Кіріспе

Британдық бұрынғы колониялардың саяси бірлестігіне кіру ережелері Ұлттар Достастығына мүшелік ету критерийлері, қазіргі және болашақ мүше мемлекеттерге қатысты, соңғы сексен екі жыл ішінде жарияланған бірқатар құжаттармен өзгертілді. Бұл құжаттардың ең маңыздылары – Вестминстер статуты (1931), Лондон декларациясы (1949), Сингапур декларациясы (1971), Хараре декларациясы (1991), Миллбрук Достастығының іс-қимыл бағдарламасы (1995), Эдинбург декларациясы (1997) және Кампала коммюникесі (2007). Ұлттар Достастығына жаңа мүше мемлекеттер осы құжаттардан туындаған белгілі бір критерийлерді сақтауға міндетті, олардың ең маңыздылары – Хараре қағидаттары мен Эдинбург критерийлері. Хараре қағидаттары Достастықтың барлық ескі және жаңа мүше мемлекеттерінен демократия және адам құқықтарына құрмет көрсету сияқты белгілі бір саяси қағидаларды сақтауды талап етеді. Бұл ережелерді қолданыстағы мүшелерге қолдануға болады, олар оларды сақтамаған жағдайда уақытша тоқтатылуы немесе шығарылуы мүмкін. Бүгінгі күнге дейін Фиджи, Нигерия, Пәкістан және Зимбабве осы негізде тоқтатылды; Зимбабве кейіннен мүшеліктен бас тартты. Эдинбург критерийлерінің бастысы – жаңа мүше мемлекеттердің кемінде бір Ұлттар Достастығының қазіргі мүше мемлекетімен конституциялық немесе әкімшілік байланысы болуы керек. Дәстүр бойынша, жаңа Достастық мүше мемлекеттерінің Ұлыбританиямен байланысы болған. Эдинбург критерийлері 1995 жылы Мозамбиктің қабылдануына байланысты туындады, ол сол кезде Ұлыбритания империясының бір бөлігі болмаған жалғыз мемлекет еді (толық немесе ішінара). Эдинбург критерийлері қайта қаралып, 2007 жылы Достастық басшыларының кеңесінде жаңартылды, бұл 2009 жылы Руанданы қабылдауға мүмкіндік берді.

Құрылтай құжаттары

Ұлттар Достастығының құрылуы 1931 жылғы 11 желтоқсанда қабылданған британдық парламент актісі – Вестминстер статутына байланысты. Статут Доминиондардың тәуелсіздігін орнатып, бұрынғыдай бір (Ұлыбритания) мемлекеттің басымдығын жойып, тең құқықты мүшелер тобын құрды. Осы кезеңдегі Достастыққа мүше болудың жалғыз шарты – мемлекеттің Доминион статусына ие болуы еді. Осылайша, Пәкістанның (1947), Үндістанның (1947) және Цейлон Доминионының (қазіргі Шри-Ланка) (1948) тәуелсіздігі осы үш елдің тәуелсіз мемлекеттер ретінде Достастыққа қосылуына әкелді, олар патшаны мемлекет басшысы ретінде сақтап қалды. Ал Бирма (1948) және Израиль (1948) республика болуды таңдағандықтан Достастыққа қосылмады. 1949 жылы Ирландия сыртқы қатынастар заңын жойғаннан кейін, король басқа мемлекеттермен дипломатиялық қарым-қатынастарда атқаратын рөлі тоқтатылды және Ирландия енді Достастық мүшесі емес деп саналды, бірақ ирландиялық үкімет Ирландияның бұрынғы жылдардан бері мүше еместігін мәлімдеді. Үндістан республикалық конституцияны қабылдауға дайындалып тұрғанда, 1949 жылғы Достастық премьер-министрлерінің кеңесі Достастық халқының жартысынан астамының кету қаупіне толы болды. Мұндай жағдайдан аулақ болу үшін Канада премьер-министрі Луи Сен-Лоран республикаларға, егер олар VI Георгты Достастықтың басшысы ретінде мойындаса, Достастықта қалуға рұқсат беруді ұсынды. Бұл келісім, Лондон декларациясы деп белгілі болды, Достастық мүшелерінің міндетті шарты – Достастықтың басшысын мойындауы екенін ресми түрде бекітті. Бұл шара Франция, Израиль және Норвегия сияқты басқа елдердің де Достастыққа қосылу мүмкіндігін тудырды. Алайда, Батыс Самоа 1970 жылы Достастыққа қосылғанға дейін, жаңадан тәуелсіздік алған елдер ғана Достастыққа қабылданатын еді.

Сингапур декларациясы

Ұлттар Достастығының саяси құндылықтары туралы алғашқы мәлімдеме 1961 жылғы конференцияда қабылданды, онда мүшелер нәсілдік теңдікті жаңа Достастықтың басты қағидаларының бірі деп жариялады. Бұл кезде ұйым қатарына жаңа африкалық және карибтік елдер қосылып жатқан еді. Бұл туралы мәлімдеме жасалғаннан кейін Оңтүстік Африка Республикасы республика мәртебесін алу үшін ұсынған өтінімін кері тартып алды, өйткені оның үкіметінің апартеид саясаты бұл қағидаға түбегейлі қайшы келеді. Достастықтың тағы да саяси құндылықтары мен қағидалары 1971 жылғы 22 қаңтарда Сингапурда өткен Үкімет басшыларының алғашқы кездесуінде (CHOGM) бекітілді. Он төрт тармақ мүше елдердің саяси еркіндігін нақтылады және Достастықтың негізгі қағидаларын – әлемдік бейбітшілік, бостандық, адам құқықтары, теңдік және еркін сауданы – анықтады. Алайда, Декларацияның талаптары мен мағынасы ешкімді міндеттейтін болған жоқ, және бірнеше мемлекет оны ашық бұзды. Бірақ, осы қағидаларды бұзғаны үшін тек Фиджи ғана ұйымнан шығарылды (1987 жылғы 15 қазанда, сол жылғы екінші төңкерістен кейін).

Хараре декларациясы

1991 жылы 20 қазанда Зимбабведегі Харареде қабылданған Хараре декларациясы Сингапурда белгіленген принциптерді, әсіресе Оңтүстік Африкадағы апартеидтің жойылуы жалғасып жатқандықтан, қайта растады. Декларация адам құқықтары мен демократияға баса назар аударды және осы принциптерді тағы да егжей-тегжейлі түсіндірді:

2002 жылы Зимбабве Хараре декларациясын бұзғаны үшін Қауымдастықтан шеттетілді. Кейін, Қауымдастық бұл шеттеуді алып тастаудан бас тартқан соң, Зимбабве 2003 жылы Қауымдастықтан шықты.

Миллбрук бағдарламасы

1995 жылғы 12 қарашада Жаңа Зеландияның Куинстаун қаласының жанындағы Миллбрук курортында жарияланған Миллбрук Достастығының іс-қимыл бағдарламасы Харраре декларациясы бойынша Достастықтың позициясын нақтылады. Бұл құжат мүшелеріне міндетті талаптарды енгізіп, ережелерін бұзған жағдайда қатаң ережелерді сақтауды талап етті. Бұл, Қауымдастықтан қуылтуды қамтиды, бірақ оған шектелмеді. Сот қарауы жаңадан құрылған Достастық Министрлердің іс-қимыл тобына (CMAG) жүктелді. Сол CHOGM-де бағдарлама алғаш рет қолданысқа енгізіліп, Нигерия тоқтатылды. 1995 жылғы 19 желтоқсанда CMAG тоқтатудың бағдарламаға сәйкес екенін анықтады және басқа да жағдайларда (әсіресе Сьерра-Леоне және Гамбияда) бағдарламаны қолдануға ниетті екенін жариялады. 1999 жылғы 29 мамырда, әскери билік аяқталғаннан кейін Нигерияның демократиялық жолмен сайланған алғашқы президенті Олусегун Обасанджоның қызметке кірісуінен кейін CMAG кеңесі бойынша елдің тоқтатылуы күштен шығарылды.

Эдинбург критерийлері

1995 жылы бұрын португалдық колония болған Мозамбик, Біріккен Корольдікпен конституциялық байланысы болмаған алғашқы мүше мемлекет ретінде Достастыққа қосылды. Бұл Достастықтың шексіз кеңеюіне және оның тарихи байланыстарын әлсіретуіне мүмкіндік береді деген алаңдаушылық 1995 жылғы CHOGM-де Достастыққа мүшелік критерийлері жөніндегі Үкіметаралық топты құруға себеп болды. Бұл топ 1997 жылы Шотландияның Эдинбург қаласында өтетін CHOGM-ге есеп беруі тиіс болды. Топ болашақта жаңа мүше мемлекеттердің қазіргі Достастық мүшесімен конституциялық байланысы бар елдермен шектелетінін шешті. Осы жаңа қағидаға қосымша, бұрынғы қағидалар бір құжатқа біріктірілді. Олар 1989 жылғы CHOGM-де құрылған Жоғары деңгейдегі бағалау тобы үшін дайындалған, бірақ 1997 жылға дейін жарияланбаған еді. Бұл талаптар бүгінгі күнге дейін өзгеріссіз сақталып келеді, оған сәйкес мүшелер: Хараре қағидаларын қабылдап, орындауы керек; толық тәуелсіз, егемен мемлекеттер болуы керек; король Карл III-ні Достастықтың басшысы ретінде мойындауы керек; ағылшын тілін Достастық арасындағы қарым-қатынас құралы ретінде қабылдауы керек; және халықтың Достастыққа мүшелікке қатысты пікірін құрметтеуі керек.