Кіріспе

Мысыр жазушысы (1898-1987)

Тауфик әл-Хаким (9 қазан 1898 – 26 шілде 1987) – көрнекті мысыр жазушысы және көреген. Ол араб романы мен драмасының алғашқы қадамдарының бірі. Оның көптеген пьесаларының қабылдануымен байланысты жеңістер мен сәтсіздіктер египет драма жанры египет қоғамына бейімделуге тырысқанда туындаған мәселелердің символы болып табылады.

Ерте өмір

Тауфиқ Исмаил әл-Хаким 1898 жылдың 9 қазанында Мысырдың Александрия қаласындағы Рамле қаласында египеттік әке мен түрік анасының отбасында дүниеге келді. Оның әкесі – Мысырдың бай және беделді мемлекеттік қызметкері, Бехера провинциясының орталық бөлігіндегі әл-Делнегат ауылындағы сот жүйесінде судья болып жұмыс істеді. Оның анасы зейнеткер түрік офицерінің қызы болған. Тауфиқ әл-Хаким жеті жасында Даманхур бастауыш мектебіне қабылданды. 1915 жылы бастауыш мектепті бітірген соң, әкесі оны Бехера провинциясындағы мемлекеттік мектепке жіберді, онда Тауфиқ әл-Хаким орта білімін аяқтады. Дегенмен, провинцияда лайықты орта білім берудің жетіспеуіне байланысты Тауфиқ әл-Хаким ағаларымен бірге Мұхаммед Әли орта мектебінде оқуын жалғастыру үшін Каирге көшіп келді. Каирде оқығаннан кейін ол Парижге кетіп, заң мамандығын бітіріп, Сорбоннада докторлық диссертациясын дайындауға кірісті. Алайда, оның назары Париж театрлары мен Операға көбірек ауысты, және Паризде үш жыл өткен соң оқуын тастап, 1928 жылы Мысырға оралды, ол Мысыр театрын өзгерту туралы көптеген идеялармен толы болды.

Тоуфик әл-Хакимге дейінгі Мысыр драмасы

"Жұмысшыл" драманың туындауына, кем дегенде, оның мәтіндік түрінде, Мысырдың ең ұлы әдебиетшілерінің бірі, "Шиыршықтар ханзадасы" Ахмет Шауки зор ықпал етті. Ол өмірінің соңғы жылдарында мысыр және ислам тарихынан алынған тақырыптарда бірнеше өлең драмаларын жазды; олардың ішінде "Masraa' Kliyubatra" ("Клеопатраның өлімі", 1929), "Majnun Layla" ("Лейлаға деген махаббатқа ақылдан безген", 1931), "Amirat el Andalus" ("Андалусия ханшайымы", 1932) және "Әли Бей әл Кебир" (Мысырдың 18 ғасырлық билеушісі) пьесалары бар. Бұл пьеса алғаш рет 1893 жылы жазылып, кейін өңделген.

Соғыс уақытындағы саяси жазбалар

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әл Хаким нацизм мен фашизмге қарсы көптеген мақалалар жариялады. Мақалаларда Гитлер адамзат өркениетінің аяқталуын баяндайтын, жеңіске жеткен жаман рух ретінде бейнеленді, оның орнына "жабайылыққа, тайпалануға және жануарлыққа қайта оралу" келтіретіні көрсетілді.

Пьесалары

Оның "Ахл әл-Кахф" (Мұңғыма халқы, 1933) пьесасының жарық көруі мен қойылуы египет драматургиясында маңызды оқиға болды. "Мұңғыма халқы" туралы әңгіме Құранның он сегізінші сүресінде және басқа да дереккөздерде кездеседі. Бұл – Ефестегі жеті адамның оқиғасы. Олар римдіктердің христиандарды қудалауынан қашып, үңгірге паналады. Олар үш жүз жыл ұйықтап, мүлдем басқа дәуірде оянады, әрине, мұны түсінбейді. Ал Хакимнің пьесасы жаңа дүниеге қайта туу және өткенге қайта оралу сияқты тақырыптарды қолдану арқылы сол кездегі зиялы қауымды қатты алаңдатқан кең мәдени тақырыптарға тоқталып, пьесаның айқын маңыздылығына байланысты көптеген сыншылар мұндай ерекшеліктерге баса назар аударды. Бір жыл ішінде әл Хаким тағы бір маңызды және өте құрметке ие "Шахразад" (Шахразада, 1934) атты шығармасын шығарды. Әрине, бұл – "Мың бір түн" жинағының әйгілі баяндаушысы, ал пьесаның сценарийі барлық әңгімелер айтылғаннан кейін қойылады. Қазір әйелдерге қарсы ашуынан айыққан Шахрияр патша бұрынғы жолдарын тастап, білімге ұмтылады, тек өзін Шахразаддың өзі көңіліне алған дилеммаға тап болғанын байқауға болады; ежелгі құдай Изиспен байланысы арқылы Шахразад өмір мен білімнің қайнар көзі ретінде түпкілікті құпия ретінде пайда болады. Қазір бұл пьеса оның ең үздік шығармаларының бірі болып саналатынына қарамастан, танымал араб жазушысы және сол кездегі Мысырдың жетекші зиялыларының бірі Таха Хусейн оның кейбір аспектілерін сынға алды, негізінен ол театр қойылымына жарамсыз деп. Кейін екі жазушы бірге "Қолымдалған қамал" (Әл Қаср әл Машур, 1936) атты роман жазды, онда екі автор да әл Хаким пьесасының кейбір тақырыптарын қайта қарады. Мысырда 1935 жылы Ұлттық театр труппасы құрылғанда, оның алғашқы қойылымы "Мұңғыма тұрғындары" болды. Бұл қойылымдар сәтті болмады, себебі көрермендер сахнадағы іс-әрекет танымал драма түрлеріне қарағанда өте шектеулі қойылымға таңданбаған сияқты. Осындай проблемалар өндіріс пен қабылдау саласында әл Хакимді өзінің кейбір пьесасының алғы сөздерін пьесаларының "идеялар театры" деген түсінікті дамыту үшін, орындаудың орнына оқу үшін жұмыс істеуге итермелеген сияқты. Алайда, осындай сын-қатерлерге қарамастан, ол әртүрлі мәдени көздерден философиялық тақырыптармен пьеса жазуды жалғастырды: "Пигмалион" (1942) – Пигмалион мен Нарцисс аңыздарының қызықты қоспасы. Әл Хакимнің спектакльдік аспектіге деген ренжітуі 1945 жылы газет мақалалары түрінде жариялану үшін қысқа пьесалар сериясын жазуға шақыру арқылы бұрылды. Бұл шығармалар екі жинаққа жиналды: "Масрах әл Мугтама" (Қоғам театры, 1950) және "әл Масрах әл Мунава" (Театр түркісі, 1956). Бұл пьесалардың ең есте қаларлығы – "Угният әл Мавт" (Өлім әндері), бұл пьеса Мысырдың сол атымен аталатын қысқаметражды фильмінің негізін қалады. Бұл бір актті пьеса Фатен Хамаманың қатысуымен, жоғары Мысырдағы қиын-қыстау атмосфераны шеберлікпен суреттейді. Тағы бір пьеса – "Сахира" (Солдақ), Салах Зұлфиқар мен Фатен Хамаманың қатысуымен шыққан егіпеттік қысқаметражды фильм. 1952 жылғы революция әкелген әлеуметтік өзгерістерге Әл Хакимнің жауабы, кейіннен ол сынға алған, "Әл Айди Әл На'има" (Жұмсақ қолдар, 1954) атты пьесасы болды. Атақтың "жұмсақ қолдары" бұрынғы патша отбасының ханзадасына қатысты, ол жаңа қоғамда өзін маңызды рөлсіз табады, оған арабтың "хатта" деген сөзінің қолданылуы туралы докторлық диссертациясын жазып бітірген жас академик қосылады. Пьесада осы екі пайдасыз тұлға жаңа социалистік жағдайда өздеріне рөлдерді анықтауға кіріскен жолдары қызықты, бірақ айқын дидактикалық түрде зерттеледі. Бұл пьесаның нәзіктігі аз болса да, ол әл Хакимнің драматург ретінде дамуы аясында қазіргі заманғы қызығушылықты тақырыптарды талқылау үшін өзінің техникасын қалай дамытқандығын, әсіресе диалогтың қарқыны мен сахнадағы әрекеттердің арасындағы тығыз байланысты анық көрсетеді. Оның пьесасы Салах Зұлфиқар мен Ахмет Мажардың қатысуымен шыққан егіпеттік фильмнің негізін қалады. 1960 жылы әл Хаким Мысыр тарихының ерте кезеңінде болған тағы бір пьесасы – "Әл Сұлтан әл Хаир" (Қиындыққа ұшыраған сұлтан) арқылы техниканың осы дамуын одан әрі суреттеді. Пьеса биліктің заңдылығы мәселесін өте тиімді жолмен қарастырады. Мамлюк сұлтаны билігінің шыңына жеткенде, ол ешқашан азаттыққа ие болмағандығын және билік етуге лайық еместігін түсіну керек. 1960 жылы бұл пьеса жарық көрген кезде, Насеристік режимнің өзі тудырған алғашқы эйфория мен үміттің бір бөлігі, "Әл Айди Әл На'имада" көрініс тапқан, азайған болатын. Мысыр халқы өзінің кейбір жағымсыз шындықтарымен бетпе-бет келді: мысалы, құпия полицияның пікір білдіруді басуы және Гамаль Абдель Насердің тұлғасына қатысты культ. Осындай тарихи контексте әл Хакимнің пьесасы биліктің ең күштілерінің заңдарды сақтауының қажеттілігінің белгілі бір батыл тұжырымы ретінде қарастырылады және әсіресе биліктегі әскери режимді зорлық-зомбылықтан бас тартып, заңды қолдану арқылы заңдылықты іздеуге шақыру ретінде қарастырылады. "Росаса Фел Қалб" (Жүректегі оқ) сол атпен Каир театрларында Салах Зұлфиқардың қатысуымен шықты. Оқиғалар Нагибтің төтенше қаржылық жағдайы төңірегінде өрбиді, ол Фифи деген қызға көзі түсіп, оның кім екенін білмейді, сондықтан ол әңгімесін достарына, доктор Самиге айтады, ал ол әдетте оның күйеуінің никесінде болады. Бұл пьеса Әл Хакимнің үш пьесасының бірі, онда қорытынды ашық және сенімсіз болды. Ағылшын тіліндегі жинақталған пьесалардың екі томдық аудармасы ЮНЕСКО-ның өкілдік туындылар жинағында бар.

Араб әдебиетіндегі әсері

Тауфиқ әл-Хаким – қазіргі араб әдебиетінің маңызды тоңғарушыларының бірі. Театр саласында ол, Таха Хусейннің бұрын атап көрскеніндей, толыққанды әдеби дәстүрдің жалғыз негізін қалаушы болып табылады. Оның араб драмасын әдеби жанр ретінде, оның өнері мен тілін жетілдіруге бағытталған күресі – қазіргі Египеттің саяси және қоғамдық өмірінде маңызды рөл атқарумен тығыз байланысты. Хакимнің 1956 жылғы «Өлім әні» пьесасы Мохаммед Фейруздің 2008 жылғы «Сумейда әні» операсының либреттосына негіз болды.

Жеке өмір және өлім

Хаким жас кезінде әйелдерге деген жеккөрушілік көзқарастарымен танылған, бірнеше әйелдерге қарсы мақалалар жазып, қалыңдыққа шықпай ұзақ уақыт өткізгендіктен, оған "әйелдердің жауы" деген мағына беретін عدو المرأة ('Адувв әл Мара') лақабы (яғни эпитет) берілді. Бірақ ол кейін үйленіп, ұл мен қыз екі баланың әкесі болды. 1977 жылы әйелі дүние салды, ал 1978 жылы ұлы автокөлік апатында қаза тапты. Хаким 1987 жылдың 23 шілдесінде қайтыс болды.