Кіріспе

1956 жылы Людвиг фон Мизес жазған кітап. «Антикапиталистік менталитет» кітабы – австриялық мектеп экономисі және либертариандық ойшыл Людвиг фон Мизес еңбегі. Бұл кітап капиталистік әлемнің көпшілік халықтарында кең таралған, Мизестің пікірінше, антикапиталистік көзқарастың психологиялық себептерін зерттейді. Мизес осы менталитеттің себептерін әртүрлі жағдайлармен түсіндіреді, ең бастысы – нарықтық экономикадағы еркін бәсекелестік ешкімнің сәтсіздігіне сылтау табуға мүмкіндік бермейді деген тұжырымы.

Асығып қалған амбициялар

Кәсіпке және мәртебеге негізделген қоғамда, адам өз бақылауынан тыс жағдайларға байланысты жаман тағдырды тағайындауға болады. Мысалы, ол құл, себебі барлық нәрсені анықтайтын құдайға жақын күштер оған осы дәреже берген. Ал капитализмде бұл мүлдем басқаша. Мұнда әр адамның өмірдегі орны оның өзінің әрекеттеріне байланысты. "Әркімге қабілетіне қарай" принципі жеке кемшіліктерге кешірім беруге мүмкіндік бермейді (11–12 беттер).

Автордың пікірінше, осы жағдайға тап болған көптеген адамдар нарықтық экономикада сәтсіздікке ұшырап, кінәні өзінен ауыстыру және өзінің беделін қайта жаңарту үшін кінәліні іздейді.

Жалпы түсініспеушіліктер

Фон Мизестің айтуынша, марксистік философия жалпы халықтың экономикалық жағдайын қабылдау әрі түсінуіне зор ықпал еткен. Орташа жалақы алатын адамның жоғары тұрмыс деңгейі Маркстің "материалдық өндіріс күштеріне" ұқсас, "өздігінен дамитын прогрестің" қажетті нәтижесі ретінде қарастырылады. Осы материалдық өндіріс күштері (мысалы, технологиялық жаңалықтар) капитализмге тәуелсіз ғана емес, сонымен қатар капитализмді социалистік ұйымның дамыған формаларына көнуге мәжбүр етеді деп саналады. Осы күнге дейін капиталистер жұмысшыларға осы прогрестің әділ үлесін беруден бас тарта береді. "Әділ үлес" түсінігі мағынасыз, себебі тауар өндіру үшін капитал да, еңбек те қажет, ал соңғы өнімнің қандай бөлігі еңбекке немесе капиталға тиесілі екенін анықтау мүмкін емес. Оның пікірінше, орташа жалақы алатын адамның жалақысының тарихи өсуіне капиталдың жинақталуы ғана себеп, әсіресе "капитал жинақталу қарқыны халық санының өсу қарқынынан асып түсуі" (88-бет) салдарынан. Фон Мизестің сөзіне сүйенсек, "жинап қою мен капитал жинақтаудың маңыздылығын төмендететін барлық жалған экономикалық теориялар абсурдты [ ]. Жалақы алушылардың тұрмыс деңгейінің жақсаруы – жалақы табуға құштар адамдардың әрқайсысына шаққандағы капиталдық жабдықтың артуының нәтижесі. Осының салдарынан пайдалы тауарлардың өндірілген жалпы көлемінің үнемі өсіп келе жатқан бөлігі жалақы алатын адамдарға тиесілі" (89-бет).

Сын

The Economist журналы оны экономикалық либерализмнің "көңілсіздікке толы әжуалы" карикатурасы және "қасіретті кішкентай кітап" деп атады, ол түйсіксіз догматикалық болып келіп, "өзіне сенімді беткейлік" танытады және жамандаушылық тонмен жазылған. Мақалада кітаптың екінші курс студентінің тәлімгеріне тапсырылған жағдайда "төмен баға алатыны", ал мұндай кітап "еркіндік идеясын жоққа шығаратыны" айтылды. Ол фон Мизесті жалған аргументтерге шабуыл жасады деп айыптап, оны адам табиғатының фактілерін ескермейтін марксистермен салыстырды. Консервативті сарапшы және бұрынғы коммунист Уиттакер Чемберс National Review журналында осыған ұқсас жағымсыз пікір жариялап, Мизестің антикапиталистік көңіл күйдің "қанағатсыздыққа" негізделгені туралы тезисін "білімі жоқ консерватизмнің" ең "білімі жоқ" түрі деп сипаттады.