Кіріспе

Қосмекенділер түрі

Соры бақа (Rana arvalis) – Еуропа мен Азияға тән, жіңішке денелі, қызғылт қоңыр, жартылай сулық өмір салған қосмекенді. Соры бақалардың тоңуға және ерігеннен кейін тірі қалуға қабілеттілігімен танымал. Бақа түрлі криопротекторларды, яғни денесінің ішкі тоңазу температурасын төмендететін антифризді пайдаланады. Бұл түр Еуразияның кең аумағында таралған. Еркек соры бақалар көбелек шағының қызығында уақытша көк түске боялады. Бұл түс серіктің денсаулығын көрсету үшін пайдаланылады деп есептеледі. Соры бақалар көбінесе полиандрияның бір түрі – мультималь амплексусы арқылы жұптасады. Соры бақа жұмыртқаларын тұншықтырған, қышқыл суларға үлкен топтамалармен шашады. Адамның қызметінен туындаған ластану ортаның қышқылдануын күшейтеді, бұл жұмыртқалардың денсаулығына зиян келтіреді. Соры бақаның мекендеу ортасы да түрлі антропогендік факторлардың салдарынан жойылу қаупінде. Бұл түрдің IUCN санаты – «Төменгі қауіптілік». Дегенмен, Еуропа мемлекеттерінің көпшілігі соры бақаның сақталу жағдайын қолайсыз деп санайды.

Таксономия

Моорлық бақаға жататын Ranidae тұқымдасы – 605 түрді қамтитын кең топ. Бұл тұқымда басқа тұқымдастарға жатпайтын, Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда кездесетін раноид бақалары бар. Моор бақасы Еуропа мен Азияда таралған түрлерді қамтитын Rana туысына жатады. Моор бақасы Америка құрлыстарында табылмайды. Оның ғылыми атауы – Rana arvalis, яғни "дала бақасы" деген мағынаны білдіреді. Ол сондай-ақ Алтай қоңыр бақасы деп те аталады, себебі Азиядағы Алтай тауларынан табылған бақалар R. arvalis түріне жатқызылған. Алтай бақаларында, мысалы, тізе буналары қысқарақ сияқты кейбір ерекшеліктері бар, бірақ қазіргі таңда ресми түрде ешқандай айырмашылық жоқ және барлық бақалар бір түр ретінде – Rana arvalis деп белгілі.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Моор бақасы материктің көп бөлігінде, Орталық Еуразияда таралған; оның бойлық ареалы солтүстік-шығыс Франция мен Солтүстік Бельгиядан басталып, Сібірдегі Лена өзеніне дейін, Новосибирск қаласының маңында және оның айналасында жетеді. Олардың ендік таралуы Финляндиядағы 69-параллельден оңтүстікке қарай Паннония алабы мен Орталық Еуропадағы Балқан жарты аралының ішкі бөліктері арқылы созылады. Моор бақасы әртүрлі биіктікте тіршілік ете алады; оның батыс, Еуропаға жақын аймақтарында теңіз деңгейінен 900 метрге дейін (шамамен 3000 фут) кездеседі. Алтай таулары сияқты шығысқа қарай, моор бақасы 2 километрге дейін, яғни теңіз деңгейінен 2000 метрден (6000 футтан астам) биіктеп орналасқан жерлерде де табылған. Биік таулы аймақтарда бұл түр көбінесе тұрқыған (немесе өте жай ағатын) су қоймаларының жанында, жеткілікті жағалау және су жағасындағы өсімдіктермен қоршалған жерлерде кездеседі. Бұл су көздері көбінесе ыдырайтын органикалық заттарға бай, нәтижесінде pH деңгейі айтарлықтай төмендеп, көбінесе 6-ға тең немесе одан да аз болады. Ортаның алуан түрлілігі бақаның бейімделу қабілетін көрсетеді. Олардың қимыл-қозғалысының шектелуі гендердің аз ағынын білдіреді және популяциялар арасындағы адаптивті генетикалық айырмашылықтар арқылы эволюцияға мүмкіндік жасайды. Бұл түр Ұлыбританияда тұтқында сәтті өсірілді және Celtic Reptile & Amphibian компаниясының табиғатты қайта жаңғырту жоспарларының бір бөлігі ретінде оны табиғатқа қайта енгізу ұсынылып отыр.

Тарихи таралуы

Моор бақасының ең көне қазба қалдықтары Плиоцен мен Ерте Плейстоценге дейін Словакияның Дворники Вчеларесінде табылған. Румыниядағы моор бақаларының көптеген популяциялары адам құрылыстарының шеткі әсерінен оқшауланған және үздірілген. Бұл мінез-құлық моор бақалары арасындағы бәсекелестікті азайту немесе тамақтанудан алынатын жалғыз энергияны барынша арттыру үшін пайда болған деп есептеледі, себебі үлкен және кішкентай жемді жейтін үлкен моор бақалары кішкентай бақаларға азық қалдырмайды. Мөлшерінен басқа, жеке моор бақалары бірдей өлшемдегі энергияға қатысты қолайлы емес жемге қарағанда, энергияға қатысты қолайлы жемді артық көретіндей көрінбейді. Моор бақасының түлеп түскен терісі де желінеді; алайда, түлеп түскен теріні жеу кездейсоқ ма, әдейі ме екені белгісіз. Еркек моор бақаларының сперматозоидтары ұрғату үшін аналықтың көбелек жолдарында жарысады. Аналық бақалар белгілі бір мөлшердегі аталықтарды артық көретіндей көрінбейді. Осы кезеңде аналықтар қоңыр түсте қалады. Көк түс адам көзіне айқын болса да, еркек моор бақаларындағы ең үлкен түс өзгерісі 350-ден 450 нм-ге дейінгі ультракөк сәуле аймағында болады, ол адам көзіне көрінбейді. Жұптасқан еркектер көк түстірек болып көрінеді және олардың дене температурасы жоғары болады.

Өсіру

Жұптасу кезеңі наурыз бен маусым аралығында, қысқы ұйқыдан оянғаннан кейін басталады. Аталық бақалар көбею мақсатында хор құрайды, олардың дауысы су астындағы бос бөтелкеден ауа шығуына немесе шапшаң бақаның (Rana dalmatina) дауысына ұқсауы мүмкін. Маусым кезінде еркектердің денесі бірнеше күнге ашық көк түске боялуы мүмкін. Шағылысу тез жүзеге асады және 3-28 күннің ішінде аяқталады. Әр бақа 500-3000 жұмыртқадан тұратын бір немесе екі шоғырға жылы, сайып келгенде суға жұмыртқалайды.

Қоршаған ортаға пластикалық әсер ету

Көбейген қышқылдық деңгейі көбейетін жерлерде бау-бақа популяциялары үшін мәселе тудыруы мүмкін, себебі ол су эмбриондары мен дернәсілдерінің тіршілігі мен өсуін төмендетеді. Қышқылға ұшырағанда, бау-бақалар салыстырмалы түрде жылдам бейімделе алады (16–40 ұрпақ ішінде). Қышқылдыққа жергілікті бейімделу эмбриондық сатыда тіршілік етуде де мүмкін, осы кезеңде бақалар күшті қышқылдыққа ең сезімтал болады. Сонымен қатар, бейтарап жерлермен салыстырғанда, қышқылды ортадан шыққан популяцияларда эмбриондық және дернәсілдік қышқылға төзімділік жоғары (тұрақтылық және дернәсіл кезеңі төмен pH деңгейімен теріс әсер етілмейді), дернәсілдердің өсуі жоғарырақ, бірақ дернәсілдердің дамуы баяу, ал метаморфозға ұшырағандағы мөлшері үлкенірек. Эмбриондық қышқылға төзімділік пен метаморфоздық мөлшер арасындағы айырмашылық көбінесе көбейтілетін тоғандардың pH деңгейімен, ал дернәсіл кезеңі мен дернәсілдің өсуі арасындағы айырмашылық ендік пен жыртқыштардың тығыздығымен күшті байланысты. Бау-бақалар ұзақ мерзімді таңдау арқылы қышқылданудың әртүрлі әсерлеріне бейімделе алады, бұл генетикалық өзгерістерге немесе гормоналды жауаптар арқылы туындаған мінез-құлық өзгерістеріне әкеледі. Температураның кенеттен өзгеруі немесе жыртқыш пайда болуы сияқты дереу шешімді талап ететін стресс факторлары, жеке тұлғаның тиісті жауап беруін қажет етеді, мысалы, қолайлырақ жерге көшу немесе жыртқыштан қашу немесе оған қарсы тұру. Жеке тұлғаның жаңа жағдайға бейімделу қабілеті фенотиптік пластикалық қабілет деп аталады. Бұл пластикалық бейімделулерді, мысалы, кортизол сияқты, стресске ұшырағанда деңгейі жоғарылайтын гормондарды өлшеу арқылы сандық түрде талдауға болады.

Аналық әсері

Қышқыл ортадағы бақалар, мейірімді ортадағылардан өзге көбею стратегияларын ұстанған болуы мүмкін. Нейтральды текті аналықтармен салыстырғанда, қышқыл текті аналықтар жұмыртқа мөлшерінен гөрі ұрықталмалылығына көбірек инвестиция жасайды, өзінің күтімнен гөрі ұрпақтарына көбірек инвестиция жасайды және олардың қалдық көбею құны төмендеген сайын көбею күшін арттырады. Осының салдарынан, қышқыл текті аналықтар жасымен бірге ұрық көлемін және жалпы көбею өнімділігін арттырады, ал нейтральды текті аналықтар тек жұмыртқа мөлшерін ғана арттырады, бірақ ұрық көлемін және жалпы көбею өнімділігін арттырмайды. Жұмыртқа қабығы – аналықтан тараған құрылым, ол бақа жұмыртқаларын қоршап, қорғайды. Дегенмен, адамның қызметінен туындаған ластану салдарынан тіршілік ортасының pH деңгейі күрт төмендесе, жұмыртқа қабығының функциясына әсер етеді. Суперсуыту нүктесі (SCP) – организмнің мұз кристалдары пайда болмас бұрын (қату температурасынан төмен) суытыла алатын ең төменгі температурасы (суыққа төзімді жануарлар көбінесе мұздың пайда болуын болдырмау үшін қату температурасын төмендететін криопротекторларды қолданады). Сыртқы мұз кристалдарының пайда болуы, батпақ бақасының ішіндегі кристаллдардың пайда болуына себеп болуы мүмкін. Температура SCP-ден төмен түскенде, батпақ бақасының терісі қараңғыланады, бұлшық еттері қатаяды, көздері сұрғылт түске енеді және мұзды қолмен сезуге болады. 0°C мен 1°C арасындағы температурада бақалар қалыпты мінез-құлық көрсетеді, бірақ сыртқы тітіркендіргіштерге жауап береді, яғни алаңдағанда секіріп кетеді. Суық кезеңде бақалар аяқ-қолдарын денесіне жақын ұстап, қыстауға дайындалады. Қату температурасында қол тигізгенде, бақалар аяқ-қолдарын және денесін аз ғана қозғалта алады. Сібірдегі популяциялар 8°C температурада 0% өлімді, 10°C температурада 25% өлімді және 12°C температурада 50% өлімді көрсетеді. Қарасудан алынған бірнеше бақа 16°C дейін тоңған, еріген және тірі қалған. Лактат және этанол тоңған батпақ бақаларында жоғары концентрацияда табылады. Батпақ бақасы – гликолиздің нәтижесінде этанол өндіретін жалғыз құрлықта тіршілік ететін омыртқалы жануар. Бұл екі молекула да анаэробты процестердің өнімдері болып табылады, себебі батпақ бақасы тоңған кезде тыныс алу/аэробты процестер тоқтауға дейін өте баяулайды. Тоңған батпақ бақаларында ДНК ыдырауының өнімдері жоғары концентрацияда табылады, бұл тоңу бақа үшін өте стресстік процесс екенін көрсетеді. Тоңған батпақ бақаларында антиоксиданттардың деңгейі де жоғары; олар ерігеннен кейін аэробты тыныс алу қайта басталғанда тотығу стресіне қарсы дайындалады. Бұлшық еттердегі гликогеннің мөлшері еркектерде 35%, әйелдерде 20%, ал жасөспірімдерде 25% дейін жетеді. Қыста бұлшық еттердегі гликогеннің деңгейі бауырдағыдан гөрі әлдеқайда көп кемиді, себебі аяқ-қолдар дене ортасынан бұрын тоңады. Әйелдерде бауырдағы гликогеннің массасы 10 есе, ал еркектерде 30 есе азайды. Бір зерттеуде моур бақасының аналықтары қыстағаннан кейін дене майының 82% -ын, ал аталықтары 81% -ын жоғалтты.

Халықтың қауіп-қатері

Қазіргі уақытта Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны «Төмен қауіпті түр» деп жіктеген. Дегенмен, шұңқыр бақаның көбею орындары мен жақын орналасқан мекендерінің жойылуы мен ластануы, көбінесе қала құрылысы, су жағалауларында демалу, және қарқынды егіншілік арқылы әсер етуі мүмкін. Бұл түр хитридиомикозға ерекше сезімтал емес сияқты, бірақ Германиядағы бақаларда бұл саңырауқұлақ табылды. Көптеген Еуроодақ мүше мемлекеттерінде және таралу аймақтарында шұңқыр бақаның сақталу жағдайына қатысты зерттеулер жеткіліксіз. Алайда, 2013 жылы жүргізілген Еуропалық мекендер директивасы бойынша сол кездегі 28 мүше мемлекеттің 19-ы шұңқыр бақаның сақталу жағдайының нашар екенін хабарлады. Олардың 11-і жағдайдың нашарлап бара жатқанын айтты. Трематода инфекциясы личинкаларда, әсіресе метаморфоз кезеңінде цисталардың пайда болуына себеп болуы мүмкін. Бұл цисталар қосымша аяқтардың өсуіне, омыртқа шекілдесінің деформациясына әкелуі мүмкін. Мұндай деформацияларға ұшыраған бақалар трематоданың соңғы және нақты иелерінің жемтігіне көбірек ұшырайды. Шұңқыр бақалар әдетте қышқыл ортаны жақсы көреді; алайда, осындай қышқыл жағдайларды тудыратын торфты батпақтардың буферлік қасиеттері нашар, бұл оларды pH деңгейі 4,5-тен төменге түсуіне осал етеді. pH деңгейінің әсерін азайту үшін түрлі консервациялық шаралар қолға алынуда. Бір зерттеуде судың қышқылдығы 4,2 болғанда, шұңқыр бақаның жұмыртқалары саңырауқұлақ инфекциясына өте сезімтал екені анықталды. Көптеген жұмыртқалар жұқтырылды, ал жұқтырылған жұмыртқалардың 50% өлімге ұшырады. Қышқыл суды қаптау алдында шұңқыр бақаның жұмыртқаларының 75-100% саңырауқұлақпен жұқтыруға ұшырауы мүмкін. Қаптау арқылы pH деңгейін 5-6-ға дейін көтеру саңырауқұлақ инфекциясының таралуын 0-25% дейін азайтуға мүмкіндік береді. Бұл әдіс шұңқыр бақаның қысқа мерзімде көбеюіне жағдай жасаса да, әсері уақытша ғана, ал қышқылдану қайтадан пайда болады. Сусыздалған жерлерді қайта суландыруға көмектесу үшін жағалау аймақтарын қорғау және жағалау өсімдіктерін қайта отырғызу шаралары қолға алынуда. Егіс жерлері үшін жерді кептіру шұңқыр бақа үшін ерекше қауіпті, себебі олар құрғақшылыққа бейім. Шұңқыр бақаны сақтауға бағытталған шаралар кішкентай кезеңдерде жүзеге асырылғанда тиімдірек болады. Мұндай кішкентай кезеңдерді басқару оңай және оларға көбірек назар аударылады.