Кіріспе

Ла Амистад (испанша: Amistad) — Кубада тұратын испандықтың екі мачталы шхунасы. Ол 1839 жылғы шілдеде менде тұтқындары жасаған құл көтерілісімен танымал болды. Бұл тұтқындар еуропалық құл саудагерлеріне сатылып, Батыс Африкадан Кубаға португалиялық кемемен заңсыз тасымалданған болатын, бұл Атлантикалық құл саудасына қарсы еуропалық шарттарды бұзушылық еді. Испан плантация иелері Дон Хосе Руис пен Дон Педро Монтес Кубаның Гавана қаласынан 53 тұтқынды, олардың ішінде төрт баланы сатып алды және оларды Пуэрто-Принсипеге (қазіргі Камагуэй, Куба) жақын орналасқан плантацияларына тасымалдауға ниеттенді. Көтеріліс кеме аспазы құлдарға "өлтіріп, тұздап, пісіріп қоямыз" деп әзіл айтқаннан кейін басталды. Сенгбе Пие (Джозеф Синке деп те аталады) үшінші күні өзін және басқаларын босатып, көтеріліс бастады. Олар кемені басып алып, капитан мен аспазды өлтірді. Сонымен қатар, үш африкалық та қаза тапты. Пие Руис пен Монтеске Африкаға қайтуға бұйрық берді. Бірақ олар АҚШ-тың шығыс жағалауы бойымен солтүстікке қарай жүзіп, кеменің ұсталғанын және африкалықтардың құл ретінде Кубаға қайтарылатынын күтті. «Вашингтон» кемесі Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд аймағындағы Монток-Пойнт маңында «Ла Амистадты» ұстады. Пие мен оның тобы кемеден қашып құтылды, бірақ жағалаудағы азаматтар оларды ұстап алды. Олар кісі өлтіру және қарақшылық айыптарымен Нью-Хейвенде (Коннектикут штаты) тұтқындалды. Пие мен оның тобын ұстап әкелген адам оларды өз мүлігі деп жариялады. «Ла Амистад» Нью-Лондонға (Коннектикут штаты) сүйретіліп әкелінді, ал кемеде қалғандары тұтқындалды. Кемедегі 43 аман қалған адамның ешқайсысы ағылшын тілінде сөйлей алмағандықтан, олар болған оқиғаны түсіндіре алмады. Соңында тіл профессоры Джозиа Гиббс Джеймс Ковиді аудармашы ретінде тауып, олар ұрлау туралы білді. Екі сот ісі қозғалды. Бірінші іс «Вашингтон» кемесінің офицерлері құтқарылған мүліктерге қатысты талаптармен аяқтады, ал екінші іс испандықтарды африкалықтарды құлдыққа түсіргені үшін айыптады. Испания президенті Мартин Ван Бюренге халықаралық шарттарға сәйкес африкалық тұтқындарды Кубаға қайтаруды сұрады. Меншік және юрисдикция мәселелеріне байланысты бұл іс халықаралық назар аударды және «АҚШ-қа қарсы Ла Амистад» (1841) ісі ретінде танылды. АҚШ Жоғарғы Соты ақыры менде халқының пайдасына шешім шығарып, олардың бостандығын қалпына келтірді. Бұл АҚШ-та құлдықты жою қозғалысының символына айналды.

Сипаттама

"Амистад" – шамамен 37 метрлік екі мачталы 19 ғасырлық шхуна болды. 1839 жылы ол испан азаматы Рамон Феррерге тиесілі еді. Қатаң айтқанда, "Амистад" әдеттегі құл кемесі емес еді, себебі ол басқа кемелер сияқты көптеген құл африкалықтарды тасымалдауға арналмаған, сондай-ақ африкалықтардың Америкаға Орта жолмен тасымалдануына қатыспады. Кеме Куба және Кариб теңізіндегі аралдар мен жағалау елдері арасындағы қысқа, ішкі саудамен айналысты. "Амистад" кемесімен негізінен қант өнеркәсібінің өнімдері тасымалданды. Ол шектеулі сандағы жолаушыларды және құл африкалықтарды тасыды, олар аралдың әртүрлі жерлеріне жеткізіліп немесе сатылатын.

1839 жылғы құлдар көтерілісі

Феррердің басшылығымен «Амистад» 1839 жылғы 28 маусымда Гаванадан Пуэрто-Принсипиге жақын Гуанаха портына, 53 африкалық құлды алып, қант плантацияларына бағыт алды. (қазіргі Сьерра-Леоне) Олар еуропалық құл саудагерлеріне сатылып, Африкадан Гаванаға заңсыз тасымалданды, көбінесе португалдық құл кемесі «Течора» арқылы Кубада сатылды. АҚШ және Ұлыбритания Атлант мұхитындағы құл саудасын тыйым салғанмен, Испания өз колонияларында құлдықты жоймаған. «Амистад» экипажы, құлдарды ұстауға арналған арнайы жайлардың болмауына байланысты, тұтқындардың жартысын кеменің түбіне, ал қалғанын палубаға орналастырды. Тұтқындардың салыстырмалы түрде еркін жүріп-тұруы, олардың көтерілісіне және кемені басып алуына көмектесті. Кеменің түбіндегі қоймада тұтқындар тот басқан арқанды кесуге мүмкіндік берді. 1 шілдеге таяу, бостандыққа шыққандар тез арада палубаға көтерілді. Олар қамшыға ұқсас пышақтармен қаруланып, экипажға шабуыл жасап, Сеңбе Пие (кейін АҚШ-та Джозеф Синке деп танылған) басшылығымен кеменің бақылауын алды. Олар капитан Феррерді және кеме аспазын Селестиноны өлтірді; екі құл да, екі теңізші Мануэль Пагилья мен Хасинто да қаза тапты, ал соңғылары кішкентай қайықпен қашып кетті. Феррердің құлы/аралас нәсілді кабиналық ұлы Антонио. Екі күннен кейін «Грейтфуль» пилоттық кемесі «Амистадты» От аралынан шығысқа қарай жиырма бес шақырым жерде кездестірді. «Грейтфуль» капитаны пилотты кемеге өткізгісі келгенде, «Амистад» көтерілісшілерінің бірі «Грейтфульға» оқ атуға бұйрық берді. Оқтар пилоттық кемеге тиді, бірақ ол қашып үлкерді. «Амистад» теңіз бригі «Вашингтон» тарапынан зерттеу жұмыстары кезінде табылғаннан кейін АҚШ-тың күзетіне берілді. Сотқа дейін «Амистад» тұтқындарының 44-і ғана тірі қалды, алтысы қайтыс болды. Жоғарғы сот африкалықтардың пайдасына шешім шығарды. Кеме мен менде тұтқындарының мәртебесіне қатысты заңдық мәселелерді шешу үшін Нью-Хейвенде кеңінен жарияланған сот процесі өтті. Егер олар бүлік жасады деп айыпталып сотталса, олар өлім жазасына кесілуі мүмкін еді, сондықтан олар АҚШ-тағы құлдыққа қарсы күрескерлердің арасында танымал болды. 1808 жылдан бері АҚШ және Ұлыбритания халықаралық құл саудасын тыйым салған. Африка құл саудасына қатысты халықаралық тыйымды орта жолмен шешу үшін кеме иелері менделерді Кубада туған деп жалған мәлімдеме жасап, олар Испанияның ішкі құл саудасында сатылып жатыр деді. Сот менделерді құтқарылған мүлік деп есептеу керек пе, яғни кемені бақылауға алған теңіз офицерлерінің меншігі (осындай жағдайларда заңмен рұқсат етілгендей), кубалық сатып алушылардың меншігі немесе королева Изабелла II мәлімдегендей Испанияның меншігі деп шешуі керек еді. Сұрақ: Менделерді тұтқындау және тасымалдау жағдайлары олардың заңды түрде бос екенін және құлдар емес, еркін адамдар ретінде әрекет еткенін көрсетеді ме? Испания үкіметі құлдардың африкалық емес, испан азаматтары екенін мәлімдеді. Бұл АҚШ үкіметі, испан тәжі және Ұлыбритания үкіметі арасында шиеленіс тудырды, ол 1807 жылғы құл саудасы туралы заңмен Ұлыбритания империясында құл саудасын заңсыз деп таныды және 1833 жылғы құлдықты жою туралы заңмен Ұлыбритания империясында құлдықты жойды.

Кейінгі жылдар

Ла Амистад бір жарым жыл бойы Коннектикут штатының Нью-Лондон қаласындағы АҚШ кеден үйінің артындағы кемежайда тоқтатылған болатын, және 1840 жылдың қазан айында ол АҚШ маршалымен аукционға сатылды. Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласынан келген капитан Джордж Хоуфорд кемені сатып алды, содан кейін оны тіркеу үшін Конгресс актісі қабылдануы керек болды. Ол кемені Ион деп атады. 1841 жылдың соңында ол пияз, алма, тірі құс және ірімшік сияқты Нью-Англияға тән жүктермен Бермуда және Сент-Томасқа қатынай бастады. Хофорд 1844 жылы Ионды Гваделупада сатты. Кариб теңізіндегі жаңа француз иелерінен кейін оның тағдыры туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Мұра

Амистад ескерткіші Нью-Хейвен қалалық әкімдігі мен Нью-Хейвен округінің сотының алдында орналасқан, осы жерде Америка Құрама Штаттарындағы оқиғалардың көп бөлігі болған. Тулейн университетінің "Амистад" зерттеу орталығы (Нью-Орлеан, Луизиана) құлдыққа, оны жоюға, азаматтық құқықтарға және афроамерикандықтарға қатысты зерттеулермен айналысады; ол сол аттас кемедегі құлдардың көтерілісін еске алады. "Ла Амистадтан" аман қалғандардың портреттері жинағы Йель университетінің қорында сақталады, оларды аман қалғандардың соты кезінде Уильям Х. Таунсенд салған. Қазіргі заманғы кеме "Ла Амистадтың" нақты көшірмесі емес, себебі ол сәл ұзын және борттары жоғары. Оригиналдың ескі жобалары жоқ еді. Жаңа шхуна "Балтимор Клиперлері" туралы жалпы білім мен сол дәуірдің суреттеріне сүйене отырып салынды. Жобада қолданылған құралдардың бір бөлігі 19 ғасырдағы кеме жасаушылар қолданған құралдармен бірдей болды, ал қалғандары электрмен жұмыс істеді. "Азаттық шхунасы Амистадты" жобалаған Tri Coastal Marine компаниясы кеме үшін жоспарларды жасау үшін заманауи компьютерлік технологияны пайдаланды. Кемеде бронза бұрандалар бекіткіш ретінде қолданылады. "Азаттық шхунасы Амистадтың" қорғасыннан жасалған сыртқы балласт келі және екі Caterpillar дизельдік қозғалтқышы бар. Мұндай технологиялар 19 ғасырдың құрылысшыларына қолжетімді болған жоқ. "Freedom Schooner Amistad" Нью-Хейвенде орналасқан Amistad America, Inc. компаниясымен басқарылды. Кеменің мақсаты - халықты құлдықтың тарихы, оны жою, кемсітушілік және азаматтық құқықтар туралы білім беру болды. Кеменің үй порты - "Амистад" соты өткен Нью-Хейвен. Ол сондай-ақ білім алу мақсатымен порт қалаларына да сапарлады. Бұл кеме Коннектикут штатының штаттық туы және "Tall Ship" елшісі де болды. Кеме бірнеше естелік сапарлар жасады: 2007 жылы Ұлыбританияда (1807) және АҚШ-та (1808) Атлантикалық құл саудасының жойылғанына 200 жыл толуына арналған, және 2010 жылы Мистик теңіз портында 2000 жылы іске қосылғанының 10 жылдығын тойлау үшін. 2010 жылдан бастап Mystic Seaport-та екі жыл бойы жөндеуден өтті, содан кейін негізінен Мэн штатында теңізде оқу және фильмдерге түсу үшін пайдаланылды. 2013 жылы Amistad America үш жыл бойы салық декларациясын тапсырмағандықтан және Коннектикут штатының мемлекеттік қаржыландыруға жауапкершілік туралы алаңдаушылықтарға байланысты коммерциялық емес ұйым мәртебесін жоғалтты. Кейін компания таратылды, ал коммерциялық емес Discovering Amistad Inc. 2015 жылдың қараша айында кемені сатып алды. Содан кейін "Амистад" Нью-Хейвенде білім беру және насихаттау қызметіне қайта оралды.

Танымал мәдениетте

1839 жылдың 2 қыркүйегінде Нью-Йорк қаласында бүлік туралы "Ұзын, төменгі қара шкунер" атты пьеса көрсетілді және залдар толып тұрды. (Амистад көтерілісі кезінде кеме қара түске боялған болатын.) "Амистад" кемесіндегі құлдар көтерілісі, құл саудасының тарихы және одан кейінгі сот процесі Роберт Хейденнің "Орталық өткел" атты өлеңінде баяндалған. Алғаш рет 1962 жылы жарық көрді. Роберт Скиминнің "Сұр жеңіс" (1988) романында Оңтүстік АҚШ Азамат соғысында жеңіске жеткен тарихты бейнелейді, онда Ричмонд, Вирджиния қаласына кірген аболиционистер тобы өзін "Амистад" деп атайды. Стивен Спилбергтің режиссерлік жұмысы болған "Амистад" (1997) фильмі осы тарихи оқиғаларды көркемдеп бейнеледі. Басты рөлдерді Морган Фримен (Нью-Хейвенде бостандыққа шыққан құл, содан кейін аболиционист), Энтони Хопкинс (Джон Куинси Адамс), Мэтью МакКонахи (әдеттен тыс, бірақ беделді заңгер Роджер Шерман Болдуин) және Джиммон Хунсу (Синк, яғни Сенгбе Пей) сомдады. Энтони Дэвис музыкасын жазған, ал Тулани Дэвис либреттосын құрастырған "Амистад" операсы (1997) 1997 жылы Чикаго Лирикалық операсының тапсырысымен алғаш рет қойылды. Опера үлкен өңдеуден өтті және 2008 жылы Spoleto Festival USA фестивалінде көрсетілді. 1999 жылы Уитни Хьюстон орындаған "My Love Is Your Love" хит-синглінде "Амистадтың тізбектері" туралы айтылады. 2011 жылдың қаңтар айында Random House баспасы америкалық ақын Кевин Янгтың 20 жыл бойы жазған өлеңдер жинағын шығарды, ол "Амистад құл кемесінде бүлік көтерген африкалықтардың тарихын айтатын дауыстар хорын біріктіреді".