Кіріспе

Үндістанның қылды аспабы

Сарасвати вина (сонымен қатар Сарасвати вена деп жазылады) (, , , Малаялам: സരസ്വതി വീണ) – ежелгі үнді қылды аспап. Ол индуизм құдайы Сарасватидің құрметіне аталған, ол көбінесе осы аспапты ұстап тұрған немесе ойнап жатқан күйде бейнеленеді. Рагхунатха вена деп те аталады, ол көбінесе Карнатик үнді классикалық музыкасында қолданылады. Венаның бірнеше нұсқасы бар, оның Оңтүстік Үндістан түрі лютня отбасының мүшесі болып табылады. Венада ойнайтын адам вайника деп аталады. Сарасвати венасы – бүгінгі күні кездесетін венаның төрт негізгі түрінің бірі. Басқалары – читра вена, вичитра вена және рудра вена. Бұлардың ішінде рудра және вичитра веналары көбінесе Хиндустани музыкасында, ал Сарасвати венасы мен читра венасы көбінесе Оңтүстік Үндістанның Карнатик музыкасында қолданылады. Оларды дәстүрлі немесе заманауи музыка ойнау үшін пайдалануға болады.

Тарих

Венаның тарихы шамамен б.з.д. 1700 жылға дейін жетеді. Ежелгі заманда аңшы садақтан оқ атқанда, садақ ішегінен шыққан дыбыс Вил Яж деп аталатын. Дья-гоша (садақ ішегінің музыкалық үні) ежелгі Атхарваведада еске алынған. Көп ұзамай, садақшының садағы музыкалық садаққа жол берді. Алғашқы ішектерді жасау үшін бұралған қабық, шөп талшықтары мен тамыры, өсімдік талшықтары және жануар ішектері қолданылды. Венаның эволюциясы мен өзгерістері барысында, кейінгі аспаптарды ажыратуға көмектесу үшін нақтырақ атаулар пайда болды. Үндістанда «вена» сөзі бастапқыда жалпы «ішекті аспап» деген мағынаны білдіріп, дыбыс шығару үшін тартылатын, иіліп тартылатын немесе соғылатын түрлі аспаптарды қамтыды. Вена аспаптары ағаш сияқты дамып, Акаса (желдің күшімен дыбысталу үшін ағаштардың басына байланатын вена) және Аудумбари вена (Ведалық жұбылар салтанатты Яджняларда ән айтқанда серік ретінде ойнайтын) сияқты әртүрлі аспаптарға бөлінді. Веналар бір ішектен жүз ішекке дейін болып, бүркіт сүйегі, бамбук, ағаш және кокос қабығы сияқты әртүрлі материалдардан жасалған. Яж – ежелгі арфаға ұқсас аспап, ол да вена саналған. Бірақ, таспалы вена аспаптарының дамуымен яж тез жоғалып кетті, себебі таспалы вена рагаларды оңай орындауға және үнді музыкалық жүйесінде кең таралған гамакалардың сан алуан нәзік нюанстары мен дыбыс тербелістерін беруге мүмкіндік берді. Сарасвати венасы Киннари венасынан пайда болды. Оңтүстік Үндістанның бірнеше аймақтарында жасалған, оның ішінде Тамил Наду штатындағы Танджавурдан шыққандары бүгінгі күнге дейін ең жетілгені деп есептеледі. Дегенмен, ең таза табиғи дыбыс роза ағашынан жасалған аспапта табиғи тырнақтармен тартылғанда алынады, бұл Майсур венасының құдіреттілігімен дәлелденген. Шығыс Годавари ауданындағы Питапурам және Андхра-Прадеш штатының Виджаянагара ауданындағы Боббили қалалары да вена жасаушыларымен мәшһүр. Сангита Ратнакара оны Экатантри Вена деп атайды және оның құрылысының әдісін сипаттайды. Сарасвати венасы лютня туыстығында қарастырылса, Рудра венасы және Вичитра венасы сияқты басқа Солтүстік Үнді веналары техникалық тұрғыдан цитралар болып табылады. Тансеннің ұрпақтары Рудра венасын отбасы үшін сақтап, оған құрмет көрсету мақсатымен Сарасвати венасы деп атай бастады.

Құрылыс

Оның ұзындығы шамамен төрт фут, дизайны үлкен резонатордан (кудам) тұрады, ол әдетте жаңғақ ағашынан жасалған бүркемеден ойылып, ішіндегі қуысы жасалады. Оның үстінде ағаш жолдарға қара балауызбен орнатылған 24 мыс немесе қоңырау металл фреттері (пернелер) бар, көйлек төмен қарай қисықпен аяқталады және сәнді айдаһар басы (яли) бейнеленген. Егер вена бір ағаштан жасалса, онда ол (эканда) вена деп аталады. Шамамен 2х2,5х2 дюймдік ағаштан жасалған көпір (кудурай) тәрізді кішкентай үстелдің үстінде шайырмен жабыстырылған дөңгелек мыс табақ орналасқан. Резонатордың жоғарғы тақтасында (палакай) бұрын піл сүйегінен, қазір пластиктен немесе мүйізден жасалған екі розетка орналасқан. Тоникке және бесіншіге екі октавада күйленген төрт негізгі ойнату жіптері (мысалы, B♭, E♭ төменгі нотада, B♭, E♭ бас кілтінде) резонатордың соңына бекітілген ұсақ реттегіштерден көпір арқылы және фретбордтан жоғары, көйлектің ішіндегі төрт үлкен басты тіректерге дейін созылады. Тоникке, бесіншіге және жоғарғы тоникке (жоғарыдағы күйде E♭, B♭, E♭) күйленген үш қосалқы дрон жіптері, негізгі көпірге сүйеніп, иілген бүйір көпірден өтеді және мойынның ойыншы жағында негізгі ойнату жіптеріне сәйкес үш тірекке дейін созылады. Бүгінгі күні барлық жеті жіп болаттан жасалған.

Ойын техникасы

Венада екі аяғын қиып отырып, аспапты ойнаушыдан сәл алысқа қарай ұстап ойнайды. Сол жақтағы кішкентай қабақ ойнаушының сол жамбасына тіреледі, сол қолы мойынның астынан өтеді, ал қолы жоғары иіліп, саусақтары пернелерге (ладов) демеп тұрады. Оң қолдың алақаны жоғарғы тақтаның жиегіне қойылады, сонда саусақтары (әдетте, көрсеткіш және ортаңғы) ішектерді тартып ойнай алады. Ызылдауық ішектерді кішкентай саусақпен тартады. Венаның үлкен резонаторы оң жамбастың арғы жағында, еденге қойылады. Ситар сияқты, сол қолдың техникасы пернелерде ойнауды, жоғары дыбыстар мен глиссандоға қол жеткізу үшін ішектерді басып, кернеуді реттеуді, сондай-ақ саусақпен жылдам қозғалыстар жасауды қамтиды – бәрі де әртүрлі рагалардың ерекшеліктерін және олардың әшекейлерін (гамака) көрсетеді. Қазіргі заманғы жаңалықтарға бір немесе екі дөңгелек дыбыс тесігі (лют сияқты), ішектерді оңай күйлеу үшін ағаш тіректердің орнына машиналық құрылғыларды қолдану және концерттерде дыбысты күшейту үшін түрлендіргіштерді кеңінен пайдалану жатады.

Индуизмдегі діни бірлестіктер

Индуистік білім мен өнер құдайы Сарасвати көбінесе вена тартып, аққудың үстінде отырған күйде бейнеленеді. Шиваның "Винадара" деп аталатын, вена тартып немесе қолында ұстаған бейнесі де бар, "Винадара" – "венаның иесі" деген мағынаны білдіреді. Сондай-ақ, индуизмдегі ұлы Нарада венада ойнау шебері ретінде танымал, ал "Сангита Макаранда" еңбектерінде 19 түрлі вена туралы айтылған. "Рамаяна" дастанының қарсы кейіпкері Равана – зере ғалым, қабілетті билеуші және Шиваның адал жақтасы, сонымен қатар, шебер венашы болған. Ғалымдар Сарасвати білімнің құдайы болғандықтан, әр дәуірдегі ең жетілген аспапты замандас суретшілер оның қолына салған деп санайды.

Ежелгі мәтіндер мен әдебиеттердегі сілтемелер

Рамаяна, Бхагавата, Пураналар және Бхарата Мунидің Натья Шастрасында Вена туралы, сондай-ақ Сутра мен Араньякада да сілтемелер бар. Ведалық дана Яджнавалкья Венаның ұлылығы туралы келесі шумақта айтады: «Венада ойнау өнерін меңгерген, шрутилердің (тондарының төрттен бір бөлігі) түрлерін және таланың (ритмнің) құпиясын білетін адам, ешқандай күш жұмсамай құтқарылуға жетеді». Венаға қатысты көптеген сілтемелер көне санскрит және тамил әдебиеттерінде кездеседі, мысалы, Лалита Сахасранама, Ади Шанкараның Саундарья Лахари, ақын Калидасаның «Кумарасамбхава» санскрит дастаны, Шьямала Дандакам, сондай-ақ тамил Теварамдары мен Тирувасагамдары. Мысалы, «Meenakshi Pancharathnam» кітабындағы «veena venu mridanga vAdhya rasikAm», Appar-дың «Thevaram» кітабындағы «mAsil veeNaiyum mAlai madhiyamum». Вена немесе Венаны ойнайтын индуист құдайлары – Сарасвати мен Шакти, санскрит мәтіндерінде каччапи (мысалы, Лалита Сахасранамада) немесе випанчи (Саундарья Лахарида) деп аталған. Тьягараджаның «Мокшамугалда» сияқты музыкалық шығармаларында Венаның рухани жақтары туралы философиялық ойлар қамтылған. Венаның әрбір физикалық бөлігі индуизмде әр түрлі құдайлар мен құдайлардың сырлы жаратылысының орны деп есептеледі. Аспаптың мойны – Шива, ал оның ішегі – оның жұбайы Парвати. Көпір – Лакшми, екінші қабықша – Брахма, ал айдаһардың басы – Вишну. «Кереңге» (немесе дыбыс беретін дене) үстінде Сарасвати орналасқан. «Осылайша, Вена – құдайлық мекен және барлық бақыттың бастауы». Р. Ранғараманұжа Айянгар

Танымал венашы Э. Гайатри көптеген сұхбаттарында Аитарья Упанишадта адам баласы – Құдай жаратқан Вена (дайва вена), ал Сарасвати венасы (аспап) – адам жасаған форма (маануши вена) деп айтылған шумақ бар екенін атап өтті. Оның сөзіне сүйенсек, вена адам қаңқасына ұқсайды, онда дыбыс беретін құдам – бас сүйегі, данди және арыстан (Яли) – адамның омыртқа жотасы, ал алтақтағы жиырма төрт тақташа – адам омыртқасының 24 омыртқасын нақты көрсетеді.

Нұсқалар

Ғалымдар бүгінде «вина» деген атпен төрт аспапты білдіреді деп санайды (бұрын бұл термин Үндінің кез келген ішекті аспаптарын атау үшін қолданылған еді); олар – Танджавур (Сарасвати) винасы, Рудра винасы, Вичита винасы және Готтувадхьям винасы (сонымен қатар Читра винасы деп те аталады). Винаның қазіргі замандағы дамуына 1960 жылдардың басында Лалмани Мисра жасаған Срути винасы да кіреді (бұл аспап көбінесе теориялық демонстрация үшін, нақты ойнау үшін емес жасалған), оның көмегімен барлық 22 срутиді бір мезгілде шығаруға болады.

Тонустық және акустикалық

Нобель сыйлығының лауреаты физик К. В. Раман бұл тамырдың ерекше құрылымы бар екенін айтқан. Оның екі шетіндегі ішектердің ұштары дөңгелектелген, өткір емес. Сонымен қатар, пернелердің қисықтығы басқа аспаптарға қарағанда әлдеқайда жоғары. Гитарадан өзгеше, ішекті мойынның түбіне басудың қажеті жоқ, сондықтан дірілдеген дыбыс пайда болмайды. Бұл конструкция ішектің кернеуін үздіксіз басқаруға мүмкіндік береді, бұл глиссандо орындау үшін маңызды. Пернелердің астындағы балауыз шуды басуға көмектеседі.

Қазіргі заманғы суретшілер

Падмавати Анатагопалан (1934 жылы туған) – Ченнаиде тұратын, Лалгуди Гопала Айердің шәкірті, портативті венаның авторы, гурукула дәстүрін жақтаушы және Шри Сатгуру Сангита Видьялая музыка мектебінің негізін қалаушы. Ругмини Гопалакришнан (1936 жылы туған) – Теруваннатпурамда тұратын, К. С. Нараянасвамидің шәкірті. Қараикуди С. Субраманян (1944 жылы туған) – Қараикуди Самбасива Айердің немересі және асырап алған ұлы, танымал Қараикуди вена дәстүрінің 9-шы буынының өкілі. Э. Гайатри (1959 жылы туған) – Ченнаиде тұратын, Камала Асватам мен Т. М. Тьягараджаның шәкірті, «Калайимамани» және «Сангит Натак Академи» сыйлықтарымен марапатталған, Тамил Наду Музыка және Көркемөнер университетінің вице-канцлері. Д. Балакришна (1961 жылы туған) – Бангалорда тұратын, Майсур вена ойнау стилінің жалғасы, Майсур В. Дораисвами Айенгардың ұлы және басты шәкірті. Б. Каннан (1964 жылы туған) – Ченнаиде тұратын, Васанта Кришнамурти мен Пичумани Айердің шәкірті, Классикалық музыканы жақтаушы жастар қауымдастығының (YACM) негізін қалаушы және көптеген тилланалардың авторы. Нирмала Ражасекар (1966 жылы туған) – Калпакам Сваминатанның шәкірті, McKnight Performing Artists Fellowship стипендиясымен марапатталған және Наада Раса музыка мектебінің негізін қалаушы. Принц Рама Варма (1968 жылы туған) – Тривандрум Р. Венкатараман мен К. С. Нараянсвамидің шәкірті, Свати Сангетотсавамды ұйымдастырушы және Траванкор ханшайымдар әулетінің мүшесі. Д. Шринивас (1968 жылы туған) – Хайдарабадта тұратын, Шринивасан мен П. Шриниваса Гопаланның шәкірті, «Угади Вишишта Пураскарам» сыйлығымен және Шри Канчи Камакоти Питхамның «Астана Видван» атағымен марапатталған. Раджеш Вайдхья (1973 жылы туған) – Ченнаиде тұратын, «Калайимани» сыйлығының иегері, Равна халықаралық вена мектебінің негізін қалаушы, тамил фильмдерінің әртүрлі музыкалық режиссерлерімен жұмыс істеген. Прашант Айенгар (1973 жылы туған) – Бангалорда тұратын, Падмасини Нарасимхачар мен Р. К. Сурьянараянаның шәкірті, 90 варнаның авторы (соның ішінде 72 мелакарта рагасының әрқайсысында күйленген 72 варна), 24 сағаттық марафондық вена концерті бойынша Limca рекордтарының иегері. Джаянти Кумареш – Бангалорда тұратын, Падмавати Анатагопалан мен С. Балачандердің шәкірті, «Каламамани» сыйлығымен марапатталған (тамилдерге берілетін сыйлық), Үндістан ұлттық оркестрінің негізін қалаушы. Доктор Сума Судхиндра – «Тарантино венасының» авторы, «Тарантино академиясының» негізін қалаушы, Читти Бабудың шәкірті. Вена Шривани – танымал вена орындаушысы, вирусқа ұқсас каверлерімен танымал. Тирупати Шривани Ялла – Тирупатиде тұратын, «Вена Вишарад» сыйлығымен марапатталған, Тирупатидегі ТТД-нің Вена С. В. Музыка колледжінің оқытушысы. Фани Нараяна – динамикалық музыкасымен танымал, көптеген дағдылары бар вена орындаушысы, беделді ұстаз. Бхагьялакшми Чандрасекаран – Гайки стилінде музыка ойнаудың шебері, аға венашы. Пуня Шринивас – Камала Асватам мен Сугуна Варадахаридің шәкірті, Panchachanyam тобының мүшесі, синтезделген музыкада маманданған, 5000-нан астам фильмге музыка жазған. Жейшри Жейраадж – Ченнаидегі суретші, А. Анантарама Айер мен А. Чампакаваллидің шәкірті, «Надаха Кала Випанчи» сыйлығымен марапатталған, Veenavaadhini мектебінің негізін қалаушылардың бірі. Ревати Кришна – Ченнаиде тұратын, Сундарам Айердің шәкірті, кейін Шарада Шиванандам және К. П. Сиванандампен бірге оқыған, «Калайимани» және Кумар Гандарва сыйлықтарымен марапатталған, сондай-ақ фильмдерге музыка жазумен айналысады. Айер ағайындылары – Мельбурнда тұратын, Р. Пичумани мен Р. Венкатараманның шәкірттері, Виктория штатының «Көпмәдениеттілік үшін үздік сыйлығымен» марапатталған. Сувир Мисра – Делидегі мемлекеттік қызметкер, Рудра венасы, Сарасвати венасы және Сурбахарда шебер, Миср венасын ойлап тапқан, Сарасвати венасында Хаял ойнағанымен танымал.