Кіріспе

Ресейдегі католик шіркеуінің рөліне шолу

Ресейдегі католик шіркеуі Римдегі Папаның рухани жетекшілігімен әлемдік католик шіркеуінің бір бөлігі болып табылады. 2016 жылғы Annuario Pontificio мәліметтері бойынша, Ресейде шамамен 773 000 католик бар, бұл Ресей халқының жалпы санының 0,5% құрайды. Дегенмен, 2012 жылғы сауалнама бойынша, немістердің 7,2%, армянның 1,8%, белорустардың 1,3% және башқұрттардың 1% төмен саналды. Сондай-ақ, сауалнама көрсеткендей, католиктердің 45% күн сайын дұға оқиды, ал православиеліктердің 17% ғана дұға оқиды.

Шығу тегі

Русь (кейіннен Ресей, Беларусь және Украина мемлекеттеріне айналған Шығыс славян бірлестігі) 988 жылы, Ұлы жарылыстан (1054) бұрын дін қабылдағандықтан, ресейлік христиандықтың бастауында католик және Шығыс православие шіркеулері туралы әңгімелеу сәл ерте боларлық. Дегенмен, 1054 жылғы Ұлы жарылыс – ұзақ процестің нәтижесі еді, ал шіркеулер одан бұрын да жарылған (мысалы, 9 ғасырғы Фотос жарылысы) және одан бұрын ғасырлар бойы біртіндеп алыстаған. Батыс деректері принцесса Ольганың Киелі Рим императоры Оттон I-ге елшілік жібергенін көрсетеді. Оттон Бремен епископы Адалдагты Руське миссионерлік жұмысқа жіберді; Адалдаг Санкт-Альбано монастырының монахы Либутийді Ресей епископы етіп тағайындады, бірақ Либутий Ресейге бармай тұрып қайтыс болды. Оның орнына Трирдегі Сент-Максимин монастырының монахы Адалберт келді, бірақ бірнеше серігі Ресейде қаза болғаннан кейін Адалберт Германияға қайтып оралды. Батыс деректері сондай-ақ Ольганың немересі, князь Владимирдің 991 жылы Римге елшілер жібергенін және папалар Иоанн XV мен Сильвестр II Киевке үш елшілік жібергенін көрсетеді. Немецтің созбашысы Дитмар Магдебург архиепискобының бір саксонды Ресей архиепискобы етіп тағайындағанын, ал ол Ресейге барып, Ілванды уағыздаған, бірақ 1002 жылдың 14 ақпанында 18 серігімен бірге өлтірілгенін айтады. Осы кезде Колберг епископы Рейнберт Болеслав Батылдың қызының Владимир ұлы Свиатополкқа (кейін Борис пен Глебті өлтіргені үшін тарихқа "Қарғысқа ұшыраған" деп іліккен) үйлену тойына қатысты. Рейнберт дін таратуға тырысқандығы үшін тұтқындалып, түрмеде қайтыс болды. Бұл Руське және одан жіберілген елшіліктер Ресейдің негізгі жылнамасында князь Владимирдің Русь маңындағы түрлі діндерге (Ислам, Иудаизм, Батыс және Шығыс христиандығы), соның ішінде Германиядағы католик шіркеуіне елшілер жібергені туралы біршама қиялдағыш әңгімеге негіз болуы мүмкін, бірақ елшілер Батыс христиандығынан әсерленбеген, бұл православие христиандығын қабылдауының бір себебін түсіндіреді.

Русьтегі католиктік дін ХІ ғасырдан Флоренция кеңесіне дейін

Орыс православие шіркеуі католик дінімен ұзаққа созылған қақтығысқа толы. Митрополит Иван II (1089 жылы қайтыс болған) антипапа Климент III-тің шіркеулердің бірігуі жөніндегі ұсынысына, католицизммен теологиялық айырмашылықтарды баяндайтын хатпен жауап берді (Маркович бұл хатты 1166 жылы қайтыс болған Митрополит Иван IV-ке жатқызады). Митрополит Никифор I (1103–1121) де католицизмді еретік деп санады; бұл орыс шіркеуінде, сондай-ақ Константинопольден жіберілген грек шіркеу басшылары арасында да қалыпты көзқарас болды. Сондықтан Новгород архиепископы Нифонт (1135–1156) «Кирик сұрақтары» атты нұсқауда, баласын католик дін қызметкеріне (бұл жерде «варяг», яғни викингтер термині қолданылады) крещениеге алып барған әйелге, оны жазықсыз сиқыршыға бата алуға алып барған әйелге ұқсас жаза тарту керектігін айтты. Басқа да дереккөздер, оның ішінде Кормчая кітабы (орта ғасырлық орыс шіркеуінің канондық құқығы) католицизмді аулақ болу керек еретік ретінде қарастырды. Константинопольден Русь шіркеуіне басшылық ету үшін жіберілген грек митрополиті Исидордың (1431–1437) кезіне дейін Киев митрополиттері Риммен байланыс жасамады. Бұл Русьте католиктердің болмағанын білдірмейді. Тевтон рыцарлары мен Қылышбастар (1227 жылы Тевтон орденіне сіңірілді), шведтер, даттар және басқа да католик державалары Псков, Новгород және Солтүстік-Батыс Ресейдің басқа қалаларына қарсы крест жорықтарын ұйымдастырды. Новгородтықтар батыстықтардың Новгород жеріне енуіне қарсы күресті, себебі бұл діни айырмашылықтарға ғана емес, сонымен қатар олар католик монархияларының әкімшілік құрылымдарына салық төлеуге мәжбүр болды. Салықтар, алымдар немесе әскери жиналымдар скандинавиялық патшалықтарға немесе Ливонияның германдық қалаларына немесе литвалықтарға жіберілді, осылайша Новгородтың байлығы мен қауіпсіздігі төмендеді. 1330 және 1340 жылдары Норвегия және Швеция королі Магнус Эриксон Новгород жеріне қарсы крест жорығын бастады, Ливонияда және Германияда, сондай-ақ Швеция мен Норвегияда крест жорығын уағыздап, әскер жинады. 1387 жылы батыс шекараға ұзақ уақыт бойы қауіп төндірген литвалықтар католик дініне көшіп, поляктармен династиялық байланыс орнатты. Католик Ұлы князьдер, мысалы Витовт, өздері басқаратын Ресей жерлерінде жеке митрополиттіктер құруға тырысты. Ресей шіркеуі, жаңа митрополиттіктер католик провинцияларына айналуы мүмкін деген қорқыныштан, осыған қарсы күресті. Папалар да бейбіт жолмен дін ауыстыруға тырысты. Папа Иннокентий IV 1248 жылы князь Александр Невскийге екі кардиналды жіберді, олар оның католик болуын талап етті. 1255 жылы Иннокентий сәттілікке жетіп, бүгінгі Батыс Украинадағы Галич (Галыч) князі Даниилге тәж жіберді, оның қабылдануы Даниилдің католицизмді қабылдағанын білдірді. Ресей князьдері католик әулеттеріне үйленді: князь Ярослав Владимирович (Ярослав Зерделі) және басқа князьдер өз қыздарын батыс князьдеріне үйленді; осы династиялық некелердің бірі тіпті Киелі Рим императорымен болды (дегенмен бұл неке бақытсыз және сәтсіз аяқталды). Князь Изяслав Ярославич (1054–68; 1069–73; 1076–78) өзінің ұлын Папа Григорий VII-ге жіберіп, пападан көмек сұрап, Ресейді Киелі Тақтың вассалы етуге уәде берді. Григорийдің жауап хаты 1075 жылдың 17 сәуірінде жазылған. Ұлы князь Всеволод Ярославич (1078–93) Оңтүстік Италиядағы Бариге қасиетті Николайдың реліквияларын көшіру мерекесін белгіледі, бұл мереке Папа Урбан II (1088–99) тарапынан бекітілді, ол 1091 жылы Всеволодқа реликвиялармен бірге епископ Теодорды жіберді. Католик әулетіндегі орыс патшалық отбасының бір тармағы Венгриядағы Арпад әулетінен бірнеше қасиеттілерді дүниеге әкелді, ең танымалдары – Ұлы Владимирдің тікелей ұрпағы болған Венгрияның қасиетті Елизаветасы (оның әкесі арқылы).

Флоренция кеңесі - 19 ғасыр

1636 жылы Ресейде алғашқы католик епархиясы – Смоленск рим-католик епархиясы құрылды. Смоленск епархиясы барлық Ресейді қамтыды, бірақ Екатерина Ұлы 1772 жылы Папаның рұхсатысыз Могилев рим-католик епархиясын құрды, алайда оны 1783 жылы Папа Пий VI бекітті. 1798 жылы Могилев епархиясы Могилев митрополиттік архиепархиясы деңгейіне көтерілді. 18 ғасырдың екінші жартысында иезуиттер ордені таратылғанда, оны тарату туралы Папаның жарлығы Ресейде жарияланбады. Екатерина Ұлы иезуиттердің білім саласына қосқан үлесін жоғары бағалап, оларды Ресейге шақырды, олар 1820 жылы орыс православие шіркеуінің басшыларының ықпалымен елден қуылғанға дейін белсенді қызмет етті.

20 ғасыр

1917 жылға дейін Ресейде екі дін аймағы болды: Могилев, оның епископтық тақтысы Санкт-Петербургте және Тирасполь, оның епископтық тақтысы Саратовта орналасқан. Ресейде жарты миллионға жуық католикке қызмет ету үшін 150 католик приходында 250-ден астам дін қызметкері болды. Кеңес кезеңінде (1922–1991) 69 жыл бойы көптеген католик сенімдестері өз өмірін жоғалтты, діні үшін қудаланды немесе түрмеге қамалды.

21 ғасыр

2017 жылы Ресейде шамамен 140 000 католик бар, бұл жалпы халықтың шамамен 0,1% құрайды. 2002 жылдың сәуірінде Шығыс Сібірдегі Иркутск қаласындағы Әулие Жүсіп епархиясының епискобы Ежи Мазур визасынан айырылып, сол епархияға жаңа епископ тағайындалуына себеп болды; қазір ол Польша Католик шіркеуіндегі Ельк епархиясының епискобы. 2002 жылы бес шетелдік католик дін қызметкеріне Ресейге қайтуға виза берілмеді, Псковте жаңа кафедраль құрылысы тоқтатылды, ал Ресейдің оңтүстігіндегі бір шіркеуге оқ атылды. 2005 жылғы Григориандық Рождество күні Ресей православиешілері Мәскеудегі католик кафедральінің алдында пикет ұйымдастыруды жоспарлаған, бірақ пикет жойылды. Папа Бенедикт XVI сайланғаннан кейін қарым-қатынастардың жақсаруына қарамастан, католиктер мен басқа да аз ұлт өкілдерін қудалаудан қорғау үшін полицияның дайындығы сияқты мәселелер әлі де бар. Мыңдаған ресейлік католиктер Мәскеудегі Таза Марияның Тууы кафедральді шіркеуінде Папа Иоанн Павел II-нің қосылу рәсімін тамашалады. 2004 жылы Ресейдің «дәстүрлі діндері» – православие христиандығы, иудаизм, ислам және буддизм тақырыбында Экуменикалық конференция ұйымдастырылды, осы себепті католик діні одан тыс қалды.

Қырым

2014 жылдың наурызында Ресей Федерациясы Қырымды аннексиялағанмен, католик шіркеуінің жоғары лауазымдары бұл әрекетті мойындамайды. Сондықтан Қырымдағы Латын шіркеуі католиктері Одесса-Симферополь епархиясына қарасты, ол Львов архиепископиясының суфрагандық епархиясы болып табылады. Шығыс католиктері Крым католик архиепископтық экзархатына қарасты, ол Киев архиепархиясының суфрагандық епархиясы болып табылады.

Ресей Византиялық католик шіркеуі

Латын шіркеуінен басқа, 1905 жылы құрылған, орыс діни дәстүрлерін сақтайтын және орыс тілін қолданатын sui iuris орыс византиялық католик шіркеуі (византиялық обрядтағы орыс католиктері үшін) бар. Қасиетті Тақ Леонид Федоровты шіркеудің экзархы етіп тағайындады, себебі Византиялық обрядтың орыс халқына римдік обрядтан жақсырақ сай келетінін есептеді.

Шығыс Еуропадағы әрмендік ритуалды католиктер үшін ординарлық

Ресейде 59 000 армян католик шіркеуінің мүшесі бар. Көбінесе үкімет оларға өздерінің приходтарын тіркеуге рұқсат бермейді. Олар Шығыс Еуропадағы армян обрядындағы католиктерге арналған ординариаттың рухани қамқорлығында.