Кіріспе

Ligusticum porteri, сондай-ақ oshá (o SHAW деп айтылады), жабайы парснип, Porter’s Lovage немесе жабайы сельдерей деп аталатын гүлді өсімдік, Роки тауларының және солтүстік Нью-Мексиконың, әсіресе АҚШ-тың оңтүстік-батыс аймақтарында өсетін көп жылдық шөп.

Тарату

Оша – қатаң түрде тау өсімдігі, және ол көбінесе органикалық заттарға бай, терең ылғалды топырақта кездеседі. Өсімдікке жартылай көлеңке қажет. Оша Роки тауларында және Нью-Мексиконың солтүстік-батысындағы жоғары тауларда кеңінен таралған. Ол субальпілік аймақтың жоғарғы шегінде ең көп кездеседі, сондықтан оның оңтүстік бөлігінде 7000 футтан 10000 футқа дейін (2100 м мен 3000 м) биіктікте өседі, ал Юта және Вайомингте 5000 футқа дейін төмендейді. Оша микоризалық саңырауқұлақтарға тәуелді, және оның табиғи ортасынан тыс жерде жасанды түрде өсіруге жасалған әрекеттер сәтті болған жоқ. Ошаның табиғи өсетін аймақтарында өсіру көбірек сәттілікке ие болды.

Сәйкестендіру

Оша қарақат тұқымдасына жататын апиацеялар тұқымдасының өкіліне тән сыртқы түріне ие, жапырақтары петрушкаға ұқсас, екі қабатты шатырша тәрізді ақ гүлдері болады. Жапырақтары тамыр сабағына бекітілген жерлерінде ерекше қызыл түспен боялған, ал тамырлары талшықты, қараңғы шоколадты қоңыр түсті, сырты бүршікті. Бұл қабық сызылып алынса, ішкі тамыр ұлпасы талшықты және сары түсті ақ болып келеді, лаважға (Levisticum officinale) ұқсас, күшті және жағымды "дәмді сельдерей" хош иісіне ие. Оша тамырында тамыр сабағын қоршап тұрған, өлі жапырақтардан құралған, шаш тәрізді көрінетін жағасы бар. Тамырлары тез кебеді және жаңа болғанда өте ащы болады, жаңадан ішкенде адамның аузы мен шырышты қабығында көпіршік пайда болуы мүмкін. Кептірілген тамырларда мұндай ащылық жоқ. Ескі өсімдіктердің тамырлары жас өсімдіктерге қарағанда әлдеқайда күшті және ащырақ болады. Оша өсімдіктері уақыт өте келе үлкен топтамалар құрайды және өте іріге жетеді. Нью-Мексико, Колорадо және Юта аймақтарында оша 1,8-2,1 метрге дейін биіктікке жетеді және орталық тамырдан өсетін ондаған тамыр сабағы бар дөңгелек колонияларды құрайды. Ошаны түстен кейін жинау жақсырақ, себебі аюлар таңертең осы өсімдіктерге келіп, оларды жейді.

Ұқсас түрлер

Оша Солтүстік Американың тау батысындағы аймақтарда, улы гемолок пен сулы гемолокпен бірдей тіршілік ортасында өседі, олардың екеуі де бір отбасының аса улы мүшелері. Оша есірекше улы гемолокқа ұқсайды, бірақ оны "дәмді сельдерей" иісімен, тамыр тамырындағы жібектей материалмен және шоколадты қоңыр, бүршіктелген тамыр қабығымен оңай ажыратуға болады. Гемолок тамырлары ақ, ет тәрізді және жұқа қабықты; олар көбінесе сәбіздей емес, күрделі тармақталған, бірақ бұл әрқашан солай бола бермейді. Улы гемолок тамырларының иісі шамалы немесе мүлдем жоқ; өсімдіктердің өзі "жабысқақ" немесе "егеуқұйрық" немесе жағымсыз иіс береді. Оша жапырақтарын жырғанда күшті хош иіс шығарады және әдетте улы гемолок жапырақтарынан ірі болады. Егер жетілген болса, улы гемолоктың төменгі сабағында көбінесе қызғылт дақтар немесе реңдер болады, бірақ бұл әрқашан бола бермейді. Өзінің улы туыстарынан айырмашылығы, оша тым ылғалды топыраққа төзбейді (өйткені ол микоризалық саңырауқұлақтарға тәуелді) және тұрған суда ешқашан өспейді. Дегенмен, оша мен улы гемолок бірнеше метр қашықтықта кездесе алады. Егер өсімдік суға жақын, ылғалды топырақта өссе, биіктігі 0,75–2 метр болса, негізгі сабағында қызғылт дақтар болса және ақ гүлдің кішкентай шоғырларымен күрделі тармақталған болса, бұл, әдетте, улы гемолок болады және одан аулақ болу керек. Қандай жағдайда болсын, улы гемолоктың жоғары уыттылығына байланысты, егер күмәнді оша өсімдігін анық анықтау мүмкін болмаса, оны кез келген жағдайда жою керек. Гемолоктың негізгі улы заты – кониин, ол тері арқылы сіңірілуі мүмкін. Осы өсімдіктермен байланысқан, оның ішінде жапырақтарын "иіс сынау" үшін ұнтақтаған адамдар дереу қолдарын жуып, көздеріне немесе аузына тигізбеуі керек. Сиыр бақшасы (Heracleum lanatum, Heracleum maximum, үнді сельдерейі немесе pushki, кейде Heracleum sphondylium, hogweed немесе eltrot-тың кіші түрі ретінде қарастырылады) да ошамен және ұқсас гүл шоғырлары бар басқа өсімдіктермен шатастырылады. Алайда, сиыр бақшасының жапырақтары үлкен, кең және жағымсыз иіске ие.

Мәдени бірлестіктер

Кейбір американдық мәдениеттерде ошаны "айық тамыры" немесе "айық дәрісі" деп атайды. Этноботаник Шон Сигстедт, Дине тайпасымен бірге өмір сүрген және оларды зерттеген, қоңыр аюдың оша тамырына деген құштарлығы туралы әңгіме бар екенін айтады. Аю осы тамырларды жеп, кейбіреулерін терісіне ысырады. Дине тайпасы оларды осы дәріге бастаған деп санайды.

Этимология

Портери түрінің атауы ботаник және христиан дін қызметкері Томас Конрад Портерді (1822–1901) құрметтейді. Оша деген сөз солтүстік америкалық халықтардың бірінің тілінде "аю" деген мағынаны білдіреді. Тілдің бастапқысы белгісіз, бірақ қызықтысы, испан тілінде аю деген сөз – Oso.

Жалпы атаулар

Оның көптеген атаулары бар: оша түбірі, Портердің сүйіктісі, Портердің құрғақ түбірі, жабайы сүйікті, Портердің жабайы сүйіктісі, сүйікті түбі, Портердің лигустикумы, аюдың дәрісі, аю түбірі, Колорадо жөтел түбірі, үнді түбірі, үнді петрушкасы, жабайы петрушка, тау женьшені, тау сәбізі, нипо, чучупате, чучупати, чучупасте, чучупател, гуарияка, кочино шөбі немесе кочино ербасы, кочино түбірі және ваши (тарахумара). Жикарилла тілінде ошаны ха’ичидее деп атайды. Ақ тау апачилері оны ха’ил чii’га деп атайды. Акимел О’одам тайпасы оны жужубаади деп атайды. Рарамури тайпасы оны васия деп атайды.

Қолданылуы

Бұл өсімдік американдық жергілікті халықтың медицинасында кеңінен қолданылады. Зуни тайпасы дене ауруларына қарсы тамырдан жасалған тұндырма қолданады. Тамырды түрлі ауруларды емдеу рәсімдерінде шайнайды, ал ұнтақталған тамырды сумен араластырып, тамақ ауруына ем ретінде ішеді және денеді жуу үшін пайдаланады. Рарамури тайпасы да бұл тамырды дәрілік өсімдік ретінде қолданады.