Кіріспе

Цицеронның "Верремде" ("Верреске қарсы") сөйлеген сөздері – б.з.д. 70 жылы Сицилияның бұрынғы әкімі Гай Веррестің сыбайлас жемқорлық және зорлық-зомбылық ісін қарау кезінде Цицерон жасаған бірнеше сөздер. Бұл сөздер Цицеронның эдилдікке сайлануымен бірге өткен және Цицеронның қоғамдық мансабына жол ашты.

Іс ісі

Үкімет пен заңнан тыс Сулла арасындағы азаматтық соғыс кезінде (б.з.д. 83–82 жж.), Веррес Гай Папирий Карбо басқаратын мариан легионында кіші офицер болған. Ол соғыстың Суллаға ауысып жатқанын көрді, сондықтан Цицерон айтуынша, легионының жалақы қорын алып, Сулланың қатарына өтті. Кейіннен Сулла оны белгілі бір дәрежеде қорғады және б.з.д. 81 жылы Киликия провинциясының губернаторы Гней Корнелий Долабелланың басшылығымен провинциядағы губернаторлық зорлық-зомбылыққа бейімділігін пайдалануға рұқсат берді. Б.з.д. 73 жылға қарай ол Республиканың маңызды астық өндіруші провинцияларының бірі – Сицилияның губернаторы болып тағайындалды (сол кезде Египет әлі де тәуелсіз эллиндік мемлекет болып саналды). Сицилияда Веррес храмдарды тонады және бірнеше ұлттық төтенше жағдайларды, соның ішінде Үшінші құл көтерілісін, күрделі шантаж схемаларын жасыру үшін пайдаланды деген айыптар тағылды. Осы уақытта Марк Туллий Цицерон болашақ саяси тұлға болып қалыптасып жатқан еді. Б.з.д. 80 жылы Америкалық Секст Росийді әкесін өлтіргені үшін саяси түрде қиын жағдайда қорғағаннан кейін Цицерон Грекия мен Родосқа саяхатқа шықты. Родостың Молонынан ол жаңа және аз күш жұмсайтын шешендік өнерді үйреніп, Сулланың қайтысынан кейін саяси аренаға қайта оралды. Цицерон б.з.д. 75 жылы Сицилияда квестор болып қызмет етті, осы арқылы Сицилияның бірнеше қалаларымен байланыс орнатты. Шындығында, сол кезде оның клиенттерінің көп бөлігі Сицилиядан болды, бұл б.з.д. 70 жылы Сицилиялықтардың делегациясы Цицероннан Верреске аралдағы қылмыстары үшін қудалау шарасын қолдануын сұрағанда өте құнды болып шықты.

Бірінші сөз

Бірінші сөз претор урбанус Маниус Ацилий Глабрионың алдында айтылған жалғыз сөз болды. Онда Цицерон сотта сөйлеуге берілген дерлік шексіз еркіндіктен пайдаланып, Веррес ісін жоюға тырысты. Цицерон алғашқы сөйлеуінде Веррестің Сицилиядағы зорлық-зомбылық қылмыстарына көбінесе тоқталмады. Оның орнына, ол екі бағытты ұстанды: біріншіден, сенаторлар алқасының мақтанышын ояту, екіншіден, Веррес мінезінің ерте кезеңін барынша пайдалану. Екінші бағыт Веррес қорғанысының іс жүргізуді техникалық мәселелермен тоқтатуға жасаған әрекеттеріне қатысты. Веррес өзінің заманындағы ең шебер шешен, Квинт Хортензий Хорталмен қорғанысқа шықты. Веррес пен Хортензий бірден Глабрио басқаратын соттың қорғанысқа қолайсыз екенін түсініп, сот процесін кешіктіруге немесе ұзартуға бағытталған процессуалдық амалдар арқылы айыптауды тежеуге тырысты. Олар үшін бірінші қадам – Веррес ісінен бұрын, Битиния провинциясының әкіміне қатысты ұқсас істі қарауға беру болды. Бұл әрекеттің мақсаты римдік дәстүрге сүйенді. Іс талқыланып жатқан кезде жыл аяқталып, жақын арада көптеген мерекелер (Ұлы Помпейді құрметтеу сияқты) басталатын болды. Римдік әдет-ғұрып бойынша, мереке күндері барлық жұмыс, соның ішінде ағымдағы сот процестері де тоқтатылатын. Цицерон Хортензийдің сот процесін оның өзі ісін аяқтауға үлкермес бұрын, мерекелік кезеңге дейін созуға ниеттенгенін айтты, осылайша Глабрио мен қазылар алқасының жаңа жылға дейін үкім шығаруының ықтималдығы жоғары емес, себебі сол кезде судьялар жаңадан сайланған әріптестерімен алмастырылатын еді. Хортензий мен Веррес екеуі де Цицерондың пікірінше, Веррес досы және одақтасы Марк Метеллдің жаңа жылда зорлық-зомбылық ісін қарастыратынын білді, сондықтан олар жүйенің бұрылуынан пайда көруге тырысты. Бұған қоса, Хортензийдің өзі, Марк Метеллдің үлкен ағасы Квинт Метеллмен бірге сол жылы консул болып сайланды, осылайша іс қайта басталғанда куәгерлерге қысым көрсетуге қолайлы жағдайда болады. Осы себепті Веррес пен оның жақтастары жеңіске үміттенді. Шындығында, Цицерон Хортензий мен Метелл сайланғаннан кейін бір досының бұрынғы консул Гай Скрибоний Курионның Верреске ашық құттықтағанын естігенін айтты, ол Веррес енді ақталғандай болды деді. Цицеронның да айыптау үшін ерекше стратегиясы болды. 81 жылға дейін диктатор Луций Корнелий Сулла Феликс қылмыстық соттардың құрамын өзгертіп, тек сенаторларға қазылар болып сайлануға рұқсат берді. Бұл, көрінеу, наразылық тудырды және кемінде "парамен алынған" әділдіктің көрінісі болды, әсіресе сенаторлар айыпталғанда немесе танымал немесе ықпалды сенатордың мүдделеріне қауіп төнгенде. Сонымен қатар, сол кезде бай сенаторлар мен эквитерлердің қазылар алқасына пара беріп, өздеріне қолайлы үкім шығаруы туралы дамылдар жиі болды. 70 жылға қарай, Верреске қарсы сот процесі жүріп жатқанда, Луций Аврелий Котта сот алқаларын сенаторлар, эквитерлер және трибун аэрарийлерге ашуға мүмкіндік беретін заң ұсынды, бұл Сулланың шектеулерін кері қайтаруға және осындай кешірімді қазылар алқасын тексеруге бағытталған. Цицерон өз сөйлеуінде сенаторлық қазылар алқасының беделіне көп көңіл бөлді, Веррес Сицилиядағы қылмыстары үшін ғана емес, Сенат та заңсыздықтар үшін сотталуда екенін, олар Верреске қандай үкім шығарса, олардың мақтанышына немесе ұялуына себеп болатынын дәлелдеді. Цицеронның пікірінше, Lex Aurelia iudiciaria заңын қабылдап, сот алқасын Сенаттан алудың ең сенімді жолы – Верресті барлық айыптардан ақтау. Сонымен қатар, Хортензийдің сот процесін созуға жасаған әрекеттеріне қарсы тұру үшін Цицерон соттан оған сот процесінің қалыпты тәртібінен ауысуға рұқсат беруді өтінді. Әдеттегі сот процестерінде айыптаушы да, қорғаушы да куәгерлер шақырылмас бұрын бір-біріне қарсы сөз сөйлейді. Цицерон бұл жаңа жылдан кейін іс жүргізуді созылтатынын түсінді, сондықтан ол сөйлеуден бұрын айыптауларын растау үшін куәгерлерді дереу шақыруға рұқсат беруді сұрады.

Сөз сөйлеудің нәтижесі

Жоспарланған сөз сөйлейтін адамдардың ішінде тек Цицеронға ғана сөйлеу мүмкіндігі берілді. Цицерон Веррестің жасаған алғашқы қылмыстарын және сот процесін қиындыруға жасаған әрекеттерін толық баяндады. Цицеронның сөздерін тыңдағаннан кейін, Хортенсиус Верреске осы кезде жеңіске жеткені қиын екенін айтты және оған ерікті түрде жер аудару арқылы істі мойындау – оның жағдайындағы жоғары лауазымды римдіктерге берілген мүмкіндік екенін кеңес берді. 70 жылдың соңына қарай Веррес Марсельде (қазіргі Марсель) жер аударуда өмір сүрді, онда ол өмірінің соңына дейін тұрды (тарихта оның Екінші Триумвираттың қудалау кезінде Марк Антонийге қажет болған мүсін үшін өлтірілгені жазылған). Цицерон қалған материалдарды, соның ішінде Сицилиядағы Веррес әрекеттеріне арналған екінші сөзді жинап, оны сотта сөйлегендей жариялады. Бұдан бөлек, Римдегі заң жүйесіне сәйкес, сотта жеңіске жеткен сенаторлар айыпталушының Сенаттағы орнына ие болатын. Бұл Цицеронның мансабына үлкен серпін берді, себебі ол Сенатқа жаңадан келген мүшеге әдетте берілмейтін сөз еркіндігіне қол жеткізді.