Кіріспе

Туфа Рутан немесе Туфа Нутан (; 365–415), ресми түрде (Оңтүстік) Лянның Цзинь ханзадасы ((南)涼景王), – Сианьбей тайпасының басшылығымен құрылған Қытайдың Оңтүстік Лян әулетінің соңғы ханзадасы. Әкесі, Сианьбей басшысы Туфа Сифуцзянь (禿髮思復犍), оны ең талантты ұлы деп санағандықтан, ағалары – әулеттің негізін қалаушы Туфа Вугу (Ву ханзадасы) және Туфа Лилугу (Кан ханзадасы) тақты оған беруге келісім білдірді. Алайда, Туфа Рутан генерал ретінде дарынды болғанымен, тарихшылар оны әскери науқандарды жүргізуде шамадан тыс агрессивті деп бағалайды және ол осы науқандарға Оңтүстік Лянның ресурстарын көп жұмсады. Оңтүстік Лянның күші 407 жылы Ху Ся императоры Хелиан Бободан күйреген жеңілістен кейін әлсіреп, Солтүстік Лян және Батыс Цинь көрші мемлекеттерінің шабуылдарына ұшырады. Нәтижесінде, 414 жылы Батыс Цинь оның астанасы Ледуды (樂都, қазіргі Цинхай провинциясының Хайдун префектурасы) басып алғаннан кейін Туфа Рутан Батыс Циньге бас июге мәжбүр болды және бір жылдан соң уланып қайтыс болды.

Туфа Вугу мен Туфа Лилугу билік құрған кезде

397 жылы Түфа Угу Кейінгі Ляннан бөлініп, Оңтүстік Лян мемлекетін құрғаннан кейін, Түфа Рутан бірден мемлекеттік және әскери істерде маңызды рөл атқара бастады. 398 жылы Түфа Угу оны Кейінгі Лянның көтерілісшілері Ян Гуй (楊軌) мен Гуо Нэн (郭黁) көмегіне жіберді. 399 жылдың көктемінде Түфа Угу әскери күштерін қайта құру мақсатымен астананы Лианчуань (廉川, қазіргі Хайдун аймағы, Цинхай) қаласынан Ледуға (樂都, сондай-ақ Хайдун аймағында) көшірген соң, Түфа Рутан маңызды Сипин (西平, қазіргі Синьин, Цинхай) қаласының басқарушысы болып тағайындалды. Осы кезде ол Гуанву герцогы атағымен танылды, бұл атақты Түфа Угу бұрын алып жүрген еді. 399 жылдың жазында Түфа Угу оны үкімет басқару үшін Ледуға шақыртып алды, ал Сипин қаласын басқаруға Түфа Лилугуды қойды. 399 жылы Түфа Угу мас күйінде атпен жүргенде ауыр жарақат алды. Оның соңғы сөзі мемлекетті тәжірибелі адамға тапсыру қажеттігін білдіргендіктен, оның орнын Түфа Лилугу басты. Түфа Лилугу оған барлық маңызды мемлекеттік істерді сеніп тапсырды және оны болашақ ханзада деп жариялады. 400 жылы Кейінгі Лян императоры Лю Цзян Солтүстік Лянға шабуыл жасағанда, Түфа Рутан Кейінгі Лянның астанасы Гузаңға (姑臧, қазіргі Уувей, Ганьсу) шабуыл жасап, қалаға кірді. Қала тұрғындарымен тұрақты түрде қоныстанбаса да, қалада той берді және 8000 үй шаруашылығын Оңтүстік Лянға көшіруге мәжбүр етті. 400 жылы Кейінгі Циньдің жеңілістеріне байланысты Батыс Цинь князі Цыфу Цянгуи Түфа Лилугуға бағынды. Түфа Лилугу оны қарсы алуға Түфа Рутанды жіберді. Бұл кезде Түфа Рутан қызын Цыфу Цянгуидің ұлы Цыфу Чипанға берген болуы мүмкін, бірақ бұл нақты емес. Бірақ сол жылы Цыфу Цянгуи қайтадан Кейінгі Циньге қашып, бағынды. Цыфу Чипан әкесіне қосылуға тырысқанда тұтқындалды. Түфа Рутанның ұсынысы бойынша, әкесіне қосылғысы келгендіктен Цыфу Чипанды өлімге кесуге асығу дұрыс емес деп есептеді, соның салдарынан Түфа Лилугу Цыфу Чипанды жазаламады. Осы шамада Кейінгі Лянның генералы Цзян Цзи (姜紀) Оңтүстік Лянға бағынды. Түфа Рутан Цзянның қабілетіне таң қалды, онымен достық қарым-қатынас орнатып, көп уақыт өткізді, бірақ Түфа Лилугу Цзянға сенімсіздікпен қарады. Алайда Цзян көп ұзамай Оңтүстік Лянға қарсы шығып, Кейінгі Циньге қашып кетті, император Яо Синге Кейінгі Лянды жаулап алу және Оңтүстік Лянға қарсы тұру жолдарымен бөлісті. 402 жылдың басында Кейінгі Лян көтерілісшісі Цзяо Ланг (焦朗) Оңтүстік Ляннан көмек сұрады. Түфа Лилугу оған көмек көрсету үшін Түфа Рутанды жіберді, бірақ Түфа Рутан келгенде Цзяо оны қабылдамады. Түфа Рутан бастапқыда ашуланып, Цзяоға шабуыл жасауға ниеттенді, бірақ ағасы Түфа Джуянның (禿髮俱延) кеңесімен Цзяомен келісімге келіп, Гузаңға бірлесіп шабуыл жасады. Бірақ қаланы сол кезде бағындыра алмаса да, Кейінгі Лянның генералы Лю Чаоға (呂超) ауыр күйретіс сыйлады. Кейіннен сол жылы Солтүстік Лян князі Джуку Мэнксун Кейінгі Лянға шабуыл жасағанда, Түфа Рутан Кейінгі Лянға көмекке келді. Ол Цзяоны тұтқындап, Түфа Лилугуға тапсырды. 402 жылы Түфа Лилугу аурудан қайтыс болды және тақты Түфа Рутанға беруді өсиет етті. Түфа Рутан осы өсиетті қабылдап, астананы Сипинден (Түфа Лилугу оны көшірген жерінен) Ледуға қайта көшірді.

Ерте билік

Туфа Рутан кейінгі Лянға қарсы әскери қысымын әлсіретпеді, және кейінгі Лянға жасаған шабуылдары Лянның тұрақсыздығын одан әрі күшейтті. Ол формалды түрде кейінгі Циньдің вассалы болуға келісті және Гуангу герцогы атағын алды, бірақ ішкі істерде Туфа Лилугу қолданған Хекси ханзадасы атағын пайдалануын тоқтатпады. 402 жылдың жазында Чифу Чипан қашып, әкесі Чифу Гангуиге қосылды. Туфа Рутан оған Чифу Чипанның әйелін (мүмкін Туфа Рутанның қызы) және балаларын жіберді. 403 жылы Туфа Рутан мен Джукю Менгшунның қысымы салдарынан Лю Лонг өз мемлекетін таратуға шешім қабылдады, Гузанды кейінгі Циньге тапсырды. Кейінгі Циньнің күшінен сескенген Туфа Рутан әскерін кері тартып алып, кейінгі Цинь күштеріне Гузанға жол берді, осылайша Лю Лонг пен қаланы қабылдауға мүмкіндік жасады. 404 жылы ол өзінің номиналды тәуелсіздігін (бірақ шын мәніндегі тәуелсіздігін емес) өз дәуірінің атауын қолдануды тоқтату арқылы аяқтады, және кейінгі Циньге адалдық таныту үшін кейінгі Циньнің атауын пайдалана бастады. Ол өзінің ханзада атағын тоқтатты және тек кейінгі Цинь берген Гуангу герцогы атағын ғана қолданды. Сондай-ақ, ол Яо Синге Гузанды иеленуге рұқсат беруді сұрады, бірақ Яо Син бас тартты.

Ортаңғы билік

Оңтүстік Лян және Солтүстік Лян екеуі де Кейінгі Циньнің вассалдары болған кезде, олар ортақ жаулары Кейінгі Лян жойылғаннан кейін сирек-сирек, бірақ үздіксіз соғыса бастады. 406 жылы Туфа Рутан Солтүстік Лянға шабуыл жасады, бірақ Джуку Мэньцзун онымен шайқасудан бас тартқан соң ол кері шегінді. Ол Яо Синге 3000 жылқы мен 30,000 ірі қараны сыйлық ретінде берді, бұл Яо Синге қатты ұнады және Туфа Рутанның адалдығына сендірді. Сондықтан ол Туфа Рутанды Лян провинциясының (涼州, сол кезде тек Гузан және оның айналасы) басқарушысы етіп тағайындады, Гузанды оған берді. Сол жылы Туфа Рутан өзінің астанасын Ледудан Гузанға көшірді. Ол сондай-ақ Батыс Лянның герцогы Ли Гаомен одақ жасасты, бұл одақ Солтүстік Лянға қарсы бағытталған еді. Туфа Рутан формальды түрде Кейінгі Циньнің вассалы болғанымен, ол Яо Синге ұзақ қызмет етуді қалаған жоқ. 407 жылы ол Цифу Чипанға (содан кейін уақытша әкесі Цифу Гангуидің әскерін басқарды, өйткені Цифу Гангуи Кейінгі Цинь астанасы Чанъаньда тұтқындалған) одақ ұсынды, бірақ Цифу Чипан оның хабаршыларын өлтіріп, олардың басын Яо Синге жіберді. Дегенмен, сол кезде Оңтүстік Лянның күші өрге жұртқан еді. Бірақ үлкен жеңіліс Оңтүстік Лянның күшін әлсіретуі мүмкін еді. 407 жылдың қысында, сол жылдың басында Кейінгі Циньнен бөлініп, Ся мемлекетін құрған Лю Бобо Туфа Рутанның қызына үйленуді сұрады. Туфа Рутан бас тартты, ал ашуланған Лю Бобо Оңтүстік Лянға жазалау шабуылын жасады, бірақ кейін шегінді. Туфа Рутан оны қуалай жетіп, Лю Бободан өте күшті екеніне сеніп, әскери іс-әрекеттерінде салмақсыздық танытты. Лю Бобо оны тар шатқалына алып кірді, содан кейін мұз бен арбалармен шығу жолын жапты, одан кейін оған шабуыл жасады. Жеңіліс соншалық болды, Оңтүстік Лянның танымал шенеуніктері мен генералдарының 60-70 пайызы шайқаста қаза тапты делінді. Туфа Рутан басы ауып құтылды. Қорқып, Туфа Рутан Гузаннан 150 километрлік радиустағы барлық халықты астанаға көшіруге бұйрық берді, бұл дереу жаппай үрейге және Сюньну басшысы Ченг Циердің (成七兒) көтерілісіне әкелді. Ченгтің көтерілісі жеңілгенімен, Туфа Рутанның иелігі қатты зардап шекті. Туфа Рутанның жеңілісін ескере отырып, Яо Син, Туфа Рутанның қабілеті туралы жеке білімі бар Уэй Цзунның (韋宗) кеңесіне қарамастан, оны жоюды жоспарлады. 408 жылы ол ұлы Яо Биді (姚弼), Гуанпин герцогын генералдар Лянь Чэн (斂成) және Цифу Гангуимен бірге үлкен әскермен Оңтүстік Лянға күтпеген шабуыл жасауға жіберді. Яо Би армиясы Сяға қарсы қысқыштар жасау үшін келгенін айтып, Туфа Рутанды бастапқыда қарсылық көрсетпеуге көндірді. Кейінгі Цинь әскері Гузанға жақындағанда ғана Туфа Рутан науқанның мақсатын түсінді және Яо Биге қарсы қаланы қорғады. Қала ішінде Ван Чжун (王鍾) бастаған көтеріліс қаланың құлау қаупін тудырғанда, Туфа Рутан 5000-ге жуық адамды тірідей жерледі, содан кейін Яо Биді жеңді. Яо Син Яо Сяньді (姚顯), Чаншан герцогын Яо Биге көмектесуге жібергенде, Туфа Рутан оны да жеңді. Яо Сянь қорқып, бүкіл науқан үшін Ляньді кінәлады және Туфа Рутаннан кешірім сұрады, содан кейін Яо Бимен бірге кері шегінді. Туфа Рутан да Чанъаньға кешірім сұрап хабаршы жіберді. 408 жылдың қысында Туфа Рутан тағы да тәуелсіздік жариялады және Кейінгі Циньнің қолынан келген жеңілістері мен Лю Бобоның қолынан келген жеңілістеріне байланысты Лян князі атағын алды. Ол әйелін ханшайым Жежуе деп атады, ал ұлын Туфа Хутайды (禿髮虎台) мұрагер ханшайым етіп тағайындады.

Билік етуінің соңғы кезеңдері

Тәуелсіздікті қайта жариялау күш көрсету ниетімен жасалған болса да, осы кезде Оңтүстік Лян Солтүстік Лянмен және (409 жылы Цифу Гангуи Кейінгі Циньден тәуелсіздік жариялағаннан кейін) Цифу Гангуидің Батыс Циньімен үздіксіз соғыс жүргізіп, қиын жағдайға түсіп қалды. Тарихшылар Туфа Рутанды Оңтүстік Лянның күшінің әлсіреуіне жауапты деп есептейді, өйткені ол мемлекетінің шаршағанын ескермей, соғыстарды бастауды жалғастырды. 410 жылы Туфа Рутанның бір жорығы оған зор зиян келтірді. Ол Солтүстік Лянға шабуыл жасап, 1000 шаңырауды өз мемлекетіне көшіруге мәжбүр етті. Қарсылық ретінде Джуку Мэнкюн оның мемлекетінен көптеген шаңырауларды тонады, ал Туфа Рутанның інісі Туфа Джуян жауап бергенде, Джуку Мэнкюн оны жеңді. Туфа Рутан өзі үлкен әскермен соңынан ергенде, Джуку Мэнкюн оны да жеңіп, Гузанға қарай жылжып, оны қоршауға алды. Гузан тұрғындары Ван Чжунның бүлігі кезінде Туфа Рутан жасаған қырғынды еске алып, қорқып, көптеген адамдар Джуку Мэнкюнға бағынды. Оның генералы Чэкю Цзижен (折屈奇鎮) оңтүстікке көтерілгенде, Туфа Рутан алаңдап, астананы Гузандан Ледуға көшірді. Генерал Цзяо Ланг тез бүлік көтеріп, Гузанды басып алды, бірақ Джуку Мэнкюн 411 жылы оны жаулап алып, Ледуға қарай жылжып, бір айдан астам уақыт бойы қоршауға алды, содан кейін Туфа Рутан өзінің ұлы Туфа Анчжоуды (禿髮安周) Джуку Мэнкюнға кепіл ретінде жіберді. Бірақ Туфа Рутан көп ұзамай қайтадан кек алуды жоспарлады, сол жылы ол Солтүстік Лянға тағы бір шабуыл жасады, ол бастапқыда сәтті болды, бірақ әскері тым жай жылдамдықпен кері шегінді, ал ауа райы нашарлағанда Джуку Мэнкюн оны қуып жеңіп, Ледуды қайтадан қоршауға алды, оны ұлы Туфа Ранганды (禿髮染干) кепіл ретінде жіберуге мәжбүр етті, содан кейін Джуку Мэнкюн шегінді. 413 жылы Туфа Рутан Солтүстік Лянға қарсы тағы бір жорық ұйымдастырды және тағы да жеңілді. Джуку Мэнкюн қайтадан Ледуды қоршауға алды, бірақ оны басып ала алмады. Алайда, Туфа Рутанның генералы Туфа Вэньчжи (禿髮文支) көтеріліп, Джуку Мэнкюнды жаңа шабуыл жасауға ынталандырды. Туфа Рутан ағасы Туфа Джуянды кепіл ретінде Солтүстік Лянға жіберуге мәжбүр болды. 414 жылы Туокихан (唾契汗) және Ифу (乙弗) тайпалары көтерілді, ал Оңтүстік Лянның қиын жағдайына қарамастан, Туфа Рутан, мұрагер ханзадасы Туфа Хутайды Ледуда қалдырып, Ифуға шабуыл жасады, ол сәтті аяқталды. Бірақ бұл кезде Батыс Циньнің ханзадасы болған Цифу Чипан Ледуға шабуыл жасап, оны қоршауға алды. Туфа Хутай қорқып, қаладағы хандарға сенбегендіктен оларды ішкі қамалға тығып, өз қорғаныс күшін әлсіретті, нәтижесінде Леду құлдырады. Туфа Хутай тұтқындалды. Туфа Рутанның сіңілі баласы Туфа Фани (禿髮樊尼, Туфа Вугудың ұлы) қашып, Туфа Рутанға осы жайтты хабарлады. Туфа Рутан әскерлеріне Туокихан тайпасына шабуыл жасауды жоспарлап отырғанын, содан кейін олжадан түскен ақшаны Батыс Циньтен Леду халқын сатып алуға пайдалануды ниеттенгенін айтты. Бірақ әскерлер бұл жаңалықты естіген соң, рухтан танып, дезертирлік жасады. Туфа Рутан да Батыс Циньге бағынуға мәжбүр болды.

Оңтүстік Лянның соңынан кейін

Қифу Чипан бастапқыда Туфа Рутанды құрметті қонақ ретінде қабылдады. Ол Туфа Рутанды Зуонанның герцогы етіп тағайындады, ал Туфа Рутанның қызын (оған бұрын үйленген болуы мүмкін, немесе осы кезде үйленген болуы мүмкін) өзінің ханшайымы етіп жариялады. Бірақ 415 жылы ол Туфа Рутанды жасырын түрде улады. Уланғаннан кейін Туфа Рутан болып жатқанды түсініп, ем қабылдаудан бас тартты. Ол көп ұзамай қайтыс болды. 423 жылы оның өлімінен кек алуды жоспарлаған Туфа Хутай мен Туфа ханшайымы да Қифу Чипанның қолдарынан ұсталды және өлім жазасына кесілді.