Кіріспе
Декарттың «Философия қағидалары» (Principia Philosophiae) – Рене Декарттың кітабы. Мазмұнында «Әдістеме туралы толғау» және «Бірінші философия туралы медитациялар» еңбектерінің жиынтығы жатыр. Ол латын тілінде жазылып, 1644 жылы жарық көрген және Декартпен ұзақ жыл достық байланыста болған Богемияның Елизаветасына арналған. 1647 жылы француз тілінде «Философия қағидалары» (Les Principes de la Philosophie) нұсқасы жарияланды. Кітапта Декарт түсінгендей, табиғат принциптері – физика заңдары баяндалған. Ең маңыздысы, ол сыртқы күштердің болмауы жағдайында дененің қозғалысы біркелкі және түзу сызық бойымен болатынын айтады. Ньютон осы қағиданы Декарттан алып, өзінің «Principia» еңбегіне қосты; бүгінгі күнге дейін ол Ньютонның қозғалыс туралы бірінші заңы ретінде танылады. Бұл кітап француз және британ университеттерінде оқытылатын Аристотельдің оқу бағдарламасын алмастыру мақсатымен жазылған. Бұл еңбек оның метафизикасы мен табиғаттану философиясының жүйелі тұжырымдамасын ұсынады және ғаламның алғашқы толыққанды, механикалық сипаттамасын көрсетеді.
Principles of Philosophy (Principia Philosophiae) is a book by René Descartes. In essence, it is a synthesis of the Discourse on Method and Meditations on First Philosophy. It was written in Latin, published in 1644 and dedicated to Elisabeth of Bohemia, with whom Descartes had a long standing friendship. A French version (Les Principes de la Philosophie) followed in 1647. The book sets forth the principles of nature—the Laws of Physics—as Descartes viewed them. Most notably, it set forth the principle that in the absence of external forces, an object's motion will be uniform and in a straight line. Newton borrowed this principle from Descartes and included it in his own Principia; to this day, it is still generally referred to as Newton's First Law of Motion. The book was primarily intended to replace the Aristotelian curriculum then used in French and British universities. The work provides a systematic statement of his metaphysics and natural philosophy, and represents the first truly comprehensive, mechanistic account of the universe.
Француз тіліндегі басылымның алғы сөзі
Декарт аббат Клод Пикодан өзінің латын тіліндегі Principia Philosophiae еңбегін француз тіліне аударуды сұрады. Осы басылым үшін ол аудармашыға арналған хат түрінде жасырылған алғы сөз жазды, оның тақырыбы – "Кітап аудармашысына автордың хаты, оны алғы сөз ретінде пайдалануға болады". Бұл 1647 жылы жарық көрді, ол кезде Декарт өмірінің толыққан, соңғы кезеңінде болды. Осы жазбасында Декарт даналық және философия туралы ойларын білдіреді. Оның мазмұнын былай қорытындылауға болады.
Философия түсінігі
Философия – даналықты зерттеу, оның адам қызметін атқару қабілеті ретінде түсінілуі; сондай-ақ, адам өмірін бағыттау, денсаулығын сақтау және өнер туралы білім үшін адам біле алатын барлық нәрселерді толыққанды білу. Тек Құдай ғана толыққанды дана, ал адам оның ең маңызды шындықтарды білу дәрежесінде аз-көп дана болады.
Білім деңгейлері
Декарт білімнің жалпы деп аталатын төрт дәрежесін, ал бесінші дәрежесін жоғары деп атайды. Бірінші дәреже – ешқандай ой-толғаныс қажет етпейтін анық және айқын түсініктерден тұрады. Екінші дәреже – сезімдер арқылы алынған барлық білім. Үшіншісі – басқалармен әңгімелескенде білетін нәрселер. Төртіншісі – жақсы нұсқау бере алатын адамдардың жазбаларынан үйренетін нәрселер.
Жоғары даналық
Тарих бойына жақсырақ және қауіпсіз даналықты, білімнің бесінші дәрежесін іздеген ұлы адамдар болды. Бұл ізденіс алғашқы себептерді табуға бағытталған, ал осы жолмен жүргендер философтар деп аталды, бірақ ол әлі ешкімнің табысқа жете қоймағанын санайды.
Күмәнданбау және сенімділік
Платон мен Аристотельден бері күмән мен нақтылық туралы талқылаулар болып келеді. Күмәнге бой ұрғандар тіпті ең айқын нәрселерге дейін күмәндануға ұшырапты, ал нақтылықты іздегендер сезімдерге артықша сенген. Сезімдер бізді жаңылыстыруы мүмкін екені қабылданғанымен, Декарттың айтуынша, ешкім шындықтың сезімдерде емес, түсініктерде, оның анық сезінулерде негізделуінде екенін бұрын жеткізбеген.
Бірінші философия туралы ойлар
Декарттың алғашқы себептерді немесе негізгі шындықтарды іздеуі осы еңбекте жатқан. Ол барлық білімді құруға негіз болатын метафизикалық қағидаларды түсіндіреді.
Философия ағашы
Декарт философияны тамырлары метафизика, діңгегі физика, ал бұтақтары – қалған ғылымдар, атап айтқанда медицина, механика және мораль, яғни даналықтың ең жоғары деңгейі ретінде суреттейді. Ағаштар сыртқы жағында жеміс беретіндей, философияның пайдасы да оның негізінен өркендейтін салаларда жатыр.
Көшірмелері мен қазіргі басылымдары
1656 жылы шыққан Декарттың «Principia philosophiae» еңбегінің бір данасы Техас штатындағы Оңтүстік-Батыс зерттеу институтының Том Слик сирек кітаптар қорына тиесілі. Голландиялық «Рейдель» баспасы 1983 жылы Валентин Роджер мен Риз П. Миллер аударған, түсіндірмелер қосылған «Principia philosophiae» еңбегінің ағылшын тіліндегі басылымын жарыққа шығарды. Бұл басылым 1644 жылғы түпнұсқа латын жұмысының аудармасы болғанымен, Роджер мен Миллер оған 1647 жылғы француз аудармасынан алынған қосымша материалдарды да енгізген.