Кіріспе

Австриялық социолог (1944 жылы туған) Карин Кнорр Сетина (1944 жылғы 19 шілдеде Австрияның Грац қаласында туған) – эпистемология және әлеуметтік конструктивизм саласындағы еңбектерімен танымал австриялық социолог. Оның еңбектері «Білімді жасау: ғылымның конструктивистік және контексттік сипаты туралы эссе» (1981) және «Эпистемиялық мәдениеттер: ғылымның білімді қалай құруы» (1999) кітаптарында жинақталған. Қазіргі уақытта ол жаһандық микроқұрылымдарды және қаржыны әлеуметтік тұрғыдан зерттеуге баса назар қойып отыр. Кнорр Сетина – Отто Борхерт есімді еңбегі сіңген профессор (антропология саласында бірлесіп тағайындалған) және Чикаго университетінің социология кафедрасының меңгерушісі. Білім объектісі – Кнорр Сетинаның эпистемиялық мәдениеттердегі постәлеуметтік қатынастардың қалыптасуын сипаттау үшін енгізген теориялық ұғымы. Білім объектілері күнделікті заттардан өзгеше және олар өздерімен сәйкес келмейтін, дамитын құрылымдар ретінде анықталады; Юри Энгестрём әлеуметтік объектілер туралы ұғымын осы ұғымға негіздеген.

Білім және мансап

Норр Четина Вена университетінде Ph.D. дәрежесін 1971 жылы мәдени антропологиядан (социологияда қосымша мамандықпен) алды. Оның диссертациялық зерттеуі ауыз әдебиетінің құрылымдық талдауына арналған. Ол сол кездегі мәдени антропологияның тарихи мәселелерге тым көп назар аударуына байланысты социологияға қарай бағыт бөлді, өйткені ол қазіргі әлеуметтік құбылыстарға көбірек қызығушылық танытты. Докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін Кнорр Четина Венадағы озық зерттеулер институтына барды, онда көптеген белгілі социологтар лекция оқуға шақырылды. Бұл социологиядан кейінді дипломдық біліктілік алуға және 1972-1973 жылдары Вена университетінде антропологиядан, ал 1973-1976 жылдары социологиядан оқытушы болып тағайындалуына әкелді. Осы кезеңде Кнорр Четина ғылымды эмпирикалық тұрғыдан алғаш зерттеді, нәтижесінде 1975 жылы (Герман Штрассер және Ханс Георг Зилианмен бірлесіп) «Ғылыми дамудың факторлары мен бақылаулары» атты еңбегі жарық көрді. Осы жылдары ол этнометодологиялық бағыттағы социолог Аарон Сикурелдің «Социологиядағы әдіс және өлшемдер» еңбегімен танысты. 1976-1977 жылдары Норр Четина Калифорния университетінің (Беркли) әлеуметтік өзгерістерді зерттеу институтында оқу үшін Форд қорының стипендиясын алды. Калифорнияға келгенге дейін француз философы, кейін социолог болған Бруно Латур және британдық социолог Стивен Вулгар Оңтүстік Калифорниядағы Солк институтында белгілі «зертханалық зерттеулерін» бастады. Кнорр Четинаның Берклидегі жұмысы 1970 жылдардың соңында осы зертханалық зерттеулер желісіне үлкен үлес қосты, ол ақырында ғылым мен технологияның әлеуметтік тарихы саласына айналды. Берклиде жүргізілген эмпирикалық зерттеулердің нәтижесінде 1981 жылы «Білімді жасау: ғылымның құрылымдық және контексттік сипаты туралы эссе» атты кеңінен сілтеме жасалатын еңбегі жарық көрді. Норр Четина 1981 жылы Билефельд университетінде социологиядан хабилитация алды және 1983 жылдан 2001 жылға дейін Билефельдте социология профессоры болып қызмет етті. Осы жылдардағы ғылымның әлеуметтік тарихындағы жұмысы 1999 жылы жарық көрген және кеңінен сілтеме жасалатын «Эпистемиялық мәдениеттер: ғылымдардың білімді қалай құруы» кітабында жемісті нәтижелерге жетті. Норр Четинаның технологияның әлеуметтік қарым-қатынастарды қалай өзгертетінін түсінуге бағытталған ізденісі оны қоғамдағы білімді зерттеу үшін жаңа «зертхана» ретінде әлемдік қаржы нарықтарын таңдауға итерді. Бұл жаңа зерттеу алаңы туралы алғашқы ұсыныс 1997 жылғы «Объектілермен әлеуметтік қарым-қатынас: постәлеуметтік білім қоғамдарындағы әлеуметтік қатынастар» мақаласында жарияланды, содан кейін 1999 жылдың қыркүйегінде Брунел университетінде «Объектінің әлеуметтік ғылымдағы мәртебесі» тақырыбында конференция өтті. Ол осы конференцияда таныстырған «Базар – байлану объектісі: қаржы нарықтарындағы постәлеуметтік қатынастарды зерттеу» атты жұмысы кейіннен 2000 жылы жарияланды. Оның авторларының бірі – бұрынғы валюта дилері Урс Брюггер. Олар әлемдік қаржы нарықтары туралы оннан астам мақала жазды.

Әлемдік қаржы жүйелерінің әлеуметтануы

ХХ ғасырдың басында Кнорр Сетина зерттеу нысаны ретінде әлемдік қаржы нарықтарына қызығушылық таныта бастады. Урс Брюггермен жасаған алғашқы жұмыстары осының зор ғылыми қызығушылыққа айналып келе жатқанын көрсетеді. Бұл зерттеу ғылымды зерттеу және білімнің әлеуметтануы құралдарын қолдану арқылы күшейеді, мысалы, "нарықты" саудагерлердің көңіл бөлу объектісі ретінде қарастыру немесе нарық инфрақұрылымын (мысалы, Bloomberg терминалдары) пайдаланып, жергілікті деңгейдегі әлемдік нарықтың микроқұрылымын зерделеу. Қаржы нарығының инфрақұрылымы сонымен қатар әлемдегі жаңалықтар мен ақпаратты біріктіретін "жаһандық көру жүйесінен" де тұрады.

Синтетикалық жағдай: Глобалды әлем үшін интеракционизм

2008 жылғы К.Сетинаның "Синтетикалық жағдай: Глобалды әлем үшін интеракционизм" лекциясы бұрын әлеуметтік зерттеушілер, әсіресе Эрвинг Гоффман жариялаған қарым-қатынас және өзара әрекеттесу тәртібі туралы жасалған бұрынғы шамалауларды қайта қарастыру үшін маңызды. 2009 жылы жарық көрген лекциясында Норр Четина жаһандық өзара әрекеттесуге қатысты жаңа ұғымдарды ұсынады және түсіндіреді. Гоффман осы салаларда кеңінен жарияланып, оқылғанымен, оның заманынан бері көп өзгерді және Норр Четина осы өзгерістерді түсіндірді. "Синтетикалық жағдай" ұғымын енгізу оның ең маңызды жаңа ұғымдарының бірі болып табылады. Ол әрқашан экрандағы проекцияларды қамтитын, тіпті олардың толық құрамынан тұратын жағдай ретінде анықталады. Люцерн университетінің құрметті докторы – 2005 жыл.

Журнал мақалалары

Норр Сетина, К. (1997). Объектілермен әлеуметтену: постәлеуметтік білім қоғамдарындағы әлеуметтік қарым-қатынастар. Теория, мәдениет және қоғам, 14(4), 1–30. Норр Сетина, К., & Брюггер, У. (2002). Саудагерлердің нарықтармен байланысы: постәлеуметтік қарым-қатынас. Теория, мәдениет және қоғам, 19(5–6), 161–185.