Кіріспе

Кук аралдарының бірпалаталық заң шығару органы – Кук аралдарының Парламенті. Бұл Парламент Кук аралдарының заң шығару органы болып табылады. Алғаш рет Жаңа Зеландия басқаруымен құрылған, ол 1965 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін ұлттық заң шығару органына айналды. Парламент жалпы сайлау құқығымен бір мандатты округтерден тікелей сайланатын 24 мүшеден тұрады. Мүшелер белгілі мерзімге сайланады және Парламент таратылғанға дейін (ең көп дегенде төрт жыл) өкілеттіктерді атқарады. Парламент Кук аралдарының астанасы Аваруада, Раротонгада отырыс өткізеді. Кук аралдары Вестминстер үкімет жүйесін қабылдаған, және оны парламентте көпшілік дауысқа ие болған министрлер кабинеті мен премьер-министр басқарады. Қазіргі уақытта Палата спикері – Тай Тура. Спикердің орынбасары – Тингика Эликана.

Тарих

Кук аралдары Парламенті 1946 жылғы қазанда құрылған Кук аралдары заң шығарушы кеңесінен бастау алады. Аралдарда саяси өкілдік пен тиімді жергілікті басқаруды қамтамасыз ету мақсатымен құрылған Заң шығарушы кеңес бағынышты заң шығару органы болды. Оған аралдардың "бейбітшілігі, тәртібі және жақсы басқарылуы" үшін заң шығару өкілеттігі берілді, бірақ Жаңа Зеландия заңдарына қайшы келетін заңдар қабылдауға, кірістерді бөлуге, импорттық немесе экспорттық баж салығын енгізуге, немесе бір жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыруға немесе 100 фунт стерлинг айыппұл салуға құқығы болмады. Кеңес 20 мүшеден тұрды, олардың 10-ы Жаңа Зеландияның генерал-губернаторы тағайындаған "ресми" мүшелер, ал 10-ы Аралдық кеңестерден таңдалған "ресми емес" мүшелер, оларға Резидент комиссар төрағалық етті. Кейінгі ережелерде ресми емес мүшелердің әртүрлі аралдарға бөлінуі қарастырылды: 3-і Раротонгадан, 6-сы алыс аралдардан және 1-і аралдардың еуропалық халқының өкілі. Аралдық өкілдер жыл сайын сайланды, ал еуропалық өкіл үш жылға сайланды. Мүшелердің 15-і тікелей, жасырын дауыс беру арқылы, ал 7-сі Аралдық кеңестер арқылы сайланды. 1962 жылы Ассамблеяға өз бюджетін толық бақылауға мүмкіндік берілді. 1965 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін толық заң шығару билігіне ие болды. 1981 жылы Кук аралдары Парламенті деп атау өгертілді. Тәуелсіздік алғаннан бері Парламент мүшелерінің саны мен қызмет мерзімі өзгеріп келеді. 1965 жылы ол 3 жылға сайланатын 22 мүшеден тұрды. 1981 жылы саны 24-ке, ал 1991 жылы тағы 25-ке дейін арттырылды. 1980-81 жылғы Конституцияға түзетулер енгізілгеннен кейін құрылған шетелдік сайлау округі жойылған кезде 2003 жылы ол 24 мүшеге дейін азайтылды. Бастапқы үш жылдық мерзім 1969 жылы төрт жылға, ал 1981 жылы бес жылға дейін ұзартылды.

Мүшелік және сайлау

Қараңыз: Кук аралдарындағы сайлаулар. Кук аралдары Парламенті үлгі ретінде Ұлыбританияның Төменгі палатасын қабылдайды. Ол 24 мүшеден тұрады, олар "Парламент мүшелері" (депутаттар) деп аталады. Мүшелер жалпыға бірдей сайлау құқығы арқылы, бір мандатты округтерде көп дауыс алғандар жеңіске ие болатын жүйе бойынша сайланады. Он депутат негізгі Раротонга аралындағы округтерден, үш-үштен Аитутаки және Мангая аралдарынан, екеуі Атиудан, ал Манихики, Мауке, Митиаро, Пенрин, Пукапука және Ракаханга аралдарынан бір-бір депутат сайланады. Кук аралдары үкіметінің атқарушы билігі (Кабинет) мүшелерін парламенттен ғана тағайындайды, көпшілік дауысқа ие болған партия немесе партиялардың негізінде. Премьер-министр үкіметке жетекшілік етеді; Патшаның өкілі премьер-министрді үкімет құруға жеткілікті қолдауы бар немесе көрінетін партиядан немесе коалициядан тағайындайды. Премьер-министр мен Кабинет келесі сайлауға дейін немесе сенімсіздік дауысында жеңілгенге дейін қызмет етеді. Кук аралдарында екі партиялық жүйе бар, бірақ тәуелсіз депутаттар да жиі кездеседі. Қазіргі Премьер-министр – Кук аралдары партиясының Марк Браун, ал оппозиция жетекшісі – Демократиялық партияны басқаратын Тина Браун.

Заңнаманың қабылдануы

Кук аралдары Парламенті Парламент актілерін қабылдау үшін Вестминстер жүйесіне тән жалпы үлгіні қолданады. Заңдар Парламентке заң жобалары түрінде ұсынылады. Парламент үш рет мақұлдағаннан кейін және Патшаның өкілі қол қойғаннан кейін олар актіге айналады. Көптеген заң жобаларын үкімет енгізеді, бірақ жеке депутаттар да өз заң жобаларын ұсынуы мүмкін, сондай-ақ аптасына бір күн депутаттардың жұмысына арналады. Пікірсайыс қатаң шектеулі, бірінші және үшінші оқылымдарда пікірсайыс болмайды, ал екінші оқылымда да болмауы мүмкін. Дауыс беру дауыспен немесе бөлініп өтеді, ал сенімхат бойынша дауыс беру қарастырылмаған.

Бірінші оқылым

Процесстің бірінші кезеңі – бірінші оқу. Заң жобасы Парламентке ресми түрде ұсынылады және оның қысқаша атауы хатшы оқиды. Талқылау да, дауыс беру де өткізілмейді. Бірінші оқылым үшін заң жобасы тек қана қысқаша атауынан тұруы мүмкін.

Екінші оқылым

Екінші оқылым бірінші оқылымнан кейін бір ай ішінде кез келген уақытта өтуі мүмкін. Әдетте заң жобасының жалпы принциптері мен артықшылықтары талқыланады, сөз сөйлеулер 20 минутқа дейін созылады. Егер заң жобасы бекітілсе, онда оның толық атауы оқылады, және ол бүкіл палата комитетіне немесе таңдау комитетіне немесе Арики палатасына ұсыныс бойынша жіберіледі. Егер заң жобасын таңдау комитетіне немесе Арики палатасына жіберу жоспарланса, екінші оқылым ресми түрде өтеді және талқылау болмайды.

Архи палатасының немесе арнайы комитеттің қарауы

Заң жобалары Арнайы комиссияға немесе Арикілер палатасына қарауға жіберілуі мүмкін. Комиссияға немесе Арикілер палатасына заң жобасын қарауға әдетте үш ай беріледі, бірақ бұл мерзім ұзартылуы мүмкін. Парламент комиссияның немесе Арикілер палатасының қарау шарттарын ұзарту немесе шектеу туралы нұсқаулар бере алады. Қараудан кейін, Палата комиссияның немесе Арикілер палатасының баяндамасын қабылдау туралы дауыс береді. Егер ұсыныс қабылданса, заң жобасы толық комиссиясыз тікелей үшінші оқылымға өтеді. Басқа жағдайда, заң жобасы толық комиссияға қайта қарауға жіберілуі мүмкін.

Парламент Мәжілісінің жалпы отырысы

Заң жобасы бүкіл палата комитетінің кезеңіне жеткенде, Парламент өзін "комитетке" жіберіп, барлық қатысушы депутаттардан тұратын комитет құрып, оны қарастырады. Әрбір депутат әрбір бапқа немесе ұсынылған түзетуге үш ретке дейін, әр сөйлеуі 10 минуттан аспайтын етіп сөйлей алады. Комитет заң жобасына қатысты түзетулерді, егер олар заң жобасының мазмұнына және нақты бапқа сәйкес келсе, сондай-ақ бұрын келісілген баптарға қайшы келмесе, өзгерте алады. Түзетулер талқылау барысында немесе жазбаша түрде ұсынылып, күн тәртібіне енгізілуі мүмкін. Барлық баптар талқыланып, түзетулер мақұлданған немесе қабылданбаған соң, заң жобасы туралы есепті палатаға ұсынады және комитет есебін қабылдау туралы соңғы дауыс беру жүргізіледі.

Үшінші оқылым

Үшінші оқылым заң жобасын толық комитет, Әрикі палатасы немесе таңдау комитеті есеп берген күні өткізілуі мүмкін. Қателерді немесе қатыстырылмаған нәрселерді түзету үшін шағын түзетулер ұсынылуы мүмкін, бірақ маңызды түзетулер ұсынылуы мүмкін емес. Пікір-таластар болмайды. Егер заң жобасы қабылданса, ол Патша өкіліне мақұлдауға жіберіледі.

Таңдамалы комитеттер

Заңнама арнайы комиссиялармен қарастырылады, олар бес-жеті мүшеден тұруы керек. Комиссиялар өз қарастыруларына көмек көрсету үшін куәгерлерді және құжаттарды шақыруға құқылы. Басқа Вестминстер жүйелеріндегідей, арнайы комиссиялардың отырыстары Парламенттік иммунитетпен қорғалады. Пәндік комиссиялардың саны мен рөлі Тұрақты Ережелермен реттеледі. Қазіргі уақытта келесі пәндік комиссиялар бар:

Таңдалған комитетЖауапкершілік салаларыКоммерцияКәсіп дамыту, сауда, байланыс, тұтынушылардың құқықтары, энергетика, ақпараттық технологиялар, сақтандыру және зейнетақы. Білім және ғылымБілім беру, кәсіптік оқыту, зерттеу, ғылым және технология. Қаржы және шығыстарМемлекеттік және ведомстволық қаржылық есептерді тексеру, ведомстволық жұмыстың бағалауы, мемлекеттік қаржы, кірістер және салық салу. Сыртқы істер, иммиграция және сауда Кедендік бақылау, қорғаныс, қаруды жою және қару-жарақ бақылауы, сыртқы істер, иммиграция және сауда. Жер, жергілікті өзін-өзі басқару және мәдениетЖер, сыртқы аралдар, жергілікті өзін-өзі басқару, мәдениет, тіл, дәстүрлі істер. Заң және тәртіпСоттар, түрмелер, полиция. ЕңбекЕңбек, еңбек қатынастары, еңбекті қорғау және қауіпсіздік. АртықшылықтарПарламент пен оның мүшелерінің құқықтары мен иммунитеттері. Әлеуметтік қызметтер, денсаулық сақтау және қоршаған ортаТұрғын үй, зейнеткерлер, әлеуметтік көмек, жұмыс және табыспен қамтамасыз ету, денсаулық сақтау, қоршаған орта, табиғатты қорғау. Бұдан өзге, парламенттің регламентін реттеумен айналысатын үш тұрақты арнайы комиссия бар. Олар:

Таңдалған комитетЖауапкершілік салаларыҮкіметтік фракция комитетіПарламент күн тәртібі және оның орындалу реті. Тұрақты Ережелер комитетіТұрақты Ережелерге өзгерістер. Заң жобалары комитетіЖеке заң жобалары.