Швейцариядағы адам құқықтарының сақталуына шолу

Кіріспе

Адам құқықтары Еуропаның ең көне демократияларының бірі – Швейцарияда көбінесе сақталады. Швейцария азаматтық бостандықтар мен саяси құқықтарды сақтау бойынша халықаралық рейтингтерде жиі алдыңғы қатарда немесе оған жақын тұрады. Швейцария адам құқықтарын елдің құндылық жүйесінің негізгі құралы ретінде қарастырады, бұл өз Федералды Конституциясында көрсетілген. 2016-2019 жылдарға арналған Сыртқы саясат стратегиясында баяндалғандай, бейбітшілік, өзара құрмет, теңдік және кемсітушілікке жол бермеу елдің сыртқы қатынастарының маңызды бөлігі болып табылады. Швейцария адам құқықтары саласындағы барлық маңызды халықаралық құжаттарға қол қойған. Ол сонымен қатар Женева конвенцияларының сақтаушысы және Қызыл Крест сияқты адам құқықтарымен байланысты бірнеше бейүкіметтік ұйымдардың құрылған немесе бас кеңсесі орналасқан жері. Швейцария мүшесі болып табылатын және құрылуына зор үлес қосқан Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесі Женевада орналасқан. Адам құқықтарын құрметтеу және демократияны ілгерілету – Швейцарияның бес ресми саяси мақсатының бірі.

Халықаралық қатысу

Швейцария адам құқықтарын ілгерілететін бірнеше халықаралық механизмдерге қатысушы және оларға маңызды ықпал етеді.

Адам құқықтары жөніндегі кеңес

Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесі (БҰҰ АҚК) 2006 жылы Швейцария ұсынған, бұрынғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комиссиясын алмастыру мақсатындағы бастама еді. Осы уақыттан бері Швейцария халықаралық деңгейде АҚК-ның ілгерілету және сақтау жұмысына белсенді қатысушы болып келеді. Швейцарияның үшінші мүшелік мерзімі жақында бекітілді, бұл 2012 жылғы Жалпы мерзімді шолуда (ЖМШ) ұсынылған жақсартуларға байланысты болды. Аталған жақсартулардың ішінде гендерлік теңдікті арттыру, жастар әділеттілігін күшейту, нәсілдік дискриминацияны азайту және құқық қорғау органдарының күш қолдануын шектеу шаралары қарастырылды. Біріккен Ұлттар Ұйымына жолдаған соңғы өтінішінде Швейцария халықаралық деңгейде адам құқықтарын қорғауды үш негізгі ерікті міндеттемесінің бірі деп атады. Халықаралық деңгейде өлім жазасын тоқтату, адам құқықтарын бұзудың салдары үшін жазаны қатайту, сексуалдық бағдарға негізделген дискриминациямен күресу және адам құқықтарын қорғайтын адамдарды қолдау – бұл елдің басты саяси мақсаттары болып саналады. Адам құқықтары жөніндегі кеңестің өкілеттіктерін кеңейту және нығайту Швейцария үшін жоғары басымдыққа ие, себебі ел конституциясында барлық адам құқықтарына құрмет көрсету қағидасы бекітілген. Бұл мақсат 2015 жылы Швейцарияның АҚК мүшелігін жаңарту туралы өтінішінде де көрсетілген. Ел үкіметтік емес ұйымдардың (ҮЕҰ) қатысуын арттыруға, барлық мемлекеттерге адам құқықтарын жаһандық деңгейде басқаруды үйретуге және қаржылық көмек арқылы Женевадағы шараларға қатысуға мүмкіндік беру үшін дамыған елдерге қолдау көрсетуді көздейді.

Адам құқықтарын қорғау

Швейцарияның федеративтік және кантондық құрылысынан туындауы мүмкін кез келген қиындықтарға қарамастан, ел ратификацияланған кез келген халықаралық шартты ұлттық заң ретінде дереу және автоматты түрде қолдануға мүмкіндік береді, халықаралық механизмдерді жеке бағалау және қолмен іске асыру қажеттілігі болмайды.

Адам құқықтары қорғаушылары

Швейцария Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтарын қорғаушылар туралы декларациясын қолдайтын ел, адам құқықтарын халықаралық деңгейде іске асыруда қорғаушылардың маңыздылығын және осы тұлғалар мен топтардың мемлекеттерге адам құқықтары жөніндегі ұлттық міндеттемелерін жақсарту үшін жасаған қысымын мойындайды. Швейцария адам құқықтарын қорғаушыларды қорғау жөніндегі швейцариялық нұсқауларын іске асырды және оларды стандарттауға ұмтылады, бұл шаралар ел ішінде және құқықтарға бағытталған миссияларда қорғаушыларды қорғауға бағытталған. Алайда, Швейцария цифрлық тұтастық құқығы саласында алдыңғы қатарда келеді. Парламент мүшесі Сэмюэл Бендахан 2022 жылғы 29 қыркүйекте Федералды Конституцияға цифрлық тұтастық құқығын енгізуге бағытталған парламенттік бастама ұсынды. Женева кантонында 2023 жылғы 18 маусымда өткен халықтық дауыс беруде халықтың 94% -тан астамы осы жаңа құқықты кантондық конституцияға қосуға қолдау көрсетті.

Балалардың құқықтары

Швейцария 1997 жылы Балалар құқықтары туралы конвенцияны ратификациялады және содан бері балалардың құқықтарын күшейтуді жалғастырып келеді. 2011 жылы Федералды әлеуметтік сақтандыру басқармасы жастарды зорлық-зомбылықтан қорғау және бұқаралық ақпарат құралдарынан білім беру мен қорғау бағдарламаларын бастады. Бұған қоса, Pro Juventute Foundation және Swiss Foundation for Child Protection сияқты жалпыұлттық ұйымдар балаларға қатысты түрлі зорлық-зомбылық құрбандарымен жұмыс істейді. Халықаралық деңгейде Швейцария балаларды сексуалдық қанау мен сексуалдық зорлық-зомбылықтан қорғау жөніндегі Еуропа Кеңесінің конвенциясына қол қойды, ол қол қойған барлық елдерде балаларға қатысты сексуалдық әрекеттерді қылмыстық қылық деп санайды. 2012 жылғы қазан айында өткен Швейцарияның екінші жалпыға бірдей мерзімді шолудан бері балалар құқықтарын қорғау саласында шағын жақсартулар жасалды. Бұл өзгерістер негізінен балаларға қарсы қылмыс жасағандарды жазалауды реттейтін құқықтар мен ережелерге қатысты, бірақ зорлық-зомбылықтың жоғары статистикасына байланысты емес.

Өлім жазасы

Швейцария 1992 жылы барлық қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін өлім жазасын жойды. Бұл елдің конституциясында бекітілген, содан бері ел өлім жазасын толығымен жоюды қолдайды. Швейцария адам өміріне және адамдық қадір-қасиетке құрмет көрсетуді адам құқықтарының негізгі қағидалары деп санайды және 2025 жылға дейін өлім жазасын әлемдік деңгейде жақтырмауға қол жеткізуді мақсат тұтады. Швейцария өлім жазасын жою ісіне белсенді қатысып, Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссарымен тығыз байланыста жұмыс істеп, әр жылғы 10 қазанда Өлім жазасына қарсы күнді өткізеді. Біріккен Ұлттар Ұйымымен жұмыс істеуге өлім жазасына мораторий сияқты бірнеше қарар жобаларын дайындау кіреді, ол 2015 жылы Адам құқықтары жөніндегі Кеңес бекіткен және 2007 жылы Швейцария қолдағаннан кейін БҰҰ Бас Ассамблеясына екі жылда бір рет ұсынылып келеді.

Лесбиянка, гей, бисексуал, трансгендер және интерсекс дискриминациясын қорғау

2020 жылдан бері Швейцарияның дискриминацияға қарсы ережелері сексуалдық бағдарына негізделген дискриминацияны нақты түрде тыйымдайды. 2022 жылдан бері швейцариялық заң бір жынысты некеге, экстракорпоральды ұрықтануға (ЭКО) және серіктестердің бірі немесе екеуі де қарым-қатынас басталар алдында баланың заңды қамқоршысы болған жағдайда бала асырап алуға мүмкіндік береді.

Расизм

Швейцария нәсілшілдіктің алдын алу үшін көптеген ірі және шағын әдістерді, сондай-ақ ұлттық және халықаралық құралдарды қолданады. Этникалық және нәсілдік негіздегі кемсітушілікке тыйым салу Швейцарияның Қылмыстық кодексінде бекітілген, ал ел 2009 жылы Женевада өткен Дурбан шолу конференциясының нәтижесінде жасалған құжатқа қатысып, оны қабылдады. Қоғамдық деңгейде барлық полиция қызметкерлері жұмысқа орналасу алдында адам құқықтары, этика және расизм бойынша емтихан тапсыруы керек, ал Расизммен күресу қызметі осы типтегі кемсітушілікті жоюға бағытталған жобаларға қолдау, білім беру және қаржылық көмек көрсетеді. Бұл қызмет расизмнің кез келген дерегіне қатысты қолданылатын заңдық шаралардың сипаттамасын да ұсынады. Швейцария сондай-ақ 2030 жылға дейінгі тұрақты даму күн тәртібінің гендерлік компоненттері сияқты гендерлік теңдікті қамтамасыз етуге тырысатын халықаралық құжаттарға, сондай-ақ гендерлік теңдіктің жалпыға бірдей танылуына қол жеткізуге үміттенетін Біріккен Ұлттар Ұйымының механизмдеріне саяси және қаржылық жағынан көмек көрсетуге міндеттенеді. Бұған 1990 жылы Апенцель Иннерроден кантонындағы соңғы қарсылықтан кейін (Швейцария Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияны 16 жыл бұрын ратификациялаған болатын). 2011 жылы әйелдер құқықтары саласындағы бірқатар маңызды жетістіктер тойланды. Бұл жыл әйелдердің сайлау құқығының 40 жылдығын, гендерлік теңдікке конституциялық деңгейде 30 жылдық және заңнамалық деңгейде 15 жылдық ережелерді атап өтті. Швейцария сондай-ақ Әйелдерге қатысты барлық түрдегі кемсітушілікті жою туралы конвенцияның Факультативтік протоколын ратификациялады және гендерлік теңдікті қамтамасыз ету үшін бірқатар ұлттық заңдық шаралар қабылдады. Оларға Қылмыс құрбандарына (көмек көрсету) заңы және әйелдер мен еркектердің теңдігі жөніндегі Федералдық кеңсе құру, сондай-ақ мемлекеттік қызметкерлерді тұрмыстық зорлық-зомбылық оқиғаларына қатысты оқыту кіреді. Швейцарияның Қылмыстық кодексінде әйелдерге қатысты белгілі бір кемсітушілік әрекеттерге, мысалы, қыздардың жыныс мүшелерін қырқу және мәжбүрлі некеге тұру сияқты әрекеттерге тыйым салатын арнайы ережелер бар.

Switzerland uses many large and small scale methods and domestic and international instruments to prevent racism. Prohibition on ethnic and race based discrimination is codified in the Swiss Criminal Code, and the nation was involved in, and party to, the resulting document from the Durban Review Conference in Geneva in 2009. On a community level, all police must pass an examination on human rights, ethics, and racism before being employed, and the Service for Combatting Racism provides support, education and financial assistance to projects seeking to eradicate discrimination of this type. The Service also provides an outline of remedies that are available at law for any occurrence of racism. Switzerland also is committed to international documents attempting to secure gender equality, such as the gender components of the 2030 Agenda for Sustainable Development, as well as assisting both politically and financially in United Nations mechanisms hoping to achieve recognition of gender equality universally. and, after resistance, in the last canton Appenzell Innerrhoden in 1990 (despite Switzerland having ratified the European Convention on Human Rights 16 years earlier). In 2011, a number of national achievements in women's rights were celebrated. The year marked the 40th anniversary of federal women's suffrage, 30 years of constitutional level provision for gender equality and 15 years of legislative provision for gender equality, Switzerland has also ratified the Optional Protocol to the Convention on Elimination of All Forms of Discrimination Against Women and made several other nationwide legal provisions to ensure equality of gender is achieved. These include the Victims of Crime (Assistance) Act and establishing a Federal Office for Equality between Women and Men for training of public workers in relation to domestic violence incidents. The Swiss Criminal Code also has specific provisions that prohibit certain gender discriminatory acts, such as female genital mutilation and forced marriage.

Мүгедектер

Швейцария халқының шамамен 17 пайызы мүгедектікке ұшыраған деп есептеледі. Мүгедектердің құқықтарын қорғау және тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету туралы заң мүгедектерді жұмысқа орналастыруға көмектесуге және кемсітушілікке қарсы тұруға бағытталған.

Азаптаудың алдын алу

Швейцария Конституциясы мұндай әрекеттерге тыйым салады. Дегенмен, полиция қызметкерлерінің адамдарды ұстау кезінде шамадан тыс күш қолдануы және заңсыз әрекет жасауы туралы көптеген хабарламалар түскен. Бұл оқиғалар тиісінше қылмыстық соттарда қарастырылды. Түрмелердің толығуы адам құқықтары туралы жазалау жөніндегі есептерде бұрыннан бері анықталған мәселе болып табылады, 2014 жылы түрмелердің сыйымдылығы 50-ден 300 пайызға дейін артқан. Бұл мәселе әлі шешілген жоқ. 2013 жылы 10 тұтқын қайтыс болды, оның ішінде 2-уі өз-өзіне қол жұмсады, олардың қайтысына қатысты толыққанды тергеу әлі жүргізілмеген. Азаптау және басқа да қатыгез, адамдыққа жатпайтын немесе ар-ұяты жоқ күйреушілікпен ұстауға және жазалауға қарсы конвенцияның Факультативтік протоколы 2009 жылы күшіне енді, ал Федералдық кеңес 2010 жылы Азаптаудың алдын алу жөніндегі Ұлттық комиссияны құрды, оның мақсаты – адам құқықтарының сақталуын қамтамасыз ету.

Әділет

Швейцарияның сот жүйесі негізінен Конституциямен реттеледі, ол сот тәуелсіздігін қамтамасыз етуді талап етеді. Кез келген адам кінәсіз деп есептеледі, сот отырыстары ашық және тиімсіз кешігулерсіз өтеді. Швейцарияда қазіргі таңдағыда шағымдарды қарап, жауап беруге арналған жалпыұлттық Омбудсмен немесе осыған ұқсас орган жоқ.

Босқындар мен баспана іздеушілер

Швейцарияның жалпыұлттық пана беру саясаты 2014 жылы жаңарып, қазіргі таңда 2018 жылдың қыркүйегіне дейін күшінде. Бұл саясат пана іздеушілерден қажетті құжаттарды ұсынуды немесе құжаттарының жоқ болуына заңды себептерді көрсетуді талап етеді, әйтпесе пана беруден бас тарту мүмкіндігі бар. 2008 жылдан бері Швейцария Дублин 2 регламентіне қатысып келеді, бұл келісімге қол қойған басқа мемлекеттерге пана іздеушілерді жіберуге және қабылдауға мүмкіндік береді. Пана іздеушілер шұғыл қаржылық көмек ала алады, ал ішкі заңнама, мысалы Пана туралы заң, Швейцарияны Еуропалық қайтару директивасының пана талаптарымен үйлестіреді.