Кіріспе

Илья Репиннің суреті

Илья Репиннің "Запорожье казактарының жауабы" суреті – Илья Репиннің туындысы. Ол "Сапорог казактары манифест жазып дайындауда" және "Казактар түрік сұлтанына хат жазып жатыр" деген аттармен де белгілі. Репин осы кенепті 1880 жылы салуды бастап, 1891 жылы аяқтады. Ол Станица Пашковскаяда (қазіргі Краснодар), Екатеринославта (қазіргі Днепр) және Качановкада эскиздер жасады. Суретші жұмыстың жылдарын кенептің төменгі жиегіне түсірген. Александр III осы суретті 35 000 рубльге сатып алды. Одан бері туынды Санкт-Петербургтегі Мемлекеттік орыс мұражайында, ал Репиннің тағы бір нұсқасы Украинаның Харьков қаласындағы Харьков өнер мұражайында қойылған.

Тарихилығы

"Запорожье казактарының жауабы" 1676 жылы болған, тарихи оқиға деп саналатын суретті бейнелейді. Бұл сурет Осман империясының сұлтаны IV Мехмедтің талабына (ультиматумына) қорлай жауап берген казактар туралы аңызға негізделген. Әңгіме бойынша, Украинадағы Днепр өзенінің төменгі ағысында қоныстанған Запорожье казактары Осман империясының әскерін шайқаста жеңген. Бірақ, әскері осы жеңіліске ұшырағанына қарамастан, Мехмед казактардан Осман билігіне бағынуды талап еткен. Иван Сирко басқарған казактар ерекше жауап берді: олар мүсіркеусіз сөздерге және қара сөздерге толы хат жазды. Сурет казактардың одан да нашар, арсыз сөздерді ойлап табуға тырысып, қуанғанын көрсетеді. XIX ғасырда тарихи Запорожье казактары кейде олардың жабайы өміршеңдігіне табыну мен билікті жек көруді көрсететін әңгімелердің тақырыбы болды (авторитарлық Ресей мемлекетінің мәдениетті халқынан өзгеше). Оқиғаның шындыққа сәйкес келуі немесе тағы бір әңгіме ме, белгісіз, бірақ оның орын алғанына нақты немесе сенімді дәлел жоқ. АҚШ-тағы славян және Шығыс Еуропа тарихшысы Дэниел К. Во (1978) былай деп атап өтті: "Сұлтанның Чигирин казактарымен хат алмасуы XVIII ғасырда мәтіндік өзгеріске ұшырады, осылайша Чигирин казактары Запорожье казактарына айналды, ал жауаптың шектеулі сатирасы осыраңқылыққа дейін төмендеді. Осы осыраңқы нұсқада казактардың хаттары XIX ғасырда кеңінен тарады. () XIX ғасырдағы казактардың хаттарының ең танымал бейнесі – Илья Репиннің даулы суреті, онда жауабын жазып жатқан Запорожье казактары бейнеленген".

Кітап сілтемелері

Дмитрий И. Яворницкий (1895) Запорожский казактарының тарихы, 2-том, 517–518-беттер. Санкт-Петербург. Қазіргі украин және орыс тілдерінде басылған. Майрон Б. Куропас (1961) Украина сагасы: тарихының қысқаша шолуы. MUN Enterprises. Саєнко В.М. (2004) "Түрік сұлтанына хат" және кейбір мифологиялық сәйкестіктер // Украинадағы қазақ дәуірінің ескерткіштерін зерттеудің жаңа зерттеулері. – 13-шы шығарылым. – К. – 418–420-беттер. Примак, Томас М., "Мехмедке жолдаған хат: Репин өзінің Запорожский казактарын қалай жасады", Украина, Таяу Шығыс және Батыс (Монреаль және Кингстон: МакГилл Квинс Университетінің баспасы, 2021), 173–200-беттер. Джек Карр, (2019) True Believer, Atria/Emily Bestler Books, 67-тарау.