Кіріспе
Латын тіліндегі ұятсыз сөздер – латын тіліндегі ұятсыз, арсыз немесе әдепсіз лексика және оның қолданылуы. Ұятсыз деп саналатын сөздер "obsc(a)ena" (ұятсыз, жарамсыз, қоғамдық қолдануға жарамайтын) немесе "improba" (жарамсыз, жаман талғам, ар-ұятсыз) деп сипатталған. Классикалық латын әдебиетінде құжатталған ұятсыздықтар сирек кездеседі, олар эпиграммалар сияқты жазудың белгілі бір түрлерімен шектеледі, бірақ олар Помпей мен Геркуланум қабырғаларындағы граффитиде жиі қолданылады. Бұл саладағы қызығушылық тудыратын құжаттардың бірі – б.з.д. 45 жылы Цицеронның Паетус деген досына жазған хаты (ad Fam. 9.22), онда ол нақты атамай, бірнеше ұятсыз сөздерге сіңіп айтады. Граффитиден басқа, ұятсыз сөздерді ең көп қолданған жазушылар – Катулл мен Марциал, олардың қысқа өлеңдерінде. Тағы бір дереккөз – анонимді "Приапея" (төмендегі сыртқы сілтемелерді қараңыз), 95 эпиграммадан тұратын жинақ, көбінесе өнімділік құдайы Приаптың мүсінін безендіру үшін жазылған, оның ағаштан жасалған бейнесі бау-бақшаларды ұрлықтан қорғау үшін орнатылатын еді. Горацийдің ерте өлеңдерінде де ұятсыздықтар кездеседі. Алайда, сатириктер Персий мен Ювенал жиі ұятсыз әрекеттерді сипаттағанмен, ұятсыз сөздерді қолданбады. Медициналық, әсіресе ветеринариялық мәтіндерде де техникалық контекстен тыс жағдайда ұятсыз деп есептелуі мүмкін белгілі бір анатомиялық терминдер қолданылады.
Latin obscenity is the profane, indecent, or impolite vocabulary of Latin, and its uses. Words deemed obscene were described as obsc(a)ena (obscene, lewd, unfit for public use), or improba (improper, in poor taste, undignified). Documented obscenities occurred rarely in classical Latin literature, limited to certain types of writing such as epigrams, but they are commonly used in the graffiti written on the walls of Pompeii and Herculaneum. Among the documents of interest in this area is a letter written by Cicero in 45 BC (ad Fam. 9.22) to a friend called Paetus, in which he alludes to a number of obscene words without actually naming them. Apart from graffiti, the writers who used obscene words most were Catullus and Martial in their shorter poems. Another source is the anonymous Priapeia (see External links below), a collection of 95 epigrams supposedly written to adorn statues of the fertility god Priapus, whose wooden image was customarily set up to protect orchards against thieves. The earlier poems of Horace also contained some obscenities. However, the satirists Persius and Juvenal, although often describing obscene acts, did so without mentioning the obscene words. Medical, especially veterinary, texts also use certain anatomical words that, outside of their technical context, might have been considered obscene.
Цицеронның ата-аналарға арналған хаты. 9.22
45 жылы досына жазған хатында Цицерон латын тілінде бірнеше ұятты сөздерді талқылайды. Досы Люций Папирий Пейтус (оның Цицеронға жазған хаттары сақталмаған) өзінің бір хатында ментула ("қабақ") сөзін қолданған көрінеді. Цицерон оны ашық айтылғаны үшін мақтайды, бұл стоик философтарының ұстанымдарына сәйкес келеді дейді, бірақ өзі тартымдылықты (verēcundia) артық көреді. Хатта Цицерон оларды тікелей атамай-ақ, бірнеше ұятты сөздерге сіңіп өтеді. Ол тікелей атаған, бірақ аулақ болған сөздер: cūlus ("ішек тесігі"), mentula ("қабақ"), cunnus ("әйел мүшесі"), landīca ("клитор") және cōleī ("атау органдары"). Ол сондай-ақ "жыныстық қатынасқа түсу" мағынасын білдіретін сөздерге, сондай-ақ латын сөзі bīnī "екі рет" дегенге қарсы, себебі екі тілді білетін адамдар үшін ол грек βινεῖ ("ол жыныстық қатынас жасайды немесе содомия жасайды") дегенмен ұқсас келеді, сондай-ақ газ шығаруға қатысты екі сөзге, vīssiō және pēdō. Ол анус сөзін қолдануға қарсы емес, және оның заманында ұятты саналған pēnis бұрын "құйрық" дегенді білдіретін эвфемизм болған деседі.
Ұятсыздық деңгейлері
Осылайша, латын тілінде әртүрлі деңгейдегі ұятсыздықтар болғанға ұқсайды, ал сексуалдық мәселелерге қатысты сөздер ең ұятсыз санатка жатқан. Мұндай сөздер латын әдебиетінің көп бөлігінде қатаң түрде болдырмайды; алайда, олар граффитиде, сондай-ақ эпиграмма деп аталатын қысқа өлеңдер сияқты поэзияның кейбір түрлерінде жиі кездеседі, мысалы, Катулл мен Марциалдың туындыларында. Ақын Гораций де өзінің ерте туындыларында, атап айтқанда "Эподалар" мен "Сатиралардың" бірінші кітабында ұятсыз сөздерді қолданған, бірақ Ювенал мен Персий сияқты кейінгі сатириктер ұятсыз тақырыптарды талқылағанда да олардың ауыр түрлерінен сақтанды. Дегенмен, қоғамдық өмірде, мысалы, жеңіс шерулерінде, тойларда және кейбір мерекелерде ұятсыздыққа рұхсат ету дәстүрі болған. Бұл, болжам бойынша, екі мақсатты қамтиды: біріншіден, жаман көзден немесе құдайлардың қызғануынан сақтану, екіншіден, өнімділікті арттыру.
Этимология
Ментуланың этимологиясы белгісіз, бірақ сырт қарағанда бұл mēns, gen. mentis, "ақыл" (яғни; "кішкентай ақыл") деген сөздің кішітеу түрі сияқты көрінеді. Цицеронның Familiares-қа арналған 9:22 хатында оны мента, яғни жалбызбен байланыстырады. Латын тілінің Тәкердің этимологиялық сөздігі оны ēminēre, "сыртқа шығу", mentum, "иек", және mōns, "тау" сөздерімен байланыстырады, олардың барлығы бір Үнді-Еуропалық *men түбіріне сілтеме жасайды. Басқа да гипотезалар ұсынылған, бірақ ешқайсысы кеңінен қабылданбаған.
Роман тілдерінде және ағылшын тілінде
Кейтере және pēditum роман тілдерінде сақталған. Француз тілінде pēditum сөзінен туындаған pet атауы және péter етістігі (бұрынғы poire сөзі pēdere-ден) әлі де қолданыста. Каталон тілінде етістік – petar se, ал атау – pet. Испан тілінде педо атауы, сондай-ақ peerse және pedorrear етістіктері де осылай туындаған. Португал тілінде peido және peidar(se), (dei) мен галисия тілінде peido және peidar(se) сөздері байланысты. Итальян тілінде peto, scorreggia және одан туындаған scorreggiare етістігінен кем таралған, бірақ неаполитан тілінде pireto жиі қолданылады. Ағылшын тіліндегі "петард" сөзі көбінесе "өзінің петардымен көтерілу" деген тіркесте кездеседі. Бұл сөз ертедегі жарылғыш құрылғыдан шыққан, оның шуы газ шығару дыбысына ұқсас болған. Сондай-ақ ағылшын тілінде ішек қозғалысының музыкалық орындалуын білдіретін petomania және осыны орындайтын адамды petomane деп атайды, бұл 20 ғасырдың басында танымал болған француз артисі Ле Петоманнан кейін пайда болған. Vissīre латын мәтіндерінде сирек кездессе де, румын тіліндегі bășí (етістік) және bășínă (атау), француз тіліндегі vesse (атау) және vesser (етістік) сияқты бірнеше роман тілдерінде туындылары бар.
және: несеп шығару
Миңго (инфинитиві миңгере) және мейо (инфинитиві мейере) – бұл латын тіліндегі "сіккішті" немесе, көбірек сөйлеу тілінде, "әжетке бару" мағынасын білдіретін бір етістіктің екі түрі болуы мүмкін. Екі етістіктің де толық өткен шақ түрі mixī немесе mīnxī, ал өткен қатысы mictum немесе mīnctum. Миңгоның мейоның мұрындық қосымшасымен байланысты түрленуі болуы ықтимал. Классикалық латын тілінде миңго түрі мейодан жиірек кездеседі. Кейбір кеш латын мәтіндерінде мейаре деген бірінші жіктеу түрінің нұсқасы кездеседі. Роман тілдерінде осы форма өнімді. Классикалық латын сөзі micturīre "сіккішті" мағынасындағы қабылданған медициналық терминге айналды. Ол ағылшын тіліндегі "миктуриция рефлексі" деген медициналық терминнің бастауы.
Қолданылуы
Марциалдың 3.78 эпиграммасында meiere және ūrīna екі тілді ойын үшін қолданылады: mīnxistī currente semel, Paulīne, carīnā. meiere vīs iterum? iam 'Palinūrus' eris. ("Паулин, сен бір рет қайықтың бортына зәр тастадың. Тағы зәр тастағың келе ме? Онда сен Палинур боласың.") («Палин» грек сөзі «қайтадан» деген мағынаны білдіреді. Палинур – Энейдің кемесін басқарған, Энеидада дауыл кезінде теңізге құлап кеткен бастығы.) meiere және mingere етістіктері жыныстық қатынасты эвфемизм ретінде де қолдануға болады. Гораций (Сатиралар 1.2.44), ізгіліксіздік жасағандарға берілетін жазалар туралы айта келе, былай дейді: hunc permīnxērunt cālōnēs; quīn etiam illudaccidit, ut cuidam testīs caudamque salācem dēmeterent ferrō. ("Біреуді қызметшілер жақсылап «шашыды» (яғни зорлады); тіпті бірде біреудің мүшесі мен «құйрығын» пышақпен кесіп тастады.") Катулл (67.23) өз ұлының құшағына зәр тастаған (ipse suī gnātī mīnxerit in gremium), яғни ұлының әйелімен жыныстық қатынасқа түскен әке туралы айтады.
mīnxistī currente semel, Paulīne, carīnā. meiere vīs iterum? iam 'Palinūrus' eris. ("You pissed once off the side of a boat, Paulinus. Do you want to piss again? then you will be Palinurus.") (Note that palin is a Greek word meaning "once again". Palinurus was Aeneas's helmsman who fell overboard in a storm in the Aeneid.) The verbs meiere and mingere could also be used euphemistically of sexual intercourse. Horace (Satires 1.2.44), speaking of the punishments meted out to adulterers, says:
hunc permīnxērunt cālōnēs; quīn etiam illudaccidit, ut cuidam testīs caudamque salācemdēmeterent ferrō. ("One got thoroughly 'pissed on' (i. e. raped) by the servants; it evenhappened once that they cut off someone's balls and lecherous 'tail'with a knife.") Catullus (67.23) speaks of a father who "pissed in the lap of his own son" (ipse suī gnātī mīnxerit in gremium), that is, had sex with his son's wife.
Этимология
Мейер – мұрагерлік индоевропалық сөз. Ол санскрит тіліндегі mehati ("зәр шығару"), парсы тіліндегі mīz ("зәр"), литва тіліндегі myža ("оның/оның зәр шығаруы"), грек тіліндегі ὀμείχειν (omeikhein, "зәр шығару") сөздерімен байланысты. Бұл сөздердің жиынтығы индоевропалық *h3meiģh түбірін көрсетеді. Бұл IE түбіріндегі ģh әрпі бұрын (мысалы, Покорныйдің IEW еңбегінде) "бу" немесе "жаңбыр" мағынасын беретін velar *gh түбірімен шатастырылған (орыс тілінде mgla). Сондықтан, кейде "шашырату" немесе "ылғалдау" сияқты қате жалпы аудармалар кездесе береді.
Роман тілдерінде
Миңгер және мейер классикалық латын тіліндегі формалар болғанымен, мейаре кеш латын тіліндегі халықтық форма болған сияқты. Осыдан галисиялық мексар, португалдық мижар және испандық меар сөздері пайда болған. *Pissiāre герман тілдерінен алынған сөз, және ол роман тілдері аумағында да кездеседі, мысалы, француз тіліндегі pisser, каталон тіліндегі pixar, итальян тіліндегі pisciare және румын тіліндегі a (se) pișa, сондай-ақ ағылшын тіліндегі to piss сияқты.
Танымал мәдениетте
HBO / BBC2 түпнұсқалық телесериалы «Рим» қаланы бұрынғы туындыларда, тіпті тілдік туындыларда жиі кездеспейтін қаталдық пен ласпен бейнелейді. Бірақ актерлер ағылшын тілінде сөйлейтіндіктен, латын тіліндегі ұятты сөздер көбінесе граффити түрінде кездеседі, мысалы: ATIA FELLAT, «Атия сорады»; «fellatio» – осы етістіктен туындаған есім. ATIA AMAT OMNES, «Атия барлық [ер адамдарды] жақсы көреді». Осылайша оны бәде немесе әйелзаты деп айтуға болады. CAESARI SERVILIA FUTATRIX, «Сервилия – Цезардың құлы». HBO «Рим» сериалының 5-ші эпизодындағы граффити. «Fututor» және «fututrix» сөздерін қараңыз.
ATIA FELLAT, "Atia sucks"; "fellatio" is a noun derived from this verb. ATIA AMAT OMNES, "Atia loves all [men]". Thus calling her a whore or slut. CAESARI SERVILIA FUTATRIX, "Servilia is Caesar's bitch". Graffito in HBO's Rome, episode 5 See fututor and fututrix.