Кіріспе

Салқын соғыс кезеңі (1962–1979) – 1962 жылғы қазан айының соңындағы Куба зымыран дағдарысынан кейін, 1969 жылы басталған жақындасу кезеңінен бастап, 1970 жылдардың соңындағы жақындасудың аяқталуына дейінгі мерзімді қамтитын Салқын соғыс шеңберіндегі кезеңді білдіреді. АҚШ Джон Ф. Кеннедиге жасалған қастандық, Азаматтық құқықтар қозғалысы және Вьетнам соғысына қатысуға қарсылықтарға қарамастан, осы кезеңде Кеңес Одағымен Салқын соғыстағы өзара қарым-қатынасын сақтап келді. 1968 жылы Шығыс блогының мүшесі Чехословакия «Прага көктемі» реформаларын іске асыруға тырысты, бірақ оны Кеңес Одағы және Варшава шартының басқа да мүшелері басып алып, кеңестік үлгіні қайта орнатты. 1973 жылға қарай АҚШ Вьетнам соғысынан шықты. Коммунистер Оңтүстік-Шығыс Азияның бірқатар елдерінде билікке келгенімен, Қытай-Кеңес дауы арасында бөлініп, АҚШ президенті Ричард Никсонның Қытайға сапарынан кейін Қытай Батыс лагеріне жақындады. 1960 және 1970 жылдары «Үшінші әлем» кеңестік қолдауына ие үкіметтер (Ливия, Ирак, Сирия, Египет және Оңтүстік Йемен сияқты), НАТО қолдауына ие үкіметтер (Сауд Арабиясы сияқты) және бейтарап елдердің саны артып, олардың лагері кеңейді.

Колониядан шығу

Салқын соғыс саясаты Африка, Азия және белгілі бір дәрежеде Латын Америкасындағы отарсыздану процесінен әсер көрді. Дамып келе жатқан Үшінші әлем елдерінің экономикалық қажеттіліктері оларды сыртқы ықпал мен қысымға осал етті. Бұл дәуірде, негізінен Кеңес Одағы мен Қытай Халық Республикасы қолдаған, отаршылдыққа қарсы ұлт-азаттық қозғалыстардың кеңеюі байқалды. Кеңес басшылығы, жаңадан құрылған бұрынғы отарлардың жағдайына үлкен қызығушылық танытты, себебі социалистік бағытталған елдерді қалыптастыру арқылы олардың экономикалық және стратегиялық ресурстарын Батысқа бермеуді үміттенеді. Екі ел де әлемдік отарсыздануды Батыс Еуропа мен АҚШ-қа қарсы әлемдік тепе-теңдікті қалпына келтіру мүмкіндігі ретінде қарастырды және отарланған халықтардың саяси және экономикалық проблемалары оларды табиғи түрде социализмге жетелейді деп мәлімдеді. Көптеген отарларда отарлаушылар мен отарланған жергілікті халық арасындағы зор байлық теңсіздігі, көптеген отаршылдыққа қарсы партиялардың арасында социалистік идеологияны қабылдауға ыңғайлы жағдай жасады. Бұл Батыс үгітіне күш берді, ол көптеген отаршылдыққа қарсы қозғалыстарды коммунистік марионеткалар деп айыптады. Родезиядағы едәуір ақ қоныстанушылардың болуы отарсыздану процесін қиындатты, ал олар 1965 жылы көпшілік билікке тез өтуді болдырмау үшін бір жақты тәуелсіздік жариялады. Біріккен Ұлттар Ұйымының эмбаргосына және Кеңес Одағы мен Қытай қолдаған екі қарсыласты партизандық топтармен болған қырғын азамат соғысына қарамастан, Родезиядағы ақ үкімет 1979 жылға дейін билікті сақтап тұрды.

1968 жылы Чехословакияға шабуыл

1968 жылы Шығыс блогы елдерінің бірі – Чехословакияда саяси либерализация кезеңі басталды, ол Прага көктемі деп аталды. Осы оқиғаға бірнеше жағдай себеп болды, соның ішінде 1960 жылдардың басындағы экономикалық төмендеуді шешуге бағытталған экономикалық реформалар. Сәуір айында Чехословакия жетекшісі Александр Дубчек либерализацияның «Іс-қимыл бағдарламасын» жариялады, ол баспасөз бостандығын, сөз бостандығын және қозғалыс бостандығын кеңейтуді, тұтыну тауарларына экономикалық басымдық беруді, көппартиялық үкімет құру мүмкіндігін және құпия полицияның құзыретін шектеуді қамтыды. Шығыс блогындағы бастапқы реакция әртүрлі болды: Венгрияның Янош Кадар қолдау білдірді, ал Кеңес Одағының басшысы Леонид Брежнев және басқалары Дубчек реформаларына алаңдады, олардың суық соғыс кезінде Шығыс блогының беделін әлсіретуі мүмкін деп қорқады. 3 тамызда Кеңес Одағы, Шығыс Германия, Польша, Венгрия, Болгария және Чехословакия өкілдері Братислава қаласында кездесіп, Братислава декларациясына қол қойды. Бұл декларация марксизм-ленинизмге және пролетарлық интернационализмге толық адалдықты растады және «буржуазиялық» идеологияға және барлық «антисоциалистік» күштерге қарсы күресті жариялады. 1968 жылдың 20-21 тамызы түнінде Варшава шартының төрт елі – Кеңес Одағы, Болгария, Польша және Венгрия әскерлері Чехословакияға басып кірді. Бұл басып кіру Брежнев доктринасына сәйкес келеді, бұл саясат Шығыс блогы мемлекеттерін ұлттық мүдделерін блоктың жалпы мүдделеріне бағындыруға мәжбүрледі, сондай-ақ Шығыс блогының кез келген елі капитализмге бет бұрса, Кеңес Одағының араласу құқығын қамтамасыз етті. Басып кіруден кейін эмиграция толқыны өршиді, алғашқыда шамамен 70 000 чех қашқан, ал ақырында бұл көрсеткіш 300 000-ға жетті. 1969 жылдың сәуір айында Дубчек Густав Хусакпен ауыстырылды, содан кейін «нормалдану» кезеңі басталды. Хусак Дубчек реформаларын кері қайтарды, партияны либералды мүшелерден тазартты, оппозициядағыларды мемлекеттік қызметтен шеттетуге тырысты, полиция органдарының құзыретін қалпына келтірді, экономиканы қайта орталықтандыруға және негізгі бұқаралық ақпарат құралдарында және «толық саяси сенімге» ие емес адамдардың саяси пікір білдіруіне тыйым салды. Кеңес Одағының халықаралық беделі айтарлықтай төмендеді, әсіресе «Жаңа солшыл» қозғалысынан және одақтаспаған елдер қозғалысынан шабыт алған Батыс студенттері арасында. Мысалы, Мао Цзэдунның Қытай Халық Республикасы Кеңес Одағы мен Американы империалисттер деп айыптады.

Вьетнам соғысы

АҚШ президенті Линдон Джонсон 1965 жылы Доминикан Республикасына 42 000 әскер жіберіп, «басқа Фидель Кастроның» пайда болуын болдырмақшы болды. Алайда, 1965 жылы АҚШ-тың Оңтүстік-Шығыс Азияға араласуы одан да маңызды оқиға болды. Джонсон 1965 жылы 22 000 әскерін Оңтүстік Вьетнамға жіберіп, шайқалып жатқан антикоммунистік үкіметті қолдады. Оңтүстік Вьетнам үкіметі көптен бері АҚШ-пен одақтас болған. Хо Ши Мин басқарған Солтүстік Вьетнамға Кеңес Одағы мен Қытай қолдау көрсетті. Солтүстік Вьетнам, өз кезегінде, Оңтүстік Вьетнам жұмысшы табы мен шаруаларынан құралған Ұлттық азаттық фронтына қолдау көрсетті. Коммунизмнің таралуын тоқтату мақсатымен Джонсон 1968 жылы әскер санын 575 000-ға жеткізді. Солтүстік Вьетнам 1959 жылы соғыс жоспарына Кеңес Одағының келісімін алды; Кеңес Одағы соғыс кезінде Солтүстік Вьетнамға 15 000 әскери кеңесші және жыл сайын 450 миллион долларлық қару-жарақ жіберді, ал Қытай 320 000 әскер жіберіп, жыл сайын 180 миллион долларлық қару-жарақ жеткізді. Соғыстың алғашқы жылдарында АҚШ көптеген жандарды жоғалтса да, әкімшілік халыққа соғысты жеңуге болатынын және жақын арада АҚШ жеңіске жететінін уәделеді. АҚШ халқының «тоннельдің соңындағы жарыққа» деген сенімі 1968 жылдың 30 қаңтарында NLF Оңтүстік Вьетнамда Тет шабуылын бастағанда күйреп кетті. Бұл шабуылдардың ешқайсысы да әскери мақсаттарға қол жеткізбесе де, жаудың мұндай шабуылды ұйымдастыруға батылдығы АҚШ-тағы көптеген адамдарды жеңіс мүмкін емес деген ойға жеңдірді. Университеттерде өрістей бастаған бейбітшілік қозғалысы 1960 жылдардың контрмәдениетінің соғысқа қарсы ұстанымын қабылдады. Әсіресе, жастарды Оңтүстік-Шығыс Азияның ормандарында соғысуға жіберуге бағытталған әскерге шақыру халықтың наразылығын тудырды. 1968 жылы сайланған АҚШ президенті Ричард М. Никсон соғыстан біртіндеп шығу саясатын бастады. Мақсаты – Оңтүстік Вьетнам армиясын күшейтіп, олардың өздеріне соғысты жүргізуге мүмкіндік беру болды. Бұл саясат «Никсон доктринасы» деп аталатын доктринаның негізіне айналды. Вьетнамға қатысты бұл доктрина «Вьетнамдықтандыру» деп аталды. Вьетнамдықтандырудың мақсаты – Оңтүстік Вьетнам армиясының NLF және Солтүстік Вьетнам армиясына қарсы күресу қабілетін арттыру болды. 1969 жылдың 10 қазанында Никсон 18 B-52 бомбалаушы ұшағынан тұратын, ядролық қарумен жабдықталған эскадрильяға Кеңес Одағының әуе кеңістігіне жақын ұшуға бұйрық берді, осылайша Кеңес Одағына Вьетнам соғысын аяқтау үшін ол кез келген нәрсеге баруға дайын екенін көрсетті. Никсон президенттігі кезінде АҚШ-тың соғыс жүргізуінің моральдық жағы да талқылау тақырыбы болды. 1969 жылы Вьетнамдағы взвод командирі лейтенант Уильям Кэллидің бір жыл бұрын вьетнамдық бейбіт тұрғындарын қырғынға ұшыратқаны белгілі болды. 1970 жылы Никсон Оңтүстік Вьетнаммен шектес Камбоджаға құпия әскери операциялар жүргізуге бұйрық берді. АҚШ 1973 жылы Вьетнамнан әскерін шығарып алды, ал қақтығыс 1975 жылы Солтүстік Вьетнамдықтар Сайгонды (қазіргі Хо Ши Мин қаласы) басып алғанда аяқталды. Соғыс адам өміріне қатысты зор шығын келтірді (Вьетнам соғысының құрбандары туралы қараңыз). Соғыста 195 000–430 000 Оңтүстік Вьетнам азаматы қаза тапты. Соғыста 50 000–65 000 Солтүстік Вьетнам азаматы қаза тапты. Вьетнам Республикасы армиясы соғыс кезінде 171 331 мен 220 357 аралығында әскерлерін жоғалтты. АҚШ Қорғаныс министрлігінің ресми мәліметтері бойынша 1965 жылдан 1974 жылға дейін Вьетнамда 950 765 коммунистік күштер қаза тапты. Қорғаныс министрлігінің өкілдері бұл көрсеткішті 30 пайызға төмендету қажет деген қорытындыға келді. Сонымен қатар, Гюнтер Леви қаза тапқан «жаудың» үштен бірі бейбіт тұрғындар болуы мүмкін екенін болжайды, соның салдарынан коммунистік әскери күштердің нақты қаза саны 444 000-ға жақын болуы мүмкін. Соғыста шамамен 35 000 лаостық және 58 220 АҚШ әскери қызметкері де қаза тапты.

Никсон доктринасы

Никсон әкімшілігінің соңғы жылдарында әлемдегі ең қауіпті және тұрақсыздық көзі үшінші әлем екені анық болды. Никсон-Киссинджердің үшінші әлемге қатысты саясатының негізгі мақсаты – АҚШ-ты жергілікті дау-дамаларға тым терең араластырмай, қолданыстағы жағдайды сақтауға тырысу болды. 1969 және 1970 жылдары Вьетнам соғысының қызу кезеңіне жауап ретінде Президент Никсон доктринасының қағидаларын жариялады. Оған сәйкес, АҚШ «одақтастары мен достарын қорғауға және дамытуға» қатысады, бірақ олардың болашағына жауапкершілікті өздерінің елдеріне қалдырады. Никсон доктринасы – АҚШ үкіметінің Біріккен Ұлттар Ұйымына наразылығын көрсетті, себебі дамымаған елдер өзінің көп саны арқасында одақтастыққа ықпал ете бастады, сондай-ақ ішкі сынға қарсы тұруға тырысатын авторитарлық режимдерге қолдау көрсетуді күшейтті. Мысалы, 1970-ші жылдары ЦРУ Чилиге марксистік идеологияға қарсы үкіметті қолдау үшін көп қаражат жұмсады. Марксистік көзқарасты ұстанатын президент Сальвадор Альенде бос сайлау арқылы билікке келгеннен кейін, АҚШ жаңа үкіметті «әлсіретуге» көмектесу үшін оппозициялық күштерге қаржылай көмек көрсетуді ұлғайтты. 1973 жылы АҚШ қолдаған әскери хунта Альенденің билігін тартып алды. Генерал Аугусто Пиночеттің жаңа, қатыгез режимі АҚШ-тан коммунизмге қарсы одақтас ретінде жылы қабылдауға және әскери-экономикалық көмекке ие болды. Чилиде демократия 1989 жылы қайта орнатылды.

Қытай-Кеңес Одағының бөлінуі

Қытай Халық Республикасының Ұлы серпілісі және ауыр өнеркәсіп орнына ауыл шаруашылығына негізделген басқа да саясаттар кеңестік үлгідегі социализмге және КСРО-ның социалистік елдерге ықпал ету белгілеріне қарсы келді. Кеңес Одағында «сталинден арылу» процесі жүріп жатқанда, Қытайдың революциялық негізін қалаушы Мао Цзэдун кеңестіктерді «ревизионизм» деп айыптады. Қытайлықтар да коммунистік әлемде екінші орынға ие болуларына наразылық білдірді. 1960 жылдары екі үлкен держава арасында ашық жарылыс басталып, шиеленіс Қытай-Кеңес шекарасында бірнеше қақтығыстарға әкелді. Қытай-Кеңес дауының Оңтүстік-Шығыс Азияда маңызды салдары болды. Ұзақ жылдар бойы соғыста Қытайдан айтарлықтай көмек алған Вьетнам коммунистері, Қытайға қарсы Кеңес Одағымен бірікті. 1975 жылы қызыл кхмерлер Камбоджаны басып алып, әлем тарихындағы ең қатыгез үкіметтердің біріне айналды. Жаңадан біріккен Вьетнам мен кхмер режимі арасындағы қарым-қатынас бастапқыда нашар болды, себебі қызыл кхмерлер Камбоджада этникалық вьетнамдықтарды жаппай қырғынға ұшыратып, содан кейін Вьетнамға шабуылдар жасады. Қызыл кхмерлер Қытаймен одақтасты, бірақ бұл 1979 жылы вьетнамдықтардың оларды басып алуына және режимін құлатуына тосқауыл бола алмады. Қытайлықтар өздерінің камбоджалық одақтастарын құтқара алмаса да, сол жылдың соңында Вьетнамның солтүстігіне жазалау экспедициясы ретінде шабуыл жасады. Бірнеше ай бойы екі тараптан да ауыр шайқастар мен қаза болғаннан кейін, қытайлықтар операция аяқталғанын жариялап, соғысты тоқтатып, кері шегінді. АҚШ Қытаймен дипломатиялық қарым-қатынас орнату арқылы бұл дауды шиеленістіруге тырысты. Бұл бастама президент Никсонның елге сапарымен басталды және президент Картер басшылығымен дипломатиялық қатынастар орнату туралы бірлескен коммюникеге қол қоюмен аяқталды.

Жарық түсіру және одақ алмасу

1960 және 1970 жылдары «суық соғыстың» қатысушылары әлемді екі қарама-қарсы лагерьге бөліп тастаған жаңа, күрделі халықаралық қатынастар жүйесіне бейімделуге тырысты. Кеңес Одағы АҚШ-пен шамамен ядролық теңдікке қол жеткізді. Соғыстан кейінгі кезеңнің басынан бастап Батыс Еуропа мен Жапония Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан тез қалпына келді және 1950, 1960 жылдары қарқынды экономикалық өсімді сақтап келді, жан басына шаққандағы ЖІӨ АҚШ көрсеткіштеріне жақындады, ал Шығыс блогының экономикасы тоқырады. Қытай, Жапония және Батыс Еуропа; Үшінші әлемнің ұлттық сезімінің күшеюі және коммунистік альянс ішіндегі келіспеушіліктер жаңа көп полюсті халықаралық құрылымды күздеді. Сонымен қатар, 1973 жылғы әлемдік мұнай дағдарысы супердержавалардың экономикалық жағдайында күрт өзгерістерге алып келді. Мұнай бағасының күрт өсуі АҚШ экономикасына нұқсан келтірді, «стагфляцияға» және өсудің баяулауына әкелді. «Жұмсарту» саясаты суық соғыстың екі тарапына да стратегиялық және экономикалық пайда әкелді, олардың ядролық қарудың одан әрі таралуын тежеуге ұмтылуында ортақ мүдделері болды. Президент Ричард Никсон мен Кеңес Одағының басшысы Леонид Брежнев стратегиялық қару-жарақтарды дамытуды шектеу мақсатында SALT I келісіміне қол қойды. Қаруды бақылауға алу екі супердержаваның да үлкен қорғаныс бюджеттерінің өсуін тежеді. Сонымен қатар, бөлінген Еуропа жақындасуға ұмтылды. Германия канцлері Вилли Брандттың «Остполитикасы» Шығыс Германияны мойындауға әкелді. Хельсинки келісімдері бойынша ынтымақтастық саясат, экономика және адам құқықтары саласындағы бірқатар келісімдерге қол жеткізілді. Стратегиялық қару-жарақтарды дамытуды шектеу және қарулану жарысын баяулату үшін SALT I және Зымыранға қарсы қорғаныс келісімі сияқты қаруды бақылауға алу туралы келісімдер жасалды. Осы уақытта Кеңес Одағы коммунистік емес елдермен, әсіресе Үшінші әлем және Бейтарап елдер қозғалысының мемлекеттерімен достық және ынтымақтастық туралы келісімдер жасады. «Жұмсарту» кезеңінде бәсекелестік, әсіресе Таяу Шығыста және Африканың оңтүстік және шығыс аймақтарында жалғасты. Екі ел де ресурстарға бай Үшінші әлемде ықпал ету үшін күресіп жатты. Сонымен қатар, АҚШ-тың Индонезиядағы Сухарто режимін, Чилидегі Аугусто Пиночет режимін және Заирдегі Мобуту Сесе Секо режимін қолдауына сын көбейді. Вьетнам соғысы мен Уотергейт дағдарысы президенттікке деген сенімді күйретті. 1975 жылы Оңтүстік Вьетнамның құлауы, 1979-1981 жылдардағы Ирандағы кепілге алу дағдарысы, Ауғанстанға Кеңес Одағының басқыншылығы, халықаралық терроризмнің өсуі және қарулану жарысының күшеюі елдің сыртқы саясатына қатысты алаңдаушылықты тудырды. Энергия дағдарысы, жұмыссыздық және инфляция, «стагфляция» деп қысымға алынған, американдық өркендеудің болашағы туралы негізгі сұрақтарды көтерді. Сонымен қатар, мұнайға бай КСРО зор пайда тапты, ал мұнайдан түскен кірістер Кеңес экономикасындағы көптеген жүйелік кемшіліктерді жасыруға көмектесті. Алайда, Шығыс блогының барлық елдері үлкен тоқырау, тұтыну тауарларының жетіспеушілігі, дамудың тоқырауы және тұрғын үйдің сапасы мен мөлшерінің жетіспеушілігімен күресті.

Мәдениет және БАҚ

1960-1970 жылдары халықтық мәдениетте "салқын соғыс" тақырыбы үстемдік етті. Осы кезеңдегі ең танымал фильмдердің бірі – Стэнли Кубрик режиссерлік еткен және Питер Селлерс түскен 1964 жылғы қара комедия "Доктор Странгелов немесе: Қамырды тоқтатып, бомбаны жақсы көруді қалай үйрендім". Фильмде ақылдан безген АҚШ генералы президенттің өкілеттігін елемей, Кеңес Одағына ядролық соққы беруге бұйрық береді. Фильм үлкен сәттілікке ие болып, бүгінгі күнге дейін классика саналады. Осы арада Ұлыбританияда Питер Уоткинс жазған, режиссерлік еткен және продюсерлікке жауапты болған BBC телефильмі "Соғыс ойыны" – "салқын соғыс" тақырыбындағы қараңғы туынды болды. Фильм Англияға жасалған советтік ядролық шабуылдың зардаптарын бейнелейді, бұл BBC және үкімет тарапынан алаңдаушылық тудырды. Бастапқыда бұл фильм 1966 жылдың 6 тамызында (Хиросимаға жасалған шабуылдың жылдығы) көрсетілуі жоспарланған, бірақ 1985 жылға дейін эфирге шығарылмады. 2011 жылғы "Х-мен: Бірінші сынып" супергеройлық фильмінде "салқын соғыс" өздерін "Қызыл от клубы" деп атаған мутанттар тобының бақылауында бейнеленеді. 1976 жылдың жазында құпиялы және өте қуатты сигнал әлемдегі радиоқабылдағыштарға тарала бастады. Оның ерекше "соққылап" дыбысы бар, және осы қуатты сигналдың шығу орыны Совет Одағында болғандықтан, оған "Орыс туки" деген ат қойылды. Көптеген радио әуесқойлары оның советтік горизонттан арғы радардың бөлігі екеніне сенді, бірақ советтік тарап мұндай сигналға қатысы жоқ екенін мәлімдеді. 1976-1989 жылдар аралығында сигнал бірнеше рет пайда болып, жоғалып, әсіресе қысқа толқынды радио жиіліктерінде байқалды. "Қышқы соғыс" аяқталғаннан кейін ғана ресейліктер осы радар импульстарының "Дуга" – жетілдірілген горизонттан арғы радар жүйесіне тән екенін мойындады. 2004 жылғы "Metal Gear Solid 3: Snake Eater" видео ойыны 1964 жылы өтеді және ядролық үрей, жасырын операциялар және "салқын соғыс" тақырыптарына арналған. 2010 жылғы "Call of Duty: Black Ops" видео ойыны осы "салқын соғыс" кезеңінде орын алады. 2020 жылғы "Call of Duty: Black Ops Cold War" видео ойыны да "салқын соғыс" дәуірінде болған оқиғаларды қамтиды.

Маңызды құжаттар

Жарым-жартылай немесе шектеулі сынақтарға тыйым салу шарты (PTBT/LTBT): 1963 ж. Кеннеди ұсынған; атмосферада, су астында және ғарышта ядролық сынақтарды өткізуге тыйым салды. Дегенмен, Франция мен Қытай (екі ядролық қарулы мемлекет) қол қоймады. Ядролық қаруды таратпау шарты (ЯҚТ): 1968 ж. АҚШ, КСРО, Ұлыбритания, Франция және Қытайды бес "ядролық қарулы мемлекет" деп белгіледі. Ядролық қаруы жоқ мемлекеттерге (басқалармен қатар) ядролық қаруды немесе басқа да ядролық жарылғыш құрылғыларды иеленуге, жасауға немесе алуға тыйым салынды. Барлық 187 қол қоюшы ядролық қаруды толық жою мақсатына міндеттенді. Зымыранға қарсы шабуылға қарсы келісім (АБҚШ): 1972 ж. АҚШ және КСРО арасында зымыранмен жеткізілетін ядролық қарудан қорғану үшін қолданылатын зымыранға қарсы (АБҚ) жүйелерін шектеу туралы келісім жасалды; 2002 жылы АҚШ тарапынан бұзылды. Стратегиялық қаруды шектеу туралы I және II келісімдер (SALT I және II): 1972 / 1979 ж. АҚШ және Кеңес Одағының зымырандық қару-жарағының өсуін шектеді. Ядролық соғыстың алдын алу туралы келісім: 1973 ж. АҚШ және КСРО ядролық қақтығыс жағдайында бір-бірімен кеңесуге міндеттенді.