Румыниядағы құқықтар мен проблемалар

Кіріспе

Мәселелер мен конституциялық құқықтар. Румынияда адам құқықтары үкімет тарапынан көбінесе сақталады. Дегенмен, полицияның зорлық-зомбылық көрсетуі, рома халқына қатысты нашар қарым-қатынас, үкіметтік жемқорлық, түрмелердегі жағдайдың нашарлығы және сот тәуелсіздігіне қол сұғылуы туралы алаңдаушылықтар бар. Румыния 2015 жылғы Демократия Индексінде 167 елдің ішінде 59-шы орынды иеленді және Орталық немесе Шығыс Еуропаның басқа елдері сияқты "кемшіліктері бар демократия" деп сипатталады.

Сыбайлас жемқорлық және институционалдық заң бұзушылықтар

ЕО-ның сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі баяндамасына сәйкес, Румыниядағы сыбайлас жемқорлық – жүйелік проблема. Жемқорлыққа қарсы күрес соңғы жылдары жақсарып, Ұлттық сыбайлас жемқорлыққа қарсы дирекцияның (NAD) тергеулері 2015 жылы бұрынғы премьер-министр және басқа да маңызды лауазым иелерінің сотқа тартылуына әкелгенімен, сыбайлас жемқорлық әлі де өмірдің көптеген салаларына әсер етеді. АҚШ Мемлекеттік департаментінің адам құқықтары жөніндегі баяндамасында мемлекеттік секторда пара алудың кең таралғаны айтылған. Румыния мен Болгария – ынтымақтастық және тексеру механизмі арқылы бақыланатын жалғыз ЕО мүше елдері. Бұл механизм 2007 жылы Румынияның Еуропалық Одаққа қосылуымен бірге сот реформасының және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің кемшіліктерін жою мақсатында құрылды. Маңызды жақсартуларға қарамастан, сыбайлас жемқорлық мәселесін шешу қажет. Румыния заңнамасы мен ережелері сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға бағытталған қағидаларды қамтиды, бірақ олардың іске асырылуы соңғы уақытқа дейін нашар болды. 2012 жылғы саяси дағдарыс Румынияның беделіне нұқсан келтірді, осы оқиғаға байланысты Еуропалық комиссия заң үстемдігі туралы алаңдаушылық білдірді. Комиссия сондай-ақ Румынияны мемлекеттік институттардағы сыбайлас жемқорлықты және саяси ықпалды жоюдағы баяулық үшін сынады. 2017 жылғы Румыниядағы наразылықтар – үкіметтің жемқорлықтың белгілі бір түрлерін қылмыстан босату жоспарларына қарсы өткен жаппай халық наразылығы болды. Полицияның қатыгездігі де проблема болып табылады. Румыния полициясы 2002 жылы әскериленбеді және оны жаңғырту және коммунистік кезеңнен қалған зәбірлі әрекеттерден арылу үшін қайта ұйымдастырылды. Дегенмен, полицияның қатыгездігі сияқты мәселелер әлі де кездеседі. АҚШ-тың Адам құқықтары жөніндегі елдік баяндамаларында ҮЕҰ және БАҚ "полицияның тұтқындарға, тергеу изоляторындағы адамдарға, цыгандарға және басқа да азаматтарға, көбінесе шамадан тыс күш қолдану арқылы, соның ішінде ұрып-соғу арқылы, зорлық-зомбылық көрсеткенін" хабарлады.

Баспасөз бостандығы

Кейде үкімет баспасөз еркіндігін шектеумен айыпталады. Үкімет саясаты мен іс-әрекеттерін сынаған журналистер 2004 жылғы Румыния президент сайлауы кезінде қысымға ұшырап, қорқыту мен қанаудың нысаны болғанын мәлімдеді. "Шекарасыз тілшілер" ұйымының 2017 жылғы Дүниежүзілік баспасөз бостандығы индексінде Румыния 178 елдің ішінде 46-шы орынды иеленді; ал Freedom House ұйымының тағы бір есебінде Румыния баспасөзі "жартылай еркін" деп сипатталған.

Адам саудасы

Еуропада адам саудасы адам құқықтары мәселесі ретінде кеңінен танылды (негізгі мақаланы қараңыз: Румыниядағы адам саудасы). Коммунизмнің аяқталуы адам саудасының өсуіне әсер етті, және құрбандардың көп бөлігі зорлықпен проституцияға мәжбүрленген әйелдерді құрады. Румыния – жыныстық құлдық мақсатында саудаға түсірілетін, негізінен әйелдер мен балалардың шығу және транзит елі. Румыния үкіметі адам саудасына қарсы күреске белсенділік танытты, бірақ сауданы жою жөніндегі минималды стандарттарды толық орындамағаны үшін сынға ілікті. 2014 жылдың 1 ақпанында күшіне енген жаңа Румыния қылмыстық кодексі құлдыққа, адам саудасына, бала саудасына, бордель ұстауға, мәжбүрлі еңбекке және пайдаланылған адамдарды пайдалануға қатысты бірнеше қылмыстық құқық бұзушылықтарды қарастырады (182-бап. Адамды пайдалану, 209-бап. Құлдық, 210-бап. Адам саудасы, 211-бап. Кәмелетке толмағандарды сату, 212-бап. Мәжбүрлі немесе міндетті еңбекке тарту, 213-бап. Бордель ұстау, 214-бап. Тілшілікпен айналысу, 216-бап. Пайдаланылған адамның қызметтерін пайдалану). Румыния Адам саудасына қарсы іс-қимыл жөніндегі Еуропа Кеңесінің конвенциясын ратификациялады, сондай-ақ БҰҰ-ның Адам саудасын болдырмау, жобау және жазалау туралы хаттамасына да қатысушы болып табылады, әсіресе әйелдер мен балаларға қатысты.

Балалардың құқықтары

Балалардың құқықтары бірнеше заңмен қорғалады, сонымен қатар Румыния ратификациялаған конвенцияларға байланысты халықаралық міндеттемелерге де ие. Балалардың некеде немесе одан тыс туғандығына қарамастан, олардың құқықтары тең. Бұл Румыния Конституциясының 48 (3) бабында көрсетілген: «Некеден тыс туған балалар заң алдында некеде туған балалармен тең құқықтарға ие»; сондай-ақ, Азаматтық кодекстің 260-бабында да жазылған. Румыния сонымен қатар некеден тыс туған балалардың құқықтық мәртебесі туралы Еуропалық конвенцияны ратификациялаған, демек, ол осы Конвенция мәтінінде белгіленген заңды құқықтармен қамтамасыз етілген некеден тыс туған балалардың құқықтарын сақтауға міндетті. Балалардың құқықтарын қорғау және дамыту туралы [272/2004] заң 2014 жылы қайта жарияланды және балалардың құқықтарымен айналысатын маңызды заң болып табылады. 2014 жылдың 1 ақпанында күшіне енген жаңа Қылмыстық кодекстің 197-бабында «Кәмелетке толмағандарға қатысты зорлық-зомбылық жасау» балаларды зәбірлеуді қылмыс деп жариялайды. Еуропалық Одақтың мүшесі ретінде, ол сондай-ақ балаларды жыныстық зорлық-зомбылыққа және жыныстық құлдыққа салумен, сондай-ақ балалық порнографияға қарсы күрес жөніндегі 2011 жылғы 13 желтоқсандағы Еуропалық Парламент пен Кеңестің 2011/92/EU Директивасына да бағынады. Балалардың білім алу құқығына қатысты, ата-аналар/заңды өкілдер баланың білім алуын қамтамасыз етуге міндетті; олай болмаған жағдайда қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін (380-бап, Мемлекеттік міндетті білім беруге қол жеткізуге кедергі келтіру). Ата-аналар/заңды өкілдер балаларының қоғамға зиян келтіретін әрекеттерге қатыспауын қамтамасыз етуге міндетті. Мысалы, No. 61/1991 заңының 33-бабына сәйкес, егер ата-аналар/заңды өкілдер 16 жасқа дейінгі балалардың қаңғырлыққа, тікелей сұранышқа немесе проституцияға баруына жол бермеу үшін «жеткілікті шаралар» қабылдамаса, олар айыппұл төлеуге жазаланады (No. 61/1991 заңы бұзушылықтар туралы тек кінәлі тараптың іс-әрекеті қылмыстық құқық бұзушылық құрамайтын жағдайларда ғана қолданылады). АҚШ-тың Адам құқықтары жөніндегі есептерінде кейбір балалар, әсіресе ром халқынан шыққандар, тіркелмегенін көрсетеді (тууды тіркеу заң бойынша міндетті болса да). No. 288/2007 заңы қыздардың некеге тұру жасын ұлдармен бірдей деңгейге жеткізді; бұл заңға дейін қыздар ерекше жағдайларда 15 жасында, жалпы ереже бойынша 16 жасында үйленуге рұқсат етілген. Румыния 1980 жылғы Халықаралық балаларды ұрлаудың азаматтық аспектілері туралы Гаага конвенциясына қатысушы мемлекет болып табылады.

Children's rights are protected by several laws; and Romania also has international obligations due to the conventions it has ratified. Children have equal rights, regardless of whether they were born inside or outside of marriage. This is stipulated in the Romanian Constitution, at Art. 48 (3) which states "Children born out of wedlock are equal before the law with those born in wedlock"; and also by Art. 260 of the civil code. In addition, Romania ratified The European Convention on the Legal Status of Children Born out of Wedlock, and, therefore, it is bound to ensure that children born outside marriage are provided with legal rights as stipulated in the text of this Convention. The [272/2004] Law on the protection and promotion of the rights of the child, republished in 2014 is an important law dealing with children's rights. According to the new criminal code which came into force on 1 February 2014, Article 197 titled Ill treatments applied to underage persons outlaws child abuse. As a European Union member, it is also subject to the EU's Directive 2011/92/EU of the European Parliament and of the Council of 13 December 2011 on combating the sexual abuse and sexual exploitation of children and child pornography. With regard to the right to education of children, parents/legal guardians are obligated to ensure the child gets an education; failure to do so can result in criminal prosecution (Art. 380 Preventing access to compulsory public education). Parents/legal guardians have an obligation to ensure that their children do not engage in undesirable behaviors. For example, according to Art 33 of Law No. 61/1991 penalising the violation of public order and social standards, parents/legal guardians who fail to take "adequate measures" to prevent children under 16 from engaging in vagrancy, begging, or prostitution are liable to pay a contraventional fine (Law No. 61/1991 on contraventions applies only in cases when the deed of the guilty party does not constitute a criminal offense). The US Country Reports on Human Rights Practices reports that some children, particularly from the Roma ethnicity, were not registered (although birth registration is mandatory under the law).). Law nr. 288/2007 increased girls' marriageable age, bringing it in line with that of boys; prior to this law, girls could, in special cases, get married at 15, and as a general rule at 16. Romania is a party to the 1980 Hague Convention on the Civil Aspects of International Child Abduction.

Әйелдер құқықтары

Румынияда әйелдердің құқықтары конституциялық ережелерге және ішкі заңдарға бағынады. Румыния Еуропалық Одақтың директиваларымен және ратификациялаған халықаралық конвенциялармен де байланысқан. Румыния Конституциясы әйелдердің құқықтарын қорғайды. 4-баптың 2-тармағы кемсітушілікке жол бермеу принципін бекітеді, онда мынадай делінген: «Румыния – барлық азаматтарының ортақ және бөлінбейтін отаны, нәсілі, ұлты, этникалық тегі, тілі, діні, жынысы, пікірі, саяси көзқарасы, мүліктік жағдайы немесе әлеуметтік тегі бойынша ешқандай кемсітушіліксіз». 48-баптың 1-тармағы отбасылық құқықта тең құқықты қамтамасыз етеді: «Отбасы – әйел мен ердің ерікті келісімімен құрылған некеге және олардың толық теңдігіне негізделеді [ ].» Жұмыс істейтін әйелдердің құқықтары да қорғалады: 47-баптың 2-тармағында: «Азаматтар зейнетақы алуға, еңбек демалысына және аналық демалысқа құқылы [ ]» және 258-бап Отбасы (некеге ерікті келісім беру; әйел мен ердің теңдігі). 2016 жылы Румыния әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық пен отбасылық зорлық-зомбылыққа қарсы күрес жөніндегі Еуропа Кеңесінің конвенциясын (Стамбул конвенциясы) ратификациялады.

Азық-түлікке қарсы заңдар

Румынияда кемсітушілікке тыйым салатын көптеген заңдар бар. Елдегі мәселелер заңнаманың жетіспеуінен емес, керісінше, Румынияда заңдық базаның күшті болуына қарамастан, қолданыстағы заңдарды іске асырудың нашар болуынан туындайды, көбінесе бюрократия, сыбайлас жемқорлық және әлеуметтік нормалардың салдарынан. Дискриминацияға қарсы ең маңызды заңдар:

31 тамыз 2000 жылғы № 137 жарлық (барлық түрдегі кемсітушілікті алдын алу және жазалау туралы заң)
19 сәуір 2002 жылғы № 202 заң (ерлер мен әйелдердің тең мүмкіндіктері және тең ұсталуы туралы заң).

Кемсітушілікпен күресу үшін арнайы жасалған осы заңдардан басқа, көптеген жалпы заңдарда да кемсітушілікке тыйым салатын баптар бар, олар өмірдің жалпы мәселелерін реттейді және сол сала бойынша кемсітушілікке қарсы нақты баптарды қамтиды (мысалы, 8 желтоқсан 1999 жылғы № 188 заң [мемлекеттік қызметшілердің мәртебесі туралы заң], 24 қаңтар 2003 жылғы Еңбек кодексі, 2011 жылғы № 1 ұлттық білім беру туралы заң және т.б.). Бұдан өзге, дискриминация Қылмыстық кодексте де қарастырылған, 297-баптың (2) тармағында былай делінген: "Мемлекеттік қызметшінің өкілеттіктерін пайдалана отырып, адамның құқығын жүзеге асыруын шектеу немесе нәсіл, ұлт, этникалық тегі, тілі, діні, жынысы, сексуалдық бағдары, саяси көзқарасы, мүліктік жағдайы, жасы, мүгедектігі, созылмалы жұқпалы емес аурулары немесе ЖИТС/АИТС инфекциясы бойынша кемсітушілік жағдай жасаған жағдайда сол жаза қолданылады".

Отбасылық зорлық-зомбылық

Румынияда отбасылық зорлық-зомбылық – күрделі мәселе. Румыния 21-ші ғасырда заңнамалық базасын жақсартып, 2016 жылы Стамбул конвенциясын ратификациялағанмен, жеке өмірде әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық проблемасы әлі де сақталған. 2017 жылы Румыния ЕҚҚС-да (Еуропалық адам құқығы соты) іс-қимыл жасамағаны үшін кінәлі деп танылды.

Білім алу құқығы

Румынияда білім беру 10-сыныпқа дейін міндетті (әдетте 16 немесе 17 жасқа дейін) болғанына қарамастан, кейбір әлеуметтік топтардың, атап айтқанда ауылдық балалар мен рома халқының балаларының білім алу құқығын қамтамасыз етудегі сәтсіздігі үшін сынға ұшырады. Кейбір мектептерде рома балаларын заңсыз бөліп оқыту әлі де жасырын түрде жалғасуда, ал 2017 жылы ERRC және Romani CRISS атты үкіметтік емес ұйымдар Еуропалық комиссиядан рома балаларын мектептерде бөліп оқыту фактісін тергеуді сұрады. Ауылдық жерлерде тұратын балалардың білім алуы да алаңдатарлық мәселе: олардың жағдайы 8-сыныптан кейін (орта мектептің/гимназияның соңғы сыныбы, 14-15 жасқа сәйкес) қиындыққа толады, себебі балалар жоғары сыныптарға оқу үшін мектеп ауыстыруға мәжбүр, ал көптеген ауылдарда жоғары мектептер жоқ. Сондықтан ата-аналар балаларының ең жақын елді мекенге қатынайтынын немесе сонда тұратынын ұйымдастыруға тиіс, бұл қиындық тудырады, нәтижесінде көптеген балалар мектепті тастап кетеді (білім беру 10-сыныпқа дейін міндетті болғанына қарамастан). Бір зерттеуде ауылдық мектеп оқушыларының үштен бірі 8-сыныптан кейін мектепті тастауды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.

Румыниядағы адам құқықтары

Румыния ХХ ғасырдың басында өте прогрессивті ел болды және мызғымас адам құқықтары дәстүріне ие болды: мысалы, ол Еуропада бейбіт уақытта өлім жазасын жойған жеті елдің бірі еді. Алайда, Румынияның беделі кейіннен бірқатар диктаторлық режимдер кезінде адам құқықтарын ауыр бұзу фактілерімен халықаралық деңгейде дақ кетірді: Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ион Антонеску режимі; және одан кейінгі коммунистік Румыния режимі, ол 1950 жылдары саяси «жауларды» атып тастауды қамтыды, ал кейін Николае Чаушескудің танымал халық көбею саясаты, оның нәтижесінде румын жетімханаларындағы қаламаған балаларға қатысты зорлық-зомбылық, сондай-ақ телефон тыңдау сияқты тәжірибелер мен коммунистік Securitate-тің басқа да теріс әрекеттері арқылы күнделікті өмірге ең жоғары бақылау орнатылды. Румыния революциясынан кейін адам құқықтары едәуір жақсарды.