Кіріспе

De doctrina Christiana (ағылш. тілінде: On Christian Doctrine немесе Христиандық ілім туралы) – Гиппондық Августин жазған теологиялық мәтін. Ол Жазбаларды қалай түсіндіруге және үйретуге болатынын сипаттайтын төрт кітаптан тұрады. Бұл кітаптардың алғашқы үшеуі 397 жылы, ал төртіншісі 426 жылы жарық көрді. Осы мәтінді жазғанда Августин христиан ұстаздары мен уағыздаушыларға үш міндет қойды: Жазбалардағы шындықты анықтау, Жазбалар негізінде шындықты үйрету және Жазбалардағы шындыққа қарсы шабуылдарды тойтару.

Тарихи контекст

389 жылдан бастап, сенімнің саясатқа белсенді қолданылуы император Теодосийді жалған дінге қарсы бірнеше жарлықтар шығаруға итерді, бұл 391 жылы жалған дінге табынуды заңсыз ететін заңмен аяқталды. Афинаның алтын ғасырында саясат және адам жасаған заңдар адамның мінез-құлқына бағыт берді, ал қала-мемлекет адамның ең жоғары құндылықтарының көрінісі ретінде қарастырылды, соның нәтижесінде саяси философия пайда болды. Христиандық Батыс қоғамының бағытын өзгертіп, жаңа мәдени ерекшелік пен жаңа оқу бағдарламасын қажет етті. Осы мақсатта император Юстиниан (б.з. 483–565) риторика кафедраларына мемлекеттік қаржыландыруды тоқтатты, бұл, әсерлі түрде, пұтқа табынушылық классикалық дәстүрді аяқтады. Классикалық мұра осы кезден бастап христиандық көзқарас арқылы қарастырылды, классикалық мұраның күрделілігіне сай келетін Киелі кітапты оқытуға қажеттілік артты. "Христиандық ілім" орта ғасырлық әлемді осы құралмен қамтамасыз етті.

Алдын ала сөз

Алғашқы сөзінде Августин Киелі кітапты түсіндіру ережелерін ұсынған жобасына қарсы шығушыларға жауап береді. Августин үш түрлі қарсылықты атап көрсетеді: оның нақылындарын түсінбегендер, оның үйретулерін тиімді пайдалана алмағандар және өзінің Киелі кітапты түсіндіруге дайын екендерін санайтындар. Бірінші екі сыншы туралы Августин олардың түсінбеушілігі үшін өзін жауапты деп есептемейтінін айтады. Содан кейін ол үшінші сыншыларға, яғни өздерінің Киелі кітапты түсіндіре алатындарына сенетіндерге қарата сөз сөйлейді. Егер олардың сөздері шын болса, ол олардың үлкен нығметке ие болғанын мойындайды. Бірақ олар тілдің өзі Құдайдан емес, адамнан үйренгенін мойындауы керек. Сондықтан Құдай адамдарды бір-бірінен үйрену үшін жаратқан, сондықтан біз де қарапайымдықпен үйренуіміз керек. Адамдардың барлық жақсы үйретулерінің түбінде Құдай тұрады. Демек, түсініксіз нәрсені түсіну қабілеті – Құдайдың сыйы, ал адамның білімі оны күшейтеді.

Бірінші кітап

Бірінші кітапта осы ұғымдарға қатысты әртүрлі христиан ілімдерінің ләззаты, қолданылуы, түсіндірілуі және қарым-қатынасы қарастырылады. Августин түсіндіру процесінің қадамдарын талқылаудан бастайды: түсінуге болатын нәрсені табу және ашылған нәрсені оқыту тәсілі. Содан кейін ол Платонның заттар мен белгілер бар деген түсінігін кеңейтеді. Белгілер нәрсені бейнелеу үшін қолданылады, бірақ олардың өзі де мәнді білдіретіндіктен, олар заттар ретінде қарастырылады. Оларға мағына беру олардың қайталануы мен қоғамда таралуы арқылы жүзеге асады. Кейбір нәрселер ләззат алуға (лат. frui) арналған, ал басқалары пайдалануға (uti). Біз ләззат алатын нәрселер – өзінен-өзі жақсы деп санайтын нәрселер, ал пайдаланатын нәрселер – басқа бір нәрсеге қол жеткізу үшін жақсы. Тек Құдай ғана ләззат алуға лайық. Барлық басқа нәрселер, соның ішінде басқа адамдар, ләззат алудың дұрыс мақсатына сәйкес пайдаланылуы керек. Ләззат алуға болатын нәрсені пайдалану немесе керісінше – дұрыс сүймеушілік. Ләззат пен пайдалану туралы талқылау қозғаушы күш, сөзді тән ретінде және адамды Құдайдың бейнесі ретінде ойластыруға жетелейді. Бірінші кітап сүйіспеншілік туралы талқылаумен аяқталады: адамдар Құдайды қалай сүю керек, Құдайдың сүйіспеншілігі адамзатты қалай қолданады, және адамдар Жазбалар, иман және қайырымдылық арқылы Құдайдың сүйіспеншілігін қалай сезіне алады. Августин сондай-ақ, Киелі жазбаларды түсінемін деп ойлаған, бірақ оларды қайырымдылық пен сүйіспеншілікті көрсету үшін түсіндірмегендердің оларды шын мәнінде түсінбегенін айтады.

Екінші кітап

Екінші кітап әлемде кездесетін белгілердің түрлерін талқылайды, олардың әрқайсысын анықтап, Киелі Жазуларды түсіну әдістерін ұсынады. Түсініксіз белгілерге белгілі емес нақты белгілер мен белгісіз бейнелі белгілер жатады. Белгісіз белгілер – мағынасы белгісіз белгілер. Августиннің айтуынша, Киелі Жазулардың бір ерекшелігі – оның құпиялылығы және бұл құпиялылық күнәнің салдары: яғни, Құдай Киелі Жазуларды құпиялы қылды, біздің бұзылған санамызды қозғау және сынау үшін. Августин Киелі Жазуларды түсіндіруде даналыққа жету үшін жеті қадам бар дейді: Құдайдан қорқу, қасиеттілік және иман, ғылым (немесе білім), күш, жақсы кеңес, жүрек тазалығы және соңында даналық. Ол сондай-ақ «ақиқатты» «логикадан» ажыратады және логика жалғандыққа алып келуі мүмкін екенін айтады. Логикадан гөрі ақиқатты білу жақсы деп мәлімдейді. Августин Киелі Жазуларды жаттап алудың түсіну үшін маңызды екенін көрсетеді. Оқырман «Киелі Жазулардың тілін меңгергеннен кейін» оның түсініксіз бөлімдерін түсінуге тырыса алады. Сондай-ақ, ол Киелі Жазуларды түпнұсқа тілдерінде зерттеуді қажет деп есептейді, себебі аудармалардың кемшіліктері мен әртүрлілігінен қашу керек. Екінші кітаптың бойымен Августин Киелі Жазулар арқылы даналыққа қол жеткізу үшін әдіс пен ізгіліктің маңыздылығын баса көрсетеді. Ол білімнің, ақылдың, сөз өнерінің, сондай-ақ қайырымдылық пен қарапайымдылықтың көздерін талдайды. 8-тарауда Августин Киелі кітаптың каноны туралы әңгімелейді. Қай кітаптарды қосу керектігін анықтағанда, ол былай деп жазады: «Канондық Киелі Жазуларға қатысты [тұрғызушы] католик шіркеулерінің көпшілігінің пікірін ұстануы керек; және олардың арасында, әрине, елшілік қызмет атқарған және хаттар алған шіркеулерге артықшылық берілуі керек». Ол Ескі өсиетте 44 кітап бар екенін айтады. Жаңа өсиет үшін ол қазіргі канонның 27 кітабын тізімдейді. Ол «Пауыл елшінің он төрт хаты» бар екенін, соның ішінде Еврейлерге жолданған хатты да жазады. Августин тізімі Карфагеннің үшінші Синодында (397 ж.) бекітілген канонмен сәйкес келеді, және ол синодтың канон туралы шешіміне әсер еткен болуы мүмкін.

Үшінші кітап

Үшінші кітапта екіұшты нақты және екіұшты бейнелі белгілерді қалай түсіндіру керектігі талқыланады. Екіұшты белгілер – мағынасы белгісіз немесе шатастыратын белгілер. Ол алдымен белгілерден нәрсені анықтауды ұсынады. Содан кейін, ерекшеленгеннен кейін, мәтіннің тура мағынасын түсіну керек (заттар ретінде, басқаша ештеңе жоқ). Мәтінде терең мағына бар-жоғын анықтау үшін, ерекше, бейнелі жазу стилін тану қажет. Бұл сол нәрсенің басқа нәрсенің белгісі екенін көрсетеді. Мысалы, ескі ағаш нақты ағаш болуы мүмкін, немесе ол ұзақ өмірдің символы болуы мүмкін (белгі немесе аллегория ретінде). Августин жазбаларды түсіндіру кезінде дұрыс ниеттерге ерекше мән береді және тарихи немесе тура түсіндіруге қарағанда махаббатты дамыту маңызды екенін айтады. Ол сондай-ақ, қазіргі оқырмандардың кейбір әрекеттер (мысалы, көп әйел алу) ежелгі адамдар үшін қабылданған, бірақ қазір қабылданбайтындығын және осылайша бейнелі түрде түсіндіру қажеттігін түсінуі керектігін атап көрсетеді. Ирония және антифраза сияқты троптарды түсіну де түсіндіруге көмектеседі. Үшінші кітаптың соңғы бөлімі – Августинның еңбегіне (Төртінші кітаппен бірге) кейінірек қосылған қосымшаларының бірі, ол Тиконийдің жазбаларды түсіндірудің жеті ережесінен тұрады: Раббы және Оның денесі, Раббының денесінің екі бөлігі, Уәделер мен заң (немесе Рух пен әріп), Түрлер мен туыс, Уақыт, Қайталау және Шайтан мен оның денесі.

Төртінші кітап

Төртінші кітапта христиандық шындық пен риториканың арақатынасы, сөз өнерінің маңыздылығы және уағызшының рөлі талқыланады. Бұл кітап түпнұсқасы жазылғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Үшінші кітаптың соңымен бірге еңбекке қосылды. Августин Киелі кітапты түсіндіру үшін зерттеудің де, оқытудың да маңызды екенін қайта-қайта баса көрсетті. Ол оқырманды ескертеді, ол мұнда риторика ережелерін талқыламайды, себебі олар христиан жазбагері үшін қабылданып, пайдалы болғанымен, басқа жерде оңай үйренілуі мүмкін. Сөз өнері жақсылыққа да, жамандыққа да қолданылатын дағды болғанымен, ол даналыққа қызмет ету үшін қолданылуы керек. Демек, уағызшының сөзшең болуы қажет емес, тек дана болуы жеткілікті. Дегенмен, сөзшеңдік даналықты оқыту қабілетін арттыра алады. Сондықтан риториканың дұрыс мақсаты – сөз өнерін пайдалана отырып даналықты оқыту болуы керек. Августин содан кейін сөз өнері мен оқыту арасындағы байланысты талдайды, түрлі стильдік ерекшеліктерді, шабыттандыру туралы пікірлерді және сөз өнері мен оқытудың екеуі де бағалы екенін айтады. Цицеронға сілтеме жасай отырып, Августин стильдің үш түрін көрсетеді – қарапайым стиль, орташа стиль және жоғары стиль – және әрқайсысының тиісті жағдайларын талқылайды. Бұл стильдерді тақырып пен аудиторияға қарай анықтау керек. Соңында Августин уағызшының өмірінің маңыздылығын атап өтеді, ол аудиторияны көндіру үшін сөз өнерінен гөрі маңыздырақ. Осы тұрғыда, іс-қимылдар (уағызшының іс-әрекеттері) белгілерден (уағызшының сөздерінен) гөрі маңыздырақ. Құдайдан даналық алу үшін дұға ету қажет. Мәтін кішіпейілділікке шақырумен және Августин осы тақырыптарды талқылай алғаны үшін Құдайға алғыс айтумен аяқталады.

Августин, Цицерон және классикалық риторикамен байланысты төртінші кітап

"De doctrina Christiana" кітабының төртінші кітабы Августин еңбегінің классикалық риториканың ережелері мен дәстүрлеріне, әсіресе Цицеронның жазбаларына қаншалықты тәуелді болғаны туралы ғалымдар арасында қызу пікірталас тудырды. "Христиандық ілім туралы" кітабының соңғы тарауында Августин Цицеронның риторикалық теориясының көп бөлігін пайдаланады, христиан ұстаздары үшін риториканы дұрыс қолдану негізін қалайды. Мысалы, Августин Цицероннан (Orat. 21. 69) келтіреді: "Бір шешен адам айтқандай, және ол шындықты айтқан, шешен адам оқытып, қуантып, сезімге қоздыратын сөйлеуі керек". Кейбір ғалымдар осы мәтіннің төртінші кітабына Цицерондық және классикалық риториканың едәуір әсер еткенін алға тартады. "Христиандық ілім туралы" кітабына жазған кіріспесінде Д.У. Робертсон былай деп мәлімдейді: "Әдебиеттің өзін түрлендіру классикалық тәжірибе болған". Сонымен қатар, басқалары Киелі Августин "классикалық риторика дәстүріне қарсы жазып отыр" деп дәлелдейді. Академик Стенли Фиш тіпті "Августин уағыз айтушылардан Құдайдан ауыздарына жақсы сөздерді беруін сұрап дұға етуді талап ету арқылы сөйлеушінің өзін де маңызсыз деп жариялайды" (38) дейді. Соңғы жылдары көптеген ғалымдар осы қызу пікірталаста белгілі бір келісімге немесе орта жолға қол жеткізуге тырысты. Селика Милованович Бархам осы мәселені мойындайтын мақала жазды және Августин Цицеронның риторикалық теорияларымен келісетін немесе келіспейтін мәтіннің бірнеше жерлерін талдауға ұмтылды. Мақалада Августин Цицеронның стильдің үш деңгейі – қарапайым, орта және жоғары – арқылы цицерондық риториканы қалай қолданғанын талдайды. Августин төртінші кітапты христиан ұстазының риторикасында даналық пен түсініктіліктің маңыздырақ екенін айтумен бастаса да, ол аудиториямен байланысуда және адамдарды христиандық заңдар мен ілімдерге сәйкес әрекет етуге ынталандыруда стильдің және шешендіктің күшін де мойындайды. Бархамның сөзіне сүйенсек, осы жерде Августин "Цицеронның нақты сөздерін келтіреді: 'Сонда шешен адам кішкентай нәрселерді қарапайым стильде, орташа нәрселерді шайқас стильде және үлкен нәрселерді мәнерлі стильде айта алады'". Алайда Бархам "Августин өзінің белгілі алдыңғысымен толығымен келіспейді" екенін де атап өтеді, себебі ол христиан ұстаздары үшін уағыздаған ештеңе 'кішкентай нәрсе' деп есептелмейді деп санайды. Осының нәтижесінде Бархам Августин риториканың әртүрлі 'стильдерін' бір сөйлемде ауыстыруды және үйлестіруді жақтауда дейді. Ол осы үш стильді біріктіру арқылы, Августин баяндамашының қажетті ақпаратты анық және дәл жеткізу арқылы күшті сөйлеуді жасай алатынына сендіреді, сонымен қатар жоғары және құштар стиль арқылы аудиторияның сезімдерімен байланыса алады. Джон Д. Шеффер Августин жазбаларын классикалық риториктермен бірдей көзқараспен талдауға болмайды деп мәлімдейді, өйткені оның еңбектері үлкен классикалық риториктерден мүлдем басқа дәуірде және мүлдем басқа адамдар тобына арналған. Шеффердің пікірінше, Августин ауызша айтылған сөз бен христиан дінінің элементтерін біріктіруге тырысқан, ол негізінен жазбаларға негізделген, жеке ойлау мен дұғаға шақыратын дін. Шеффер былай дейді: "Төртінші кітап ертедегі христиандықтың негізгі парадоксын шешуге тырысады, ол ауызша айтылған сөзді жария етумен және жазуға негізделген дінмен біріктіреді, ол ішкі жанға бағытталған. Осылайша, "De doctrina" Августин классикалық риториканы христиандық уағызға қалай қолдануға тырысқанын көрсетеді". Сондықтан ол Августин классикалық риторика дәстүріне қарсы жазған жоқ және ғалымдар Августин еңбегін оның өзіндік контекстінде қарастыруы керек дейді.