Кіріспе

Сот иммунитеті – судьялар мен сот жүйесінде жұмыс істейтін басқа да адамдарды сот әрекеттерінен туындайтын жауапкершіліктен қорғайтын егемендік иммунитетінің бір түрі. Оның мақсаты – судьялардың қандай да бір сыртқы ықпалсыз, тәуелсіз шешімдер қабылдауын қамтамасыз ету, соның арқасында сот билігінің бейтараптығы мен құқықтық мемлекеттің үстемдігіне үлес қосу. Қазіргі заманда "сот иммунитеті" негізгі арнасы – судьялардың қарапайым азаматтардың, әсіресе сот шешімімен наразы болған тараптардың талаптарынан қорғалуын қамтамасыз ету. Судьялар сотқа шағымданудан иммунитетке ие болғанымен, көптеген конституциялық демократияларда сот қызметіндегі бұзушылықтар немесе жеке мінез-құлық толығымен қорғалмайды, толық жазасыздық құқықтық мемлекет принциптеріне қайшы келеді. Әр құқықтық жүйеге байланысты, судьялар шешім қабылдау процесіне қатысы жоқ соттағы әрекеттері үшін қылмыстық жауапқа тартылуы мүмкін (мысалы, кісі өлтіру) және олар қызметтен алынуы мүмкін. Судьяларды қызметтен алу тәсілдері сот жүйесіне қарай өзгеше болады, оларға сол немесе жоғары соттағы басқа судьялар (АҚШ-та сот кеңесі), қайта сайлау, кезекті сайлау немесе заң шығарушы орган жүргізген импичмент процедурасы жатады.

Тарих

Сот иммунитетінің көлемі мен маңыздылығы уақыт өте келе толыққанды анық емес. Дегенмен, сот тәжірибесіндегі басым пікір сот иммунитетінің уақыт өте біртіндеп дамып, қазіргі күйіне жеткенін көрсетеді. Доктринаның бастапқы тамырлары, кейбір дереккөздерге сәйкес, сол кездегі саяси күштерден соттың тәуелсіздігін қорғаумен байланысты болуы мүмкін, бірақ бүгінде сот тәуелсіздігі жеке принцип ретінде қарастырылады, ал иммунитет негізінен судьяның іске қатысушы тараптардан қашықтығымен және тәуелсіздігімен байланыстырылады.

АҚШ-тағы даму

Құрама Штаттар тәуелсіздік алғаннан кейін Англиядан сот иммунитетінің жалпы құқықтық мұрасын алды, тіпті Жоғарғы Сот "[жалпы құқықта судьялардың сот өкілеттігі шегінде жасаған әрекеттері үшін зиянды өтеуден босатылуынан гөрі аз доктриналар ғана берік орнатылған" деп мәлімдеді. Атап айтқанда, Брэдли Фишерге қарсы іс, 80 АҚШ (13 Wall.) 335, Жоғарғы Сот Англиядағы заманауи прецеденттерге сілтеме жасап, судьяның сот актілері үшін, тіпті олар "қасақандықпен және сыбайлас жемқорлықпен" жасалған деп айтылса да, қарсы шағымдануға болмайтынын 349-бетте айтты. Дегенмен, бұл көзқарасқан кеңдігі жиі даулы. Ғалымдар сот иммунитетінің жалпы құқықтағы нақты тарихы туралы пікірде келіспесе де, көпшілігі оның негізгі мақсаттары судьяның бейтараптығын сақтау және сот органдарына шабуыл жасаудың, шағымдарға жүгінудің орнына қолданылуын болдырмау екеніне келіседі.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда трибуналдар сот сипатында қарастырылады, сондықтан оларға ортақ құқық бойынша сот иммунитеті қолданылады. Бұл шешімді Employment Appeal Tribunal, содан кейін Англия мен Уэльс апелляциялық соты 1985 жылғы Полиция (Тәртіп) ережелеріне сәйкес құрылған полицияның қанағаттандырмас әрекеттеріне қатысты (кейіннен 2008 жылғы Полиция (Жүргісі) ережелерімен алмастырылған) Heath v Commissioner of Police for the Metropolis ісінде қабылдады. Алайда, П. қарсы Метрополитен полиция комиссары ісінде, полиция қызметкері (Кронның қызметкері, бірақ 2010 жылғы Теңдік туралы заң бойынша жұмысқа орналасудағы кемсітушілік істерінде жұмыскер ретінде қарастырылады) посттравматикалық стресс синдромына байланысты кемсітушілік деп танылған жұмыстан босату туралы шешімін қайта қарауды сұрады. Жоғарғы Сот Жұмыспен қамтудағы теңдік туралы директива жұмысқа орналасудағы кемсітушілікке қатысты сотқа қол жеткізу құқығын тікелей қамтамасыз етеді деп шешті. Еуропалық Одақ құқығының басымдығын ескере отырып, бұл сот иммунитетінің ортақ құқықтық ережесін жоққа шығарды.

Америка Құрама Штаттары

Құрама Штаттарда сот иммунитеті прокурорлық иммунитет, заң шығарушы иммунитет және куәгер иммунитеті сияқты абсолюттік иммунитеттің бірнеше түрінің бірі болып табылады. АҚШ Жоғарғы Соты сот иммунитетін судьялардың "халықпен қорқынышсыз және бейтарап қарым-қатынас жасауына ең жоғары мүмкіндік беретін" құрал ретінде сипаттады. Бұл негіздеме мынадай: сотта жалған айыптаулармен айыпсыз адамдардың сотталу мүмкіндігіне байланысты, сотқа тартылудың "салмағы" судьялардың "ынтасын" немесе "күшін" "әлсіретеді". Сот иммунитетіне қарсылар бұл қағиданың жеткілікті негізделмегенін айтады. Мысалы, судьялар жеке тұлға ретінде жауапкершіліктен босатылып, сонымен бірге лауазымдық өкіл ретінде жауапкершілікке тартылуы мүмкін, осылайша олар келтірген зиян үшін жауапқа тартылуына болады – осы арқылы "зиянды" "теңдестіріп", құрбандардың негізгі құқықтарын жақсырақ қорғауға болады. Сот иммунитеті судьяларды соттан тыс қабылданған әкімшілік шешімдерден туындайтын талаптардан қорғамайды, мысалы, жұмысқа алу және жұмыстан босату туралы шешімдер. Бірақ иммунитет, әдетте, судьяның тиісті құзыреті бар барлық сот шешімдеріне қолданылады, тіпті егер шешім "сыбайлас немесе қасақана ниетпен" қабылданған болса да. Мысалы, 1997 жылы Батыс Вирджиния штатының судьясы Тройзи өрескел күдіктіге ашуланып, соттан түсіп, мантиясын шешіп, күдіктінің мұрнынан шағып алды. Ол штаттық айыптау бойынша өзін кінәлі деп танымады, бірақ күдіктінің азаматтық құқықтарын бұзу туралы федералдық айыптаудан босатылды. Ол бес күн түрмеде отырды және мерзімінен бұрын босатылды. Иммунитет актілердің сот сипатына байланысты болғандықтан, лауазымды тұлғаның ресми атауына емес, сот иммунитеті кейбір жағдайларда шектеулі иммунитет ғана қолданылатын әкімшілік тыңдауларға да қолданылады. (а) Адамның өз функцияларын қорқытусыз немесе қысым көрсетілмей атқаруына кепілдік беру қажеттілігі; (b) конституцияға қайшы мінез-құлықты бақылау құралы ретінде жеке зиянды өтеу туралы талаптарды азайтатын сақшылық шараларының болуы; (c) саяси ықпалдан тәуелсіздік; (d) прецеденттің маңыздылығы; (e) процестің жарысқа толы сипаты; және (f) шағымдағы қателерді түзету мүмкіндігі.

Стамп пен Спаркман (1978)

Сот иммунитеті жөніндегі маңызды шешімдердің бірі – «Стампке қарсы Спаркман» ісі. 1971 жылы судья Харольд Д. Стамп анасының петициясын қабылдады, онда ана 15 жасар қызының «кейбір зияны бар» екенін айтқан. Қызға операция арқылы аппендицитін алып тастау керектігі туралы хабарлады. 1975 жылы қыз, сол кезде үйленген Линда Спаркман атымен, өзінің сүйексіздендірілгенін білді. Ол судьяны сотқа берді. АҚШ Жоғарғы Соты судьяға талап арыз беруге болмайды деп шешті, себебі шешім оның қызметтік міндеттерін орындау барысында қабылданған. Осы ретте судьяның шешімі заңға қайшы және әдепсіз болуы маңызды емес еді.

Харрис Харвиге қарсы (1979)

Харрис Харвиге қарсы ісі – судья сотталған және иммунитет алмаған маңызды жағдайлардың бірі. Висконсин штатының Расин қаласындағы афроамерикалық полиция лейтенанты Сильвестр Харриске судья Ричард Гарви түрлі тәсілдермен шабуыл жасады. Харрис, Гарвидің (а) жаңалық құралдарына берген мәлімдемелері, (б) Харристі қорғауға тырысқан қалалық және округтік шенеуніктерге жазған қауесті хаттары және (с) Харристің қызметтен шығаруға бағытталған, штаттың жоғары лауазымды шенеуніктері үшін өткізген кештеріне байланысты Гарвиге шағымданды. Қазылар алқасы Гарвидің осы әрекеттері сот иммунитетіне құқық бермейтінін, себебі мұндай әрекеттер судьяның міндеттеріне жатпайды (яғни, олар судьяның қарауына кірмейді) деп шешті. Қазылар алқасы Харриске 260 000 доллар өтемақы төледі. Кейін тағы бір судья адвокаттық шығындарға 7 500 доллар қосты. АҚШ-тың жетінші апелляциялық округінің соты қазылар алқасының шешімімен келісті. Судья Гарви жетінші округ сотына істі қайта қарау туралы және Жоғарғы Сотқа өтініш жасады, бірақ екеуі де қабылданбады. Харрис Харвиге қарсы ісі – АҚШ-та судьяның азаматтық іс бойынша сотталып, жеңілген алғашқы жағдайы; ол жетінші округте міндетті прецедент болып табылады және басқа округтерде маңызды құқықтық дәлел ретінде қарастырылады.

Вирджинияның Жоғарғы соты қарсы Тұтынушылар одағы (1980)

Вирджиния Жоғарғы Соты мен Тұтынушылар одағы (1980) ісінде АҚШ Жоғарғы Соты Вирджиния Жоғарғы Сотының штат заңнамасы бойынша адвокаттарға қатысты белгілі бір іс-шараларды бастауға дербес құқығы болған жағдайда, оның атқару құзыретіне араласудан иммунитеті жоқ екенін қабылдады. Тұтынушылар одағы адвокаттар тізімін жасау кезінде көптеген адвокаттар Вирджиния Жоғарғы Соты бекіткен ережелерді бұзудан қорқып, ақпарат беруден бас тартқандықтан қиындықтарға тап болды. Сондықтан Тұтынушылар одағы 42 АҚШ кодексінің 1983-бабына сәйкес Вирджиния Жоғарғы Соты мен басқа да тараптарға қарсы федералды сотқа талап арыз берді, онда бұл ереженің конституцияға қайшы екенін жариялау және күдіктілерге оны күшіне енгізуге тыйым салу талап етілді. Алайда, АҚШ Жоғарғы Соты кейбір жағдайларда Вирджиния Жоғарғы Сотының заң шығару иммунитетіне ие екенін растады.

Мирелес пен Уэко (1991)

Мирелес В. Вако (1991) ісінде, қорғаушы заңгер жоспарланған сот отырысына келмеген кезде, судья оны қамауға ордер шығарған ғана емес, сонымен қатар оны қамауға жіберілген полицейлерге "сәл қиындық тудыруды" бұйырды, сот отырыстарын жібермеу үшін сабақ беру мақсатында. Бұл толығымен кәсіби емес және мүмкін қылмыстық әрекет болғанымен, Жоғарғы Сот судьяны осы салдарынан туындаған ұрып-сапыруға байланысты шағым бойынша толық иммунитетке ие деп шешті, өйткені оның бұзық мінез-құлқы сот төрағасы ретіндегі қызметінің шеңберінде болды.