және деректі фильмдер жасаушылар тобы ұйымдастырған петициялар қосылды. 17 қазан күні, 118 күннен кейін, оған елден кетуге және қызы дүниеге келгенге бірнеше күн қалғанда Лондонға оралуға рұқсат берілді.

Түрмеден кейін

Бахари босатылғаннан кейін түрмеде өткен уақыты туралы сұхбаттар мен жазбаларында айтып берді. Ол теледидардағы "60 минут" бағдарламасында пайда болды және Newsweek журналында оның жайлы мақала жарияланды. Бахари физикалық және психологиялық азаптаулардан кейін теледидарда мойындағанын мәлімдеді. Ол жалғыз бөлмеде ұсталды, күнделікті тексерілді (көзін байлап немесе тергеушіден бетін бұрып), өлім жазасымен қорқытып, тергеушісі оны бірнеше рет шапалақтап, тепкілеп, ұрып, белбеумен салды. Бахариді тексерген адам оған "ЦРУ, Моссад, МИ-6 және Newsweek – төрт түрлі барлау қызметінде жұмыс істегенін" білетінін айтты. Бахаридің пікірінше, "менің тыңшы екенімді дәлелдейтін қандай да бір дәлел табуға тырысқандықтан" оның ұстаушылары, оның американдық телеарна өкіліне Иранда сөйлесе алатын ирандықтардың тізімін бергенін, тыңшылығының дәлелі деп ойлады. (Бахари мұндай тізімді The Daily Show-дың "корреспонденті" Джейсон Джонспен сұхбат алғанға дейін ұсынған, ол әңгіме үшін әзіл ретінде тыңшы болып киінген болатын.)

Ирандағы басқа да қамауда отырған журналистерге арналған науқан

Бахари босатылғаннан кейін Ирандағы басқа да қамауға алынған журналистерді қолдау науқанын бастады. Науқанды бастау үшін International Herald Tribune газетінде жарияланған көлемді мақаласында Бахари Иранның Жоғарғы Басшысы аятолла Али Хаменеиге былай деп жазды: "Сіз өзіңізді қарапайым үйіңізде, мыңдаған революциялық гвардияшылардың қорғауында қауіпсіз сезіне аласыз. Бірақ олардың артында әлем өзгеріп жатыр. Иран өзгеріп жатыр. 1978 жылы шах халқын басып тастауға тырысқанда, аятолла Хомейни «Ислам Иранында БАҚ Иранның барлық оқиғалары мен шындықтарын еркін жеткізе алады» деп уәде берген еді. Ирандықтар осы уәденің орындалуына үміттене отырып, көтеріліп, шаһты құлатты. Әй, аятолла Хаменеи, тарих сабақтарын ұмытқандар оны қайтаруға тағдырланған."

IranWire

Бахари 2014 жылы "Иран азамат журналистерін күшейту" мақсатымен IranWire жобасын іске қосты, оның арқасында жас ирандықтар ұлттық және жергілікті жаңалықтарды талқылай алатын платформа құрылды, оқу модульдері ұсынылды және Ирандағы азамат журналистер кәсіби ирандық журналистермен байланысқа түсті. Сайт екі тілде болғанымен, парсы тіліндегі мақалалардың аз ғана бөлігі ағылшын тіліне аударылған. IranWire Шима Шахраби, Аида Гаджар, Эхсан Мехраби және Масих Алинежад сияқты бірнеше белгілі ирандық журналистермен ынтымақтастық етеді. Daily Beastпен серіктестік байланыс бар. IranWire-тің бастапқы веб-сайтын Small Media Foundation әзірлеген және жобалаған.

Press TV мен Мазиар Бахари

Бахари босатылғаннан кейін, ол Иран үкіметінің ағылшын тіліндегі спутниктік арнасы Press TV-ге қарсы шағымданып, оны өзіне қысым көрсетіп сұхбатты түсіріп, эфирге шығарғаны үшін айыптады. 2011 жылдың мамыр айында Ofcom Бахаридің Press TV-ге қарсы үш шағымын қабылдады. Қорытындысында Ofcom, Press TV-нің Бахариді көрсетуі әділетсіз болды деп мәлімдеді, себебі ол "маңызды фактілерді жасырып, Бахариге қатысты жағымсыз пікірлер тудыруға мүмкіндік берді". Бұқаралық ақпарат құралдарын реттеуші орган сондай-ақ Press TV оның келісімін алмағанын және бұл "Бахариге қатысты жалпы әділетсіздікті күшейтті" деді. Ofcom, "оның осал және сезімтал жағдайда болған кезде" келісімсіз түсіріліп, таратылған сұхбат Бахари мырзаның жеке өміріне қанағаттандырылмаған араласу болып табылады деп қосты. Ofcom-ның шешімі жарияланғаннан кейін Press TV Бахари мен Ofcom-ға қарсы науқан ұйымдастырды. Бахари "МИ-6 байланыс адамы" деп айыпталды. Press TV-нің Бахаридің "мойндауын" көрсеткені үшін 100 000 фунт стерлинг айыппұл төлемеуі, 2012 жылдың қаңтарында Press TV-нің Ұлыбританияда спутник арқылы хабар тарату лицензиясынан айырылуымен байланысты болды.

Содан кейін олар мені іздеп келді

Бахари "Олар мені іздеп келді" атты түрмедегі естеліктері мен отбасы тарихын жазды. Кітап New York Times бестселлері тізіміне енді және The Daily Show телебағдарламасының жүргізушісі, Бахаримен бірге кітап негізінде түсірілген фильмде жұмыс істеген Джон Стюарт оны "таңғажайып" деп атады. The Globe and Mail газетінің журналисі Даг Сондерс кітапты "қозғалтатын және кейде өте қызықты" деп сипаттап, ол "Орта Шығыс саясатының қалай жұмыс істейтіні туралы маңызды ойлар береді" деді. The Toronto Star газетінің Лесли Скривенер "Олар мені іздеп келді" – Иран билеушілерінің тұтқындауынан өткен отбасы тарихын және автордың жеке басының тарихын байланыстыратын құбылалы туынды деп түсіндірді. Mother Jones журналы "Олар мені іздеп келді" кітабы Бахаридің жеке тәжірибесін қызықты зерттейтін және сонымен қатар, әлемнің түкпір-түкпіріндегі репрессивті үкіметтердің құрбандарының ортақ тағдырын көрсетеді деп жазды. Kirkus Reviews кітапты "әлемдегі ең репрессивті елдердің бірінің қауіпсіздік жүйесіне жарқын үңілуі үшін" жоғары бағалады. Бұл кітап, соңғы кездегі Таяу Шығыстағы оқиғаларды ескере отырып, полициялық мемлекеттің қалай жұмыс істейтінін жақсырақ түсінгісі келетіндерге ұсынылады.