Кіріспе

Ауруды анықтау мақсатымен несепті тексерудің тарихи медициналық практикасы. Уроскопия – науқастың несебін ірің, қан немесе басқа да ауру белгілеріне визуалды түрде тексерудің тарихи медициналық практикасы. Аурудың белгілерін анықтау әдісі ретінде уроскопияға қатысты алғашқы жазбалар б.з.д. 4 мың жылдыққа дейін жетеді және бұл практика ежелгі Грецияда кең таралған. Кейіннен Византия дәуірі мен Жоғарғы Орта ғасырларда медициналық басымдыққа ие болған бұл практика, жаңа дәуірде дәлірек әдістермен алмастырылды. Уроскопия эмпирикалық деректердің жетіспеуі және Ренессанстан кейінгі медицинаның жоғары стандарттарына байланысты тиімсіз деп есептелді. Қазіргі медицинада науқастың несебін визуалды тексеру диагноз қоюға қатысты алдын ала мәліметтер бере алады, бірақ көбінесе несеп жолдарының инфекциясы, бүйрек және көкбауыр проблемалары, сондай-ақ бауыр жеткіліксіздігі сияқты несеп жүйесіне әсер ететін жағдайлармен шектеледі.

Тарих

Зәрді талдау арқылы уроскопияға жасалған жазбалар б.з.д. 4000 жылға дейін барып жетеді, оның бастауы Вавилон және Сумер дәрігерлерімен байланысты. Б.з.д. 4 ғасырдың басында грек дәрігері Гиппократ зәрдің төрт юмордың "сүзілісі" екенін болжады және осы әдіс арқылы қойылған диагнозды несеп қуығы, бүйрек және зәр жолдарымен байланысты мәселелермен шектеді. Бұл өз кезегінде тағы бір грек дәрігері Галеннің осы идеяны зәрдің тек қаннан ғана тұратын сүзіліс екеніне дейін жетілдіруіне әкелді, ал қара сары, сары сары немесе шырыштан емес. Византия медицинасы грек-римдік дәуірден бастау алып, тамырларын сақтап, уроскопияны қолдану мен зерттеуді жалғастырды, ол ауруды диагностикалаудың басты түріне айналды. Византия дәрігерлері уроскопияның негізгі принциптерін жазды, ең танымал мысалы – 7 ғасырлық нұсқаулық: Теофил Протоспатарийдің «Зәр туралы» еңбегі. Бұл еңбек, сондай-ақ басқа да еңбектер кеңінен танымал болды және уроскопияның Жерорта теңізінде таралуын үдетті. Уақыт өте келе, бұл византиялық еңбектер басқа көрнекті мәдениеттердің ғалымдарының (мысалы, араб-еврей Исаак Ибрахим бен Соломон және оның зәр түсінің жіктеме кестесі) одан әрі түсіндіруіне ықпал етті, бірақ кең таралу уроскопияның кеңінен қолданылуына және соңында зәрмен байланысты емес аурулар мен инфекциялардың уроскопиялық диагнозы стандартқа айналуына әкелді. Уроскопияның таралуында маңызды рөл атқарған Константин Африкалықтың византиялық және араб мәтіндерінің латын тіліне аудармалары, Жоғары Орта ғасырларда Батыс Еуропада уроскопияға деген қызығушылықтың жаңа дәуірін бастады. Бұл практика 16 ғасырдың басына дейін стандарт ретінде сақталды, содан кейін Ренессанс сияқты мәдени қозғалыстардың ықпалымен оның әдістерін қайта қарауға, тиімділігін қайта бағалауға және жаңа қолдануларды зерттеуге мүмкіндік туды. Осы кезеңде уроскопияны қолдайтын эмпирикалық дәлелдердің жетіспеуі және ғылыми әдіс негізінде жаңа медициналық тәжірибелердің енгізілуі лицензияланған дәрігерлер арасында оның біртіндеп төмендеуіне әкелді. Швейцариялық медицинаның негізін қалаушы Парацельс сияқты ерте заманауи дәрігерлер диагностика мен емдеуге эмпирикалық негізделген тәсілдерді зерттеуді бастады – бұл Медициналық Ренессанстың ажырамас бөлігі және медицинаға деген көзқарасымызды өзгертуге ықпал етті, бұл уроскопияның құлдырауын одан әрі жеделдетті. Кездейсоқ болғанымен, уроскопияның құлдырауы жалғасқанда, оның қалдықтарынан «Уромантия» – зәрді талдау арқылы болашақты болжау немесе мемлекеттік жағдайды анықтау сияқты жаңа балама практика пайда болды. Уромантия 18 және 19 ғасырларда қызығушылық тудырғанмен, қазіргі заманда оны сирек қолданады.

Рәсімдер мен келісімдер

Уроскопиямен айналысатын мамандар уроскописттер деп аталады. Уроскопия кең таралған кезде, басты артықшылықтарының бірі хирургиялық араласулардың жоқтығы болды, бұл Хиппократ антына адал жандардың ең консервативтілеріне сай келді.

Матула (шаша)

Уроскопиялық колба, сондай-ақ "матула" деп те аталады, мөлдір шыныдан жасалған – бұл өте маңызды, себебі шыныдағы түс өзгерістері немесе деформациялар қате диагнозға алып келуі мүмкін. Колбаның түбі дөңгелек, ал жоғарғы жағында жұқа мойны мен науқастың несеп шығаруына арналған тесігі бар.

Зәр шығару дөңгелегі

Уроскопиялық дөңгелек – несептің түсін нақты бір аурумен байланыстыратын схема. Ол әдетте, шеңбердің шеті бойында әртүрлі түсті несеп салынған жиырма түрлі уроскопиялық құтыдан тұрады. Әрбір құтыға сызық жүргізіліп, ол сол құтыдағы несептің түсіне сәйкес келетін ауру туралы қысқаша мәліметке жалғанады. Бұл дәрігерлерге жиырма түрлі несептің сипаттамаларын жылдам анықтауға көмектеседі.

Температура

Уроскопия кезінде зәрдің тексерілетін температурасы өте маңызды фактор болып табылады. Пациент зәр тастағанда, зәр жылы болады, сондықтан оны дұрыс бағалау үшін жылы ұстау қажет. Сыртқы температура ішкі температурамен бірдей болуы тиіс. Зәрдің температурасы төмендесе, оның ішіндегі көпіршіктер өзгеріп, кейбіреулері жоғалып, ал кейбіреулері қалады. Температураның төмендеуімен бөлшектер мен қоспаларды бағалау қиынырақ болады. Олар колбаның ортасына қарай қозғалып, содан кейін түбіне шөгеді, араласып, кірлерді көруді қиындатады. Зәр салқындағанда қоюлануы да мүмкін. Ол қаншалықты ұзақ салқындаса, ондағы кристалдар бір-бірімен байланысып, соншалықты қою болады. Бұл қате диагнозға әкелуі мүмкін, сондықтан дәрігерлер әдетте зәрді жылдам тексеріп шығады. 19 ғасырда Ричард Брайт дәрігерлерге температура төмендегеннен кейін пациенттің зәрін тиімді тексеруге мүмкіндік беретін әдіс ойлап тапты. Бұл процедурада суды қыздырып, содан кейін суытылған зәр салынған уроскопиялық колбаны оған енгізеді. Бұл зәрді қыздырып, температура төмендеген кезде пайда болған кристалдарды ыдыратады, нәтижесінде зәр қайтадан жұқа болады. Бұл процесс өте тиімді, бірақ дәрігер "тексеру алдында оны тым қатты шайқамауға да сақ болуы керек, себебі бөлшектерді жылжытып, көпіршіктерді жойып, шөгінділерді сұйытып, жағдайды шатастыруға болады" (The Late Greco Roman and Byzantine Contribution to the Evolution of Laboratory Examinations of Bodily Excrement. Part1: Urine, Sperm, Menses and Stools, Pavlos C. Goudas).

Жарықтандыру

Дәрігердің дұрыс диагноз қоюы үшін несептің түсін анықтау өте маңызды болғандықтан, жарық жағдайы аса маңызды. Бұл уроскопия тексеруінің өте күрделі қадамы. Дәрігер несепті тым жарық жерде қарап тексеруден сақтануы керек, себебі ол несептің түсін қате көрсетуі мүмкін. Сонымен қатар, ол несепті нашар жарықтандырылған жерде де тексермеуі керек, өйткені бұл оған несепті дұрыс көруге кедерілдіреді. Сондықтан, дәрігер несепті екі жағдайда да тексеруі тиіс. Бұл жарық жетіспеушілік және артық жарықтан туындайтын қателіктерді теңестіру үшін жасалады. Екі жағдайды да қарастырғаннан кейін, дәрігер диагноз қою үшін ең дұрыс шешімін қолдануы керек.

Диабет

1674 жылы ағылшын дәрігері Томас Уиллис медициналық әдебиетке өзі байқаған ерекше (және ерекше кездесетін) байланысты енгізді: 1-ші типті қант диабетімен ауыратын адамдардың несептері көбінесе тәтті болады. Бұл қандағы глюкозаның артық қанығуынан туындайды, оның қалдығы несеппен бірге шығарылады, себебі диабетпен ауыратын адамда глюкозаның көп мөлшерін өңдеуге жеткілікті инсулин жетіспейді.

Сары ауру

Көздің, тері мен шырышты қабықтардың ақ түстерінің сарғыш түске айналуы, бұл тіндерде билирубиннің жиналуынан туындайды. Бұл гепатит сияқты өт өңдеу процесіне әсер ететін түрлі аурулардың белгісі болып табылады. Иктерус деп те аталады. Дәрігерлер көзді қарау арқылы анықтайды. Егер несеп қоңыр түсті болса, онда пациент сары ауруға шалдыққан болуы мүмкін.

Бүйрек ауруы

Бүйректердің қаннан артық заттарды (әсіресе мочевинаны) сүзіп, оларды сумен бірге зәр ретінде шығаруы тиіс. Егер олар бұл қызметті атқара алмаса, пациентте бүйрек ауруы болады. Бүйректерді және бүйрекке әсер ететін ауруларды зерттейтін медицина саласы нефрология деп аталады, ол бүйректің ежелгі грекше атауынан алынған. Дәрігерлер зәрді көзбен қарап тексерген. Егер зәр қызыл немесе көбікті болса, пациентте бүйрек ауруы болған.