Кіріспе

19-20 ғасырдағы ағылшын актері сэр Джон Хейр (16 мамыр 1844 – 28 желтоқсан 1921), тумасы Джон Джозеф Фейрс, 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында ағылшын актері және театр менеджері болды. Лондонда туып өскен, Вест-Эндке жиі баратын Хейр бала кезінен театрға құштарлық танытты. Жас кезінде әуесқойлықпен айналысқаннан кейін ол Ливерпульдегі кәсіби труппаға қосылды, ал 1865 жылы 21 жасында Мари Уилтонның труппасымен Лондонға дебют жасады. Уилтон натуралистік театрдың пионері болды, оған Хейр жоғары симпатиямен қарады және ол тез арада кейіпкерлік рөлдерде, әсіресе комедияларда танымал болды. Он жыл ішінде Хейр менеджментке кіруге жеткілікті беделге ие болды. Ол 1875 жылдан 1879 жылға дейін Сот театрында актер В. Х. Кендалмен, ал 1879 жылдан 1888 жылға дейін Кендал мен оның әйелі Маджбен бірге Сент-Джеймс театрында жұмыс істеді. Олар, көбінесе табысты, жаңа британдық пьесалардың, француз туындыларының бейімделулері мен қайта қоюларын ұсынды. Гарик театрында 1888 жылдан 1895 жылға дейін Хейр жеке менеджерлік мансапқа ие болды, содан кейін ол АҚШ-та, британдық провинцияларда және Вест-Эндте гастрольдік сапарлар жасап, актерлік өнерге көбірек назар аударды. Хейрмен тығыз байланысты драматургтардың арасында Т. В. Робертсон, В. С. Гилберт және Артур Уинг Пинеро болды. Хейр мұқият жасалған кейіпкерлері, комедиялық шеберлігі және әдемі безендірілген қойылымдары үшін жоғары бағаланды. Ол 1907 жылы рыцарь атағын алды және 1921 жылы 77 жасында, соңғы сахналық өнерінен төрт жыл өткен соң Лондонда қайтыс болды.

Алғашқы жылдары: 18441865

Хэр Лондон қаласында туып өскен, Джейн Армстронгтың (1801–1858) және Томас Фэйрстің (1796–1848) ұлы. Жасөспірім шағында ол Чарльз Кин, Фредерик Робсон, Чарльз Мэтьюс және Дж. Б. Бакстоун сияқты сол кездегі жұлдыздарды көру үшін Уэст-Энд театрларына қашып жүретін. Екі қосымша әуесқойлық қойылымда ойнағаннан кейін – «Лион ханымы» бурлескісіндегі Бозант рөлі және «Қораптағы қорап және Кокс» пьесасындағы Бокс рөлі – ол сахнаға шығуға бел буды. Гигглсвик мектебіндегі тәлімгері Хэрдің мемлекеттік қызметке жарамсыз екенін түсінді және оның ықпалымен Хэрдің туысы жас жігітке сахналық мансабын жалғастыруға рұқсат берді. Лондонға оралғаннан кейін Хэр танымал актер Ли Мюррейден сабақ алды. Туулдан кейін компанияға тағы бір қонақ жұлдыз келді, ол – Е. А. Сотерн. Ол жас актерді ынталандырып, Уоттс Филлипстің «Маувтағы әйел» комедиясындағы басты комедиялық рөлге қоюын талап етті. Сотерн 1864 жылдың желтоқсанында театр сахнасында осы пьесаны қойды. 1865 жылдың 12 тамызында Хэр (әлі де өзінің бастапқы тегімен белгілі, Фэйрс) балалық шақтағы сүйіктісі Мэри Адела Элизабет Холмске (1845–1931) үйленді. Ол Джон Хэр Холмстың қызы еді, және Хэр сахналық есімін ортаңғы есімінен алды. 1904 жылы ол медицинаға ауысып, патолог, бактериолог және университет оқытушысы болды. 1919 жылы ол қайтадан сахналық мансабын бастады. Екі айдан кейін Хэр Т. В. Робертсонның «Қоғам» комедиясындағы рөлімен көпшіліктің және сыншылардың назарына ілікті. Кейін «Таймс» газеті былай деп жазды: «[Хэр] біздің заманымыздағы кез келген актерден гөрі тез даңққа ие болды». 1865 жылдың 1 қарашасындағы маңызды кеш – ағылшын сахнасы үшін де, Хэр үшін де маңызды – Том Робертсонның «Қоғам» пьесасы қойылды, онда Хэрге Лорд Птармиганттың кішкентай рөлі берілді. Уэльс принсі театры ағылшын актерлік өнерінде жеткен реформалардың бәрін Хэрдің Лорд Птармигантында көруге болады: егжей-тегжейге назар аудару, орындылық, шынайылық, театр мен сахнаның кішігірім көлеміне рұқсат етілген мұқият өңдеу, ағылшын актерлерінің ең жақсыларын француздармен бірдей деңгейге жеткізді. Лорд Птармиганттың істегені – ұйықтау ғана еді, бірақ ол оны соншалықты жақсы орындады, кішкентай рөл қойылымның сәтті түскен бөліктерінің бірі болды. Ол өзінің рөлін ұзақ уақыт бойы шеккен төмен комедиялық қарым-қатынастан құтқарып қалғандығы үшін мақталды, бірақ кейбіреулер оның бейнелеуі қарама-қарсы бағытта қателік жасады және тым ауыр болды деп ойлады. Осы уақыт ішінде, 1869 жылы, Хэр актерлер үшін әлеуметтік клуб ретінде «Лондонның қойларын» құрды; ол оның алғашқы Бағушысы (Лондонда) болып сайланды және «көп шындық пен әзіл-сықақпен» «Деспот» деп аталды. 1874 жылдың қазан айында ол У. С. Гилберттің «Сүйіктілер» пьесасындағы басты рөлді ойнай алмағандықтан Уэльс принсі компаниясынан кетті. Автор жақын дос болғандықтан, Хэрдің табиғи балалық келбеті мен қарт еркектер рөлін атқаруға деген талантын пайдаланғысы келді. Репетицияда Хэр жас романтикалық басты рөлді ойнаумен күресті, ақырында Гилберттің кеңесіне қарамастан, ол компаниядан кету шарттарымен келісті, ал Коглан оның рөлін алды. Біраз уақыттан бері Хэр театр менеджментіне кіруді жоспарлаған болатын, ол өзінің үнсіз серіктесі ретінде В. Х. Кендалмен Сот театрын қамтамасыз етті. Кендалдың әйелі Мадж 1875 жылдың 18 наурызында Хэрдің алғашқы қойылымында, Когланның леди Флорасында, күйеуі мен Хэр басқа басты рөлдерде ойнады. Шығармашылық және актерлік өнер жақсы қабылданды, бірақ пьесаны «The Era» мақтағанмен, басқа газеттер оны аз ойлады. Хэр Робертсонның дәстүрін жалғастыруға үміттеніп, жаңа ағылшын комедияларын өсірді, бірақ ол Коглан мен Гилберттің түпнұсқалық шығармалары Когланның француз пьесасының ағылшын нұсқасынан сәл сәтті болды деп тапты. Сол жылы ол француз комедиясын Палгрейв Симпсонның бейімделуі «Қағаз сынығы» және ескі ағылшын комедиясының қайта жаңғыруы «Жаңа адамдар және ескі акрлар» арқылы жақсы бизнес жасады. Хэр өзінің барлық қойылымдарында пайда болған жоқ; ол «Сынған жүректер» актерлік құрамында болған жоқ, бірақ бір бөлігі оны есте ұстап жазылған; және ол 19 ғасырдың басым бөлігінде жалғасты: «Лондонның ең бақытсыз деп танылған мекеме (1859); «бұл көрінеу бақытсыз ойын-сауық орны» (1875); «бұндай сәтсіздік; оның сыйымдылығы өте аз болғандықтан, ол тіпті толық үйлермен де төлемеді» (1888); Алғаш рет театрдың беделіне қатаң қарсылық көрсетілді. Жаңа жалға алушылар көңілді етуді және жұртшылықтың дәмін жақсартуды мақсат етті және Вэрингтің пікірінше, олар өз мақсаттарына жетті. Олардың басшылығымен Сент-Джеймс жиырма бір пьесаны сахналады: жетісі жаңа британдық пьесалар, сегіз француз пьесаларының бейімделуі, ал қалғаны қайта қойылған пьесалар еді. Мадж Кендал басты рөлді ойнады, бірақ оның күйеуінің шайқасқан әскер офицері де жақсы ұнады, ал «The Morning Post» газеті Хэрдің «шеберлікпен» орындалған ескі полковник рөлін мақтады, «ерекше қызығушылық пен жарқындық» сыйлап, «көп дауыс пен қол соғумен үйді шайқады». Бұл серіктестік 1880 жылдың басында Том Тейлордың танымал пьесасы «Тыныш сулар терең ағады» пьесасының қайта қойылуымен тағы бір ерте жетістікке жетті. Кендалдар басты рөлдерді ойнады, бірақ лавр Хэрге берілді, ол салыстырмалы түрде кішкентай Поттер рөлін орындады, бұл рөлді жазушы Т. Эдгар Пембертон «мінездік актерлік шедевр, киім-кешекте де, шын мәнінде, барлық жағынан да сөзсіз» деп сипаттады. Вэринг «The Money Spinner» (1881) театрының тарихына ерекше маңызды деп санайды, өйткені ол А. В. Пинероның пьесаларының біріншісі болды, оны Хэр мен Кендалдар сахналады. Ол батыл түрде консервативті және тәуекелді кәсіп ретінде қарастырылды, бірақ ол Хэрдің «жаман, бірақ тартымды ескі бұзақы және карта ойыншысы» барон Крудл рөлінің арқасында жұртшылықтың назарына ілікті. Кендалдың Орландосы жылы қабылданбады, ал Хэрдің Тачстон рөлі кейбіреулер үшін ең нашар деп есептелді. Олардың арасында Джордж Александр, Аллан Эйнсуорт, Альберт Шевалие, Генри Кембл, Уильям Террис, Брэндон Томас және Льюис Уоллер сияқты әріптестері болды. 1889 жылдың 24 сәуірінде ол Пинероның «Жабайы» пьесасымен ашылды, онда ол Лорд Дангарстың рөлін ойнады. Пьеса аралас пікірлер алды, бірақ жеті ай бойы көрсетілді. Хэрдің кезеңінде Пинероның тағы екі пьесасы қойылды: «Леди Баунтифул» (1891) және «Жаман әйел Эббсмит» (1895), соңғысында Миссис Патрик Кэмпбелл ойнады. Гаррик театрындағы басқа екі танымал қойылым – Грундидің «Көзілдірік жұбы» (1890), ол Хэрдің ең танымал жетістігіне айналды, және сәтті болмаған өндірістер, соның ішінде Сардудың мелодрамасы «Ла Тоска» (1889) және Грундидің комедиясы «Ескі еврей» (1894), екеуі де қысқа уақыттан кейін алынып тасталды. Хэр 1896 жылдың қаңтарында «Эбби» театрында, Нью-Йорк қаласында Джулия Нильсон, Чарльз Гроувс және Фред Терри қатысқан «Жаман әйел Эббсмит», «Көзілдірік жұбы», «Тыныш резина» және Гилберттің «Комедия және трагедия» пьесаларымен американдық дебютін жасады. «Таймс» газеті оның американдық сапары «күтпегендей сәтті» болғанын хабарлады, «өте тыныш, нәзік өнері көптеген жанкүйерлерді тапты». 1899 жылы Уэст-Эндте Хэр Пинероның «Қызық Лорд Квекс» пьесасындағы атақты рөлдегі ең үлкен кассалық және сындық жетістіктерінің бірін иеленді. Пьеса рецензенттер арасында пікір қақтығыстарын тудырды, бірақ Хэрге берілген пікірлер бірауыздан жағымды болды.

20 ғасыр

Жаңа пьесадағы Харенің соңғы рөлі – Дж. М. Барридің «Кішкентай Мэри» (1903) пьесасындағы Лорд Карлтон болды. «The Saturday Review» журналында Макс Бербом Харенің өнерін бағалай келе: «Оны өте жақсы құрғақ шеридің бір стаканын ішкен кездегідей ләззатпен тамашалайсың», – деп жазды. Бірінші рет емес, Харе пьесадан гөрі жақсы пікірлер алды, бірақ ол оны 1904 жылы гастрольдік турға алып шығуға лайық деп ойлады, онда Хилда Тревелян Нина Бусиконың орнына бас рөлді сомдады. Өмірінің қалған бөлігінде Харе ескі табыстарын жаңартып, Америкада және провинцияларда гастрольдеп, түрлі Вест-Энд театрларында қысқа маусымдар өткізді. 1907 жылы ол британдық қоштасу туры деп жарияланған турды бастады; сондай-ақ ол сол жылы Эдуард VII үшін арнайы қойылымдарда өнер көрсетті – Сандрингемде «Тыныш резина» және Виндзор сарайында «Көздік жұбы». Сандрингемдегі қойылымда ол рыцарь атағын алды. Сахнадағы соңғы реттері 1917 жылдың шілдесінде «Көздік жұбы» спектаклін қайта қойғанда болды, ол соғыс кезеңінде қайырымдылыққа үлкен сома жинады, ал сол жылдың қыркүйегінде ол Виндхэм театрында сол пьесада ойнады. «The Observer» газеті «әлі де әдемі, көңілді, әсерлі қойылым» берген қуанышқа тоқталып, «өз рөлін жақсы көретін, оған сенгендіктен, оны әдемі ойнайтын, сондай-ақ бізге де сенуге және одан ләззат алуға мүмкіндік беретін актердің сирек кездесетін тәжірибесін ұсынатын» қойылым туралы жазды. 1921 жылдың желтоқсанында Харе тұмауға, содан кейін пневмонияға шалдықты. Ол 1921 жылдың 28 желтоқсанында 77 жасында Лондонның Куинс-Гейттегі үйінде қайтыс болды. Вестминстердегі Сент-Маргарет шіркеуіндегі жерлеу рәсімінен кейін ол 31 желтоқсанда Хэмпстед зиратына жерленді.