Шотландиядағы ерте орта ғасыр тілінің тарихы

Кіріспе

Батыс герман тілі

Ерте шотланд тілі 1450 жылға дейінгі кезеңде Шотландияның ерте орта ағылшын тілінде сөйлейтін аймақтарының дамып келе жатқан әдеби тілі болды. Орта ағылшын тілінің солтүстік диалектілері Нортумбриялық көне ағылшын тілінен туындаған. Осы кезеңде сөйлеп жүргендер бұл тілді "ағылшын" (Inglis, Ynglis және оның түрлері) деп атаған. Барбурдың "The Brus" және Wyntoun's Chronicle сияқты ерте мысалдар кейінірек пайда болған шотланд тілінің жеке алдындағысы ретінде емес, Солтүстік орта ағылшын тілінің бір бөлігі ретінде жақсы түсіндіріледі. Бұл атау алғаш рет орта шотланд тілінің кезеңінде тілді сипаттау үшін қолданылды.

Тарих

Нортумбриялық көне ағылшын тілі 7 ғасырда Шотландияның оңтүстік-шығысында Форт өзеніне дейін орнықты және 13 ғасырға дейін сол аймақта сақталды. Сондықтан 12 ғасырдың соңында Адам Драйбург өзінің мекенін «Шотландия Корольдігіндегі ағылшын жерінде» деп сипаттады, ал 13 ғасырдың басында de Situ Albanie авторы Форт фьорды «Шотландия және ағылшын корольдіктерін бөледі» деп жазды. 12 ғасырдың саяси оқиғалары ағылшын тілінің таралуына көмектесті. Дәуіт I құрған, негізінен Шотландияның оңтүстігінде және шығысындағы бургтар сияқты институттар, жаңа қауымдастықтарды олар құрылған аймақтарға әкелді. Келіп қоныстанған бургерлердің көпшілігі ағылшындар (әсіресе Йоркшир және Хантингдоншир сияқты аймақтардан), голландтар және француздықтар болды. Әскери аристократия француз және гэль тілдерін қолданса да, бұл шағын қалалық қауымдастықтар 13 ғасырдың соңына қарай ағылшын тілін тек қана тіл алмасу құралы ретінде емес, кеңінен қолданғандай көрінеді, бұл таңқаларлық емес, себебі Шотландияның шығыс жазығындағы Форт өзенінің оңтүстігіндегі аймақта бұрыннан ағылшын тілінде сөйлеген және англосаксон дәуірінен бері осы тілді пайдаланған халық тұрды. Ең ірі бургтардың халқы жүздеген адамды құраса да, радикалды әлеуметтік өзгеріс болды, оның салдарынан көптеген гэль тілінде сөйлейтіндер жаңа әлеуметтік жүйеге және оның тіліне сіңірілді. Бургтардың экономикалық беделінің артуы ағылшын, фламанд және скандинавиялық иммиграцияны ынталандырды. Бургтардың экономикалық күші өскен сайын, ішкі аймақтағы гэль тілінде сөйлейтіндер ағылшын тілін білудің пайдалы екенін түсінді. Бургтардың ресми тілі германдық текті сөздерден тұрды, мысалы, ағылшын тіліндегі toft (үй және жер), croft (шағын шаруашылық), ruid (бург берген жер), гильдия (сауда бірлестігі), bow (доға тәрізді қақпа), wynd (дарбаза) және raw (үйлер қатары) сияқты терминдер. Дәуіт I-ден кейін көптілділік және мәдени әртүрлілік кеңінен таралды. Патшалықтың бір бөлігіндегі адамдарға «француздар, ағылшындар, гэльдер (француз, ағылшын, шотланд және Галлоуэй тұрғындары)» деп атауға болатын. Дункельд әулетінің құлауынан кейін тақ Баллиолдар, Брюстер және Стюарттар сияқты ағылшын-француздық текті үш отбасыға өтті. Король Роберт I қайтыс болғаннан кейін Шотландия патшалары (Король Роберт II-ні қоспағанда) өздерін корольдіктің ағылшын тілді бөлігімен көбірек байланыстырды. Нәтижесінде, Шотландия королі Яков I билік құрған кезде шотланд королінің саяси орталығы Скон және Перт маңындағы аймақтан Форт өзенінің оңтүстігіндегі Эдинбург маңындағы дәстүрлі ағылшын аймағына көшті. 14-15 ғасырларда жоғарыда аталған факторлардың нәтижесінде пайда болған ағылшын тілінің (инглис) нұсқасы төмендіктердің көп бөлігінде гэль тілін (скот) ығыстырды, ал нормандық француз тілі элитаның тілі ретінде қолданылуын тоқтатты. Осы кезеңде тілдің оңтүстік, орталық және солтүстік диалекттері қалыптасқан болуы мүмкін. Шотланд тілі латын тілінің орнын басып, жазбалар мен әдебиет үшін қолданылатын тілге айналды. Кейтнесс аймағында ол норн және гэль тілдерімен қарым-қатынасқа түсті.

Northumbrian Old English had been established in south eastern Scotland as far as the River Forth in the 7th century and largely remained there until the 13th century, which is why in the late 12th century Adam of Dryburgh described his locality as "in the land of the English in the Kingdom of the Scots" and why the early 13th century author of de Situ Albanie wrote that the Firth of Forth "divides the kingdoms of the Scots and of the English". Political developments in the 12th century facilitated the spread of the English language. Institutions such as the burghs first established by David I, mostly in the south and east of Scotland, brought new communities into the areas in which they were established. Incoming burghers were mainly English (notably from regions like Yorkshire and Huntingdonshire), Dutch and French. Although the military aristocracy employed French and Gaelic, these small urban communities appear to have been using English as something more than a lingua franca by the end of the 13th century, although this may not be surprising as the area south of the Forth in eastern lowland Scotland was already English speaking and had been since Anglo Saxon times. Although the population of the largest burghs would have been counted in hundreds rather than thousands, a radical social shift occurred whereby many Gaelic speakers became assimilated into the new social system and its language. The increasing economic influence of the burghs attracted further English, Fleming and Scandinavian immigration. As the economic power of the burghs grew, Gaelic speakers from the hinterland found it advantageous to acquire a working knowledge of English. The institutional language of the burghs consisted of vocabulary that was Germanic in origin, such English terms as toft (homestead and land), croft (smallholding), ruid (land let by a burgh), guild (a trade association), bow (an arched gateway), wynd (lane) and raw (row of houses). Multilingualism and cultural diversity became increasingly the norm after David I. People in one part of the realm could be addressed as "Franci, Angli, [[Gaels (French, English, Scots and Galloway men). The end of the House of Dunkeld led to the throne being passed to three families of Anglo French origin, the Balliols, Bruces and Stewarts. After the death of King Robert I, the kings of Scotland (with the exception of King Robert II) increasingly identified themselves with the English speaking part of the kingdom. As a result, by the reign of King James I of Scotland, the political heartland of the Scottish king moved from the area around Scone and Perth to the traditionally English area around Edinburgh south of the Forth. By the 14th and 15th centuries, the variety of English (Inglis) that resulted from the above influences had replaced Gaelic (Scottis) in much of the lowlands and Norman French had ceased to be used as the language of the elite. By this time differentiation into Southern, Central and Northern dialects had perhaps occurred. Scots was also beginning to replace Latin as a language for records and literature. In Caithness, it came into contact with both Norn and Gaelic.

Сөздік

Негізгі сөздік англосаксон тегіне жатады, бірақ орта ағылшын тілінің солтүстік және оңтүстік диалектілеріндегі дыбысталу, морфология және сөздік құрамындағы көптеген айырмашылықтар сегізінші және тоғызыншы ғасырлардағы викинг шапқыншыларының солтүстікке жасаған тілдік ықпалына байланысты туындаған. Олар алдымен Нортумбрия, Линкольншир және Шығыс Англиядағы кең аумақтарды тонады, содан кейін жаулап алып, қоныстанды. Шотландтар оңтүстікте ескірген көптеген сөздерді сақтап қалды. Роман тілдерінен (әсіресе шіркеу және құқықтық латын және француз тілдері арқылы) алынған сөздердің үлгісі заманауи ағылшын тіліне ұқсас болды, бірақ оның егжей-тегжейлі ерекшеліктері Ақ Альянстың үздіксіз ықпалы мен әдебиетте латын тілінің шығармашылық қолданылуына байланысты өзгеше болды. Осы кезеңде англосаксон текті бірнеше сөз, мысалы, anerly (жалғыз), berynes (құрым), clenge (тазалау), halfindall (жарты бөлік), scathful (зияны бар), sturting (жанжал), Thirlage (бағыныштылық) және umbeset (қоршау) шотланд тіліне ғана тән болды. Француз тілінен алынған соғыс терминдері, мысалы, arsoun (жабдық садағы), bascinet (қалқан), eschell (батальон), hauberk (сауыт), wikt:quirboilly (қатты былғары), troppell (топ), vaward (алғы шеп) және vyre (арбау жебесі) француз тілінің сөздік қорының бір бөлігіне айналды. Сондай-ақ, cummer (күндізгі ана), wikt:déjeuner (таңғы ас), dour (қатал, қабақты), fasch (көңіл көшіру), grosar (жиде), ladron (қарақшы), moyen (құрал), plenissing (жинақ) және vevaris (жабдық) сияқты француз сөздері де қолданылды. Скандинавиялықтардың, фламандтардың, голландтардың және орта төменгі неміс тілінде сөйлейтіндердің саудасы мен иммиграциясы арқасында шотланд тілінің сөздік қоры кеңейді. Скандинавия тілінен (көбінесе скандинавиялық ықпалға түскен орта ағылшын тілі арқылы) at (сол/кім), byg (салу), bak (жарақ), bla (көктемгі гүл), bra (бетеге), ferlie (таңғажайып), flyt (алыстату), fra (ден), gar (мәжбүрлеу), gowk (құмай), harnis (ми), ithand (еңбекқор), low (жалын), lug (қосымша, құлақ), man (керек), neve (жұдырық), sark (көйлек), spe (болжау), þa (сол), til (дейін), tinsell (жоғалту), wycht (батыр) және wyll (жоғалған, шатасқан) сөздері келді. Фламандтар bonspell (спорттық жарыс), bowcht (қой қорасы), cavie (тоқыр үйі), crame (дүкен), furisine (кремень соққысы), grotkyn (бір gross), howff (ішкі аула), kesart (ірім құмырасы), lunt (мач), much (қақпақ), muchkin (сұйық өлшемі), skaff (табыс табу), wapinschaw (халық милициясының қарауы) және wyssill (ақша айырбастау) сияқты сөздерді енгізді, сондай-ақ plak, stek және doyt сияқты монеталар да пайда болды. Гель тілінен алынған бірнеше сөздер, мысалы, breive (судья), cane (салық), couthal (сот), davach (жер өлшемі), duniwassal (ақсүйек), kenkynolle (туыс басшысы), mare (салық жинаушы) және toschachdor (жетекші, ирланд тіліндегі wikt:taoiseach, валли тіліндегі tywysog сөздерімен салыстырыңыз) ерте заң құжаттарында кездеседі, бірақ көпшілігі осы кезеңнің басында ескірді. Гель тіліндегі жер бедеріне қатысты сөздер сақталды, мысалы, bogg (батпақ), carn (тас үйіндісі), corrie (тау қуысы), crag (тас), inch (кішкентай арал), knok (тау), loch (көл немесе фьорд) және strath (өзен аңғары).

The core vocabulary is of Anglo Saxon origin although many of the differences in the phonology, morphology and lexicon in the northern and southern dialects of Middle English have been traced to the linguistic influence in the North of the eighth and ninth century Viking invaders who first plundered, then conquered and settled in, large territories in Northumbria, Lincolnshire and East Anglia. Scots also retained many words which became obsolete farther south. The pattern of foreign borrowings, such as Romance via ecclesiastical and legal Latin and French, was much the same as that of contemporary English but was often different in detail because of the continuing influence of the Auld Alliance and the imaginative use of Latinisms in literature. During this period a number of words of Anglo Saxon origin, such as anerly (alone), berynes (grave), clenge (cleanse), halfindall (a half part), scathful (harmful), sturting (contention), [[Thirlage (bondage), and umbeset (surround), were now almost or completely unique to Scots. French derived warfare terms such as arsoun (saddle bow), [[Bascinet (helmet), eschell (battalion), [[Hauberk (coat of mail), [[wikt:quirboilly (hardened leather), troppell (troop), vaward (vanguard), and vyre (crossbow bolt) became part of the language along with other French vocabulary such as cummer (godmother), [[wikt:déjeuner (breakfast), dour (stern, grim), fasch (annoy), grosar (gooseberry), ladron (rascal), moyen (means), plenissing (furniture) and vevaris (provisions). The vocabulary of Scots was augmented by the speech of Scandinavians, Flemings, Dutch and Middle Low German speakers through trade with, and immigration from, the low countries. From Scandinavian (often via Scandinavian influenced Middle English) came at (that/who), byg (build), bak (bat), bla (blae), bra (brae), ferlie (marvel), flyt (remove), fra (from), gar (compel), gowk (cuckoo), harnis (brains), ithand (industrious), low (flame), lug (an appendage, ear), man (must), neve (fist), sark (shirt), spe (prophesy), þa (those), til (to), tinsell (loss), wycht (valiant), and wyll (lost, confused). The Flemings introduced bonspell (sporting contest), bowcht (sheep pen), cavie (hen coop), crame (a booth), furisine (flint striker), grotkyn (a gross), howff (courtyard), kesart (cheese vat), lunt (match), much (a cap), muchkin (a liquid measure), skaff (scrounge), wapinschaw (muster of militia), wyssill (change of money), and the coins plak, stek and doyt. A number of Gaelic words such as breive (judge), cane (a tribute), couthal (court of justice), davach (a measure of land), duniwassal (nobleman), kenkynolle (head of the kindred), mare (tax collector), and toschachdor (leader, cf. Irish [[wikt:taoiseach, Welsh tywysog) occurred in early legal documents but most became obsolete early in the period. Gaelic words for topographical features have endured, such as bogg (bog), carn (pile of stones), corrie (hollow in a hill), crag (rock), inch (small island), knok (hill), loch (lake or fjord), and strath (river valley).

Үлгі мәтін

Александр Линдсей, рыцарь, Гленеск лордының, Маргарет Марр графинясы мен оның қарындасы Елизаветаның иелігіне кейбір жерлерден бас тартуы. 1379 жылдың 12 наурызы.