Кіріспе

Маркус Мёллер Трене (14 қазан 1817 – 30 сәуір 1890) – норвегиялық саяхатшы, журналист және Норвегиядағы алғашқы еңбек қозғалысының көшбасшысы. Бұл қозғалыс кейіннен Трахен қозғалысы (Thranebevegelsen) деп белгілі болды.

Ерте өмір

Трэн 1817 жылы Кристианияда, қазіргі Ослода дүниеге келді. Оның туылғаннан кейін көп ұзамай Norges Rigsbank-тің саудагер және басқарушы директоры болған әкесі жемқорлыққа қатысы бар деген айыппен тұтқындалды, бұл отбасының беделін түгелдей құртты. Тек 15 жасында Трэн жетім қалды және отбасының достарына көшуге мәжбүр болды. 1837 жылы Трэн Норвегиядан Германия мен Швейцария арқылы Францияға сапар шекті. 1837 жылдың желтоқсан айында Норвегияға оралғанға дейін Трэн бірнеше ай бойы Парижде тұрды. 1840 жылы examen artium (жоғары оқу орнына түсу емтиханы) тапсырып, теологияны қысқа мерзім оқығаннан кейін, Трэн және оның жаңа әйелі Мария Жозефина Бух 1841 жылы Лиллехаммерге көшіп, жеке мектеп ашты. 1846 жылы Трэн оқытуын Асгардстрандқа көшірді. 1847 жылдың наурыз айында Трэн Модумдағы Амотқа келді, онда ол ірі өнеркәсіптік компания Blaafarveværket-тегі жұмысшылардың балаларына мұғалім болып жұмыс істеді. Сол жерде ол алғашқы саяси оянуын бастан өткерді. Сәуір айында, компания қиындыққа тап болғаннан кейін бір жыл өткен соң, Трэн 250 жұмысшымен бірге жұмыстан босатылды. Одан кейін отбасы әйелінің туған қаласы Драмменге көшіп, Трэн жергілікті газеттің редакторы – Drammens Adresse болды, бірақ радикалды пікірлері үшін бес айдан кейін жұмыстан шығарылды. Ол осы кезде саяси қызметін бастаған еді.

Еңбек қозғалысы

1848 жылдың 27 желтоқсанында Тран 160 мүшесі бар Drammens arbeiderforening (Драммен еңбек одағын) құрды. Келесі жылы бірнеше жергілікті кәсіподақтар ұлттық ұйымға қосылды, ал Тран одақтың Arbeiderforeningernes Blad газетінің бірінші нөмірін басып шығарды. 1850 жылдың мамыр айында одақ Швеция королі Оскар II және Норвегияның Стортинге (парламентке) 13 000 мүшесі қол қойған петицияны тапсырды. Одақ барлық азаматтарға дауыс беру құқығын, мүлігі барларға міндетті әскери қызметті таратуды, заң алдындағы теңдікті, жақсы білім беруді, астық сияқты қажетті тауарларға арзан немесе салықсыз кедендік саясатты және кедей шаруаларға қолжетімді бағамен жер беру арқылы арнайы көмек көрсетуді сұрады. Одақ негізінен ауыл шаруашылығы жұмыскерлері мен шаруалардың одағы болғандықтан, Норвегияның кейінгі еңбек қозғалыстарының тікелей алғыбасы ретінде қарастырылмауы керек. Қараша айында үкімет петицияны қабылдамады. 1851 жылдың ақпан айында өткен ұлттық конференция төңкеріс жасауға ұмтылды. Тран оны тоқтатуға тырысқанымен, билік оны тұтқындауға мүмкіндік алды. 1855 жылдың 25 маусымында Тран және тағы 132 адам сотталды. Тран төрт жылға бас бостандығынан айырылды, бұған дейін өткен төрт жылдан бөлек. Түрмеге қамау және ішкі шиеленістер қозғалыстың тоқтауына әкелді, ал Тран түрмеден босатылғаннан кейін оны жаңартуға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды.

Кейінгі өмірі

Қозғалыс құлағаннан кейін Трэн фотограф болды, ал 1862 жылы әйелі қайтыс болған соң ол Америка Құрама Штаттарына эмиграциялады. Ол скандинавиялық иммигранттар арасында саяси қызметін қайта бастады және журналист ретіндегі мансабын жалғастырды. 1865 жылы Трэн Чикагода «Норске американерне» газетін шығарды. 1866 жылдың 2 мамырында Джон Андерсон норвегия тіліндегі «Skandinaven» газетін бастау үшін «Norske Amerikanerne» газетінің абоненттік тізімін сатып алды. 1866 жылы Трэн екінші Чикаго газетін, «Dagslyset» газетін шығара бастады және оны 1878 жылға дейін жариялады. 1866 жылы Норвегия Синоды оның социалистік идеяларына осы деңгейде қарсылық білдіріп, «Барлық христиандарға ескерту» атты үндеу жариялады, бірақ оның Чикагода жариялаған жазбалары аз ғана социалистерге жетті. Ол норвегиялық автор Бьёрнстерне Бьёрнсонның сапарын сатирикалық тұрғыдан бейнелеп, оған «Ескі Висконсин Киелі кітабы» (Den gamle Wisconsin bibelen) деп атады. Бұл ең алдымен Синодтағы шіркеу басшыларына қарсы бағытталған. АҚШ-тағы бірқатар табысты болған және болмаған жобалардың ішінде Трэн норвегия тілінде сөйлейтін көрермендер үшін бірнеше пьеса жазып, қойды. Норвегия театры (Norske Teater) 1866 жылдың қыркүйегінде Чикагода Трэннің күшімен құрылды. Оның көптеген пьесаларын Трэн өзі жазған. 1883 жылы ол Норвегияға қысқа сапармен оралып, бірнеше лекция оқыды, бірақ қызығушылықтың шамалы болуына көңілі толмады және АҚШ-қа қайтып келді. 1890 жылы Висконсин штатының Эу-Клер қаласында қайтыс болды. Көп жылдар өткен соң, 1949 жылы Трэннің табыты Норвегияға жіберілді, ол онда жерленді және бүгін Ослодағы Vår Frelsers Gravlund зиратында жатыр.

Мұра

Оның қозғалысы небәрі бірнеше жыл ғана өмір сүргенімен, Транның еңбегі норвегиялық жұмысшыны саясиландыруға маңызды үлес қосты. Норвегияның Еңбек партиясы (1887 жылы құрылған) оны өз негізін қалаушыларының бірі деп есептейді. Шындығында, Тран қозғалысы Норвегияда ауылдық және қалалық төмен таптарын алғаш рет ортақ мақсатқа біріктірді. Бүгінде Тран Драммен қаласында еске алынады, осы қалада ол Норвегияның алғашқы еңбек одағы – Drammen Arbeiderforening-ті құрған. 2017 жылдың 14 қазанында қала Транның 200 жылдығын тойлады. Ол әлі де өз еңбегі мен еңбек қозғалысындағы белсенділігі үшін танымал. Оның құрметіне Стрёмсьо алаңында ескерткіш орнатылған.