Кіріспе

Тіссіздік – тіссіздік немесе тіс жоқтығы – тістердің болмауы жағдайы. Тістері бар организмдерде бұл тістердің жоғалуының салдары. Тістері ешқашан болмаған организмдерді де тіссіз деп сипаттауға болады. Мысалы, бұрынғы зоологиялық жіктемеге жататын Edentata тобының мүшелері, оның ішінде қарақұйрықтар мен жалқаулар, олардың алдыңғы тістері жоқ және артқы тістері жоқ немесе нашар дамыған. Тістері бар түрлерде тіссіздік – тістердің болуы немесе болмауынан гөрі күрделірек мәселе. Ол биохимиялық тұрғыдан күрделі, себебі тістер, жақ сүйектері және ауыз қуысының шырыш қабығы динамикалық. Жақ сүйектеріндегі сүйек тінінің жаңаруы (сүйек тінінің жоғалуы мен пайда болуы) және ауыз микробиотасына жауап ретінде жұмсақ тіндердің қабынуы сияқты процестер тісі жоқ адамдар үшін клиникалық маңызға ие. Мысалы, жақтағы сүйек тінінің сіңірілуі тістердің бастапқыда қалай ажыратылғанының себебі болуы мүмкін. Тіссіз аймақтағы жақ сүйегі тістер жоғалғаннан кейін де одан әрі сіңіріледі; ал тіс имплантаттарын енгізу жаңа сүйек тінінің қалыптасуына әкеліп соғады, нәтижесінде сүйек интеграциясы жүзеге асырылады. Сонымен қатар, ауыз қуысының бактериялары мен дрожжилері және олардың иесінің иммундық жүйесі өте күрделі және үнемі өзгеріп отыратын өзара әрекеттесуді құрайды, бұл клиникалық тұрғыдан гингивит, кариес, стоматит және басқа да периодонтальді аурулар ретінде көрінеді.

Бетті қолдау және эстетика

Адамның аузы тыныш күйде болғанда, қарсы жақ тістеріге жуықтап келеді; шамамен 2–3 мм "бос кеңістік" деп аталатын аралық болады. Дегенмен, бұл қашықтық тістердің максималды жабылу нүктесінен одан әрі жабылуын шектеуі себепті ішінара сақталады. Ауызда тістер болмаған жағдайда, жабылудың табиғи тік өлшемі жоғалып, ауыздың тым жабылуға бейімділігі артады. Бұл бет пішінінің "көңілсіз" көрінуіне және ауыз бұрыштарында әжімдердің пайда болуына себеп болады. Сонымен қатар, алдыңғы тістер болған жағдайда, еріндерді дұрыс қолдауға және нациолабиальді бұрыш сияқты эстетикалық ерекшеліктерді қамтамасыз етуге көмектеседі. Көптеген адамдарда езу басталатын қартайған шақта, бұлшықет тонусының және терінің серпімділігінің төмендеуі бұл жағдайды одан әрі күшейтеді. Өте динамикалық бұлшықеттерден тұратын тіл, оған рұқсат етілген кеңістікті толтыруға бейім, тістер болмаған жағдайда кеңейеді. Бұл толық және ішінара езуге шалдыққан науқастарға толық және алынып тасталатын ішінара протездер жасауды бастапқыда қиындатады; алайда, кеңістік протез тістермен "қайтарылғаннан" кейін, тіл тарамды пішініне оралады.

Жасырудың тік өлшемдері

Жоғарыда айтылғандай, тістердің қатысуындағы ең толық жабылу орны максималды тік аралық деп аталады, ал осы жағдайдағы тік жақ қатынасы – окклюзияның тік өлшемі деп аталады. Тістердің жоғалтылуымен бірге, бұл тік өлшем төмендейді, себебі тістердің жоқтығынан төменгі жақ сүйегінің жоғары жаққа қарай қозғалуына ешқандай кедергі келтірілмейді, нәтижесінде ауыз тым жабылып қалады. Бұл, жоғарыда түсіндірілгендей, бет пішінінің өзгеруіне, яғни жақтардың шұңқыраюына себеп болуы мүмкін, өйткені жабық күйдегі жақ сүйектері арасындағы қашықтыққа қарағанда, жақ аймағының тіні жоқ бөлігі артық болып көрінеді. Егер бұл жағдай ұзақ жылдар бойы емделмесе, төменгі жақ сүйегінің бұлшықтары мен шеміршектері, сондай-ақ ТМЖ өз тонусы мен серпімділігінде өзгерістерге ұшырауы мүмкін.

Айтуға

Тіс сөйлеуде маңызды рөл атқарады. Кейбір әріптердің дыбыстарын дұрыс айту үшін еріннің және/немесе тілдің тістермен жанасуы қажет, ал тістердің жоқтығы тіссіз адамның осы дыбыстарды қалай айтуына әсер етеді. Мысалы, ағылшын тіліндегі s, z, j және x консонант дыбыстарын жасау үшін тіспен тіс жанасу керек; d, n, l, t және th дыбыстарын жасау үшін тілмен тіс жанасу керек; ал f және v үнді дыбыстарын жасау үшін ерінмен тіс жанасу керек. Тіссіз адам үшін бұл дыбыстарды дұрыс айту өте қиын.

Альвеолалық қырқа биіктігін сақтау

Альвеолярлық қыртыстар – тістерді қоршап тұратын және бекітетін сүйек бағаналары. Олар жоғарғы және төменгі жақ сүйектері аралықтарының бойымен созылады. Алвеолалық сүйек тістердің болуымен ғана қадірлі, себебі тістер жоқ болғанда сүйек баяу сіңіріледі. Жоғарғы жақ сүйектері жоғары және артқа қарай, ал төменгі жақ сүйектері төмен және артқа қарай резорбцияланады, нәтижесінде адамның окклюзиялық схемасы I кластан III класқа ауысады. Тіс жоғалту жағдайлардың 91% -ында альвеолалық сүйектің пішіні өзгереді. Тік және алдыңғы-артқы өлшемдердегі сүйек резорбциясымен қатар, альвеол фациолингвальды резорбцияға да ұшырайды, осылайша қырдың ені тарылады. Бастапқыда биік қоңырау тәрізді (фациолингвальды өлшемде) болған қыр, уақыт өте қысқарады және кеңейеді. Резорбция сүйекке түсетін қысыммен күшейеді, сондықтан ұзақ жылдар бойы толық протездер тағынушылар протез тақпағандарға қарағанда тістерінің регрессиясын күрт сезеді. Протез тағынушылар тіс тамырларын сақтап қалу арқылы немесе имплантаттар орнату арқылы сүйек жоғалуын азайта алады. Жоғарыдағы суретте көрсетілген өзгеріс өте үлкен, мұндай өзгеріске жету үшін көп жылдық протез тағу қажет. Резорбцияға әсер ететін көптеген факторларға байланысты, қырлардың пішіні болжамсыз формаға өзгеруі мүмкін, мысалы, астыңғы тіректермен немесе тіпті өткір, жұқа, пышақ жиектерімен қырлар пайда болуы мүмкін. Тіссіздік, жартылай және толық протездермен сүйек жоғалуы прогрессивті болады. Вольф заңына сәйкес, сүйек тіс немесе имплант арқылы стимуляцияланады, нығаяды және үнемі жаңарып отырады. Тіс және импланттар олардың айналасындағы сүйекті нығайтатын тікелей стимуляцияны қамтамасыз етеді. 1970 жылы Жозевич жүргізген 1012 науқасқа жасалған зерттеуде, протез тағынушылардың сүйек жоғалту деңгейі айтарлықтай жоғары екені анықталды. Таллгреннің 1972 жылы 25 жылдық зерттеуі де протез тағынушылардың жылдар өте келе сүйек жоғалтатынын көрсетті. Шайнау күші қызыл иекке түсіп, сүйекті тітіркендіреді, ол көлемі мен тығыздығы төмендеп, сіңіріледі. Карлссонның 1967 жылғы зерттеуі тіс жоғалғаннан кейінгі алғашқы жылы сүйек күрт жоғалатынын көрсетті, бұл жылдар бойы жалғасады, тіпті протез немесе жартылай протез болмаса да. Адамдар тістерін жоғалтқанда, протездер немесе жартылай протездер таққанда, олардың жақ сүйектері азаяды. Бұл тамақты жақсы шайнау қабілетінің төмендеуіне, өмір сүру сапасының нашарлауына, әлеуметтік қауіпсіздікке және беттің төменгі үштен бір бөлігінің құлдырауынан эстетиканың төмендеуіне әкелуі мүмкін. Сүйек жоғалуы шайнау күшінің де айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, бұл көптеген протез және жартылай протез тағынушыларды белгілі бір тағамдардан бас тартуға мәжбүр етеді. Аспаптың астына жиналатын тамақ тамақтанудан ләззатты жояды, сондықтан олар азық-түлік пен мейрамхана таңдауларын не жеуге болатындығына қарай жасайды. Адамның өмір сүру сапасы мен ұзақтығын оның тамақ шайнау қабілетімен байланыстыратын бірнеше есептер бар. 1977 жылы Бранмарк және басқа да көптеген зерттеулер имплантаттардың осы прогрессивті жоғалуды тоқтататынын және сүйекті ұзақ мерзімді тұрақтандыратынын көрсетті. Имплантатталған тістер табиғи сезім беретін тұрақты және тиімді тіс алмастыру құралы болып табылады. Олар сонымен қатар ыңғайлы шайнау қабілетін жақсартады және көптеген тістерін жоғалтқан адамдарға жақсы сезім береді. Тіс имплантаттары стоматологияда жоғалған тістерді алмастырудың стандартты әдісіне айналды.

Жаю тиімділігі

Физиологиялық тұрғыдан алғанда, тістер шайнау қабілетін арттырады. Олар тамақты мұқият шайнауға мүмкіндік береді, бұл тіс суы, асқазан және ішектегі ферменттердің тамақты қорытуы үшін қажетті беттік ауданын ұлғайтады. Шайнау сонымен қатар тамақтың кішкентай кесектерге дайындалуына көмектеседі, оларды үлкен, кездейсоқ бөліктерге қарағанда жұту оңайырақ. Тістерінің толық немесе жартылай жоқ адамдар үшін тамақты ыңғайлы жұту үшін жеткілікті тиімді шайнау өте қиын болуы мүмкін, бірақ бұл қандай тістер жоғалғанына байланысты. Егер адам артқы тістерінің көп бөлігін жоғалтса, олар тамақты шайнау үшін алдыңғы тістерін пайдалануды үйренуі керек болады. Егер жеткілікті артқы тістер жоғалса, бұл олардың шайнау қабілетіне ғана емес, сонымен қатар тіс жабылуына да әсер етеді; артқы тістер өзара қорғалатын жабылу арқылы алдыңғы тістерді және тіс жабылуының тік өлшемін қорғауға көмектеседі және олар жоқ болған жағдайда, алдыңғы тістер олардың құрылымдық тұрғыдан дайындалғаннан гөрі көп күшке тосады. Осылайша, артқы тістердің жоғалуы алдыңғы тістердің таралуына әкеледі. Бұл жағдайды тіс протездерімен, мысалы, алынып тағылатын жартылай протездермен, көпірлермен немесе импланттармен бекітілген тіс тәждерімен болдырмауға болады. Бұл протездер қорғалған тіс жабылуын қалпына келтіре отырып, шайнау қабілетін жақсартады. Тамақтану әдеттерінің өзгеруіне байланысты белгілі бір қоректік заттардың жетіспеуі салдарынан жеңілден ауырға дейінгі түрлі денсаулық проблемалары туындауы мүмкін. А, Е және С витаминдерінің жетіспеуі, сондай-ақ рибофлавин мен тиамин деңгейінің төмен болуы іш қату, салмақ жоғалту, артрит және ревматизм сияқты әртүрлі жағдайларды тудыруы мүмкін. Сонымен қатар, жүрек аурулары, Паркинсон ауруы және тіпті кейбір қатерлі ісіктер сияқты ауыр жағдайлар да болуы мүмкін. Емдеуге тамақтану тәсілдерін өзгерту кіреді, мысалы, тамақты жеңілдету және одан аулақ болу ықтималдығын азайту үшін оны алдын ала кесу, сондай-ақ протез тістерін киетін адамдардың тағамдық қажеттіліктерін қолдауға арналған поливитаминдер мен полиминералды қосымшалар. Эдентулизмді аурулар мен медициналық жағдайлармен байланыстыратын көптеген зерттеулер жарияланған. Көлденең қималы зерттеуде Хамаша және авторлар атеросклероздық тамыр аурулары, жүрек жеткіліксіздігі, ишемиялық жүрек ауруы және буын ауруларының көрсеткіштері бойынша тістері жоқ және тістері бар адамдар арасында маңызды айырмашылықтарды анықтады.

Себеп

Эдентулизм – бірнеше себепке байланысты туындауы мүмкін жағдай. Өте сирек кездесетін жағдайларда, тіссіздік тістердің тіпті дамымауынан (анодонтия) болуы мүмкін. Бірақ, көбінесе ол ересек жастағы тістерді толығымен алудың салдарынан пайда болады.

Эпидемиология

Эдентулизм 2010 жылы әлемде шамамен 158 миллион адамды қамтыды (халықтың 2,3%). Кеннеди III класты жартылай протездің таралуы 21-30 және 31-40 жас аралығындағы жастар арасында басым болды, ал 41-50 жас аралығындағы топта I класс басымдық құрды. Протездік күтімге деген қажеттілік жас өскен сайын артатыны болжанып отыр, сондықтан пациенттер арасында стоматологиялық білімді және мотивацияны арттыруға көбірек күш жұмсау қажет. Эдентулизм әлеуметтік-экономикалық жағдайы төмен адамдарда жиірек кездеседі.

Қоғам және мәдениет

Тіс жоғалту салдарынан әлемдік өнімділік жыл сайын шамамен 63 миллиард АҚШ долларына төмендеуде деп есептеледі.