Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хунну Қытай соғысы
Hunnu China war
Жижи шайқасы (郅支之戰) б.з.д. 36 жылы Хань әулеті мен Сюньну тайпасының басшысы Жижи Чаню арасында өтті. Жижи жеңіліп, қаза тапты. Бұл шайқас, болжам бойынша, Қазақстанның шығысындағы Талас өзені бойындағы Тараз маңында болған, бұл қытай әскерінің ең батысқа жеткен нүктелерінің біріне айналдырды. 751 жылы Талас шайқасы да осы аймақта болған.
The Battle of Zhizhi (郅支之戰) was fought in 36 BC between the Han Dynasty and the Xiongnu chieftain Zhizhi Chanyu. Zhizhi was defeated and killed. The battle was probably fought near Taraz on the Talas River in eastern Kazakhstan, which makes it one of the westernmost points reached by a Chinese army. The Battle of Talas in 751 AD was fought in the same area.
Өмірбаян
56 ж.б.д. Жижи өзінің бауырына қарсы көтеріліс жасады. Бауырының күші артқан сайын Жижи батысқа қарай шегінді. Шамамен 44 ж.б.д. ол Балқаш көліне жақын орналасқан Каңжұ тайпасымен тығыз одақ құрды. Кейін ол Каңжұмен дауласып, бірнеше жүз адамын өлтіріп, өзіне бекініс салдыруға мәжбүр етті. Бұл бекіністі салуға 500 адам мен екі жыл уақыт кетті. Ол, басымен келе жатса, Тараз маңында орналасқан болуы мүмкін.
In 56 BC Zhizhi revolted against his brother. As his brother grew more powerful, Zhizhi retreated westward. About 44 BC he made a close alliance with the Kangju near Lake Balkhash. Later he quarrelled with the Kangju, killed several hundred of them and forced them to build him a fortress. The fort required 500 men and two years to build. It was probably located near Taraz.
Хан әскерлерінің жиналуы және жүрісі
Б.з.б. шамамен 36 жылы Батыс аймақтардың губернаторы Ган Яншу болды. Оның қолбасшысының орынбасары Чэнь Тан Жижидің зор империя құруды жоспарлап отырғанын айтып, соққы беруді ұсынды. Гань Яншу қарсылық білдірді, бірақ көп ұзамай ауырып қалды, ал ол әрекетке қабілетсіз болған кезде Чэнь Тан Яншу атынан бұйрық шығарды және әскерді жұмылдырды. Гань Яншу оған көнуге мәжбүр болды. Бұлдың бәрі императордың рұқсатысыз жасалды. 40 мыңнан астам хан және ху әскері ("ху" бұл жерде қытай еместерді білдіретін еркін термин) жиналды. Олар Тарим алқабының екі жағынан батысқа қарай жорықтап, Қашғар тұсында қайта бірікті және Канджу жері арқылы Балқаш көлінің батыс жағалауына жетті. Осы кезде Вуссунға шабуылдан оралып келе жатқан бірнеше мың Канджу атты әскері қытай әскерінің артынан келіп шабуыл жасап, көптеген азық-түлік пен қару-жарақтарын ұрлап кетті. Чэнь Тан ху әскерін кері қайтарып, Канджулерді жеңіп, 460-ын өлтіріп, 470 Вуссун тұтқынын босатті.
At approximately 36 BC, the governor of the Western Regions was Gan Yanshou. His deputy commander, Chen Tang, claimed that Zhizhi was planning to build up a great empire and proposed a pre emptive attack. Gan Yanshou objected; but he soon fell ill, and while he was incapacitated Chen Tang forged an edict in Yanshou's name and mobilized the army. Gan Yanshou was forced to yield. All this was done without the Emperor's permission. An army of 40,000 Han and Hu troops (''Hu" here is a loose term for non Chinese) assembled. It marched west on both sides of the Tarim Basin, reunited near Kashgar, and moved across Kangju territory reaching the western shore of Lake Balkhash. At this point a party of several thousand Kangju cavalrymen, returning from a raid on Wusun, stumbled onto the rear of the Chinese army, attacked it, and made off with a large quantity of food and weapons. Chen Tang sent his Hu troops back and defeated the Kangju, killing 460 of them and freeing 470 Wusun captives.
Жижи бекінісі алдындағы шайқас
Бірнеше Канджу ақсүйектері қытайларға қашып өтті және ақпарат пен бағыт көрсетушілерді ұсынды. Қытай әскері Жижи бекінісінен 30 лидей жерге орналасты, екі тарап та көрінеу әдепті хабар алмасты. Содан кейін олар Жижиге үш лидей жақын жерге жылжып, бекіністерін нығайтты. Сюньнулар бірнеше жүз атты және жаяу әскерін жіберді, бірақ олар бекініске кері шегінді. Қытай әскері бекініске шабуыл жасап, қабырғаның бір бөлігін өртеп жіберді. Сол түні бірнеше жүз Сюньну аттылары қашып кетуге тырысты, бірақ барлығы да қаза тапты. Жижи өзі қашуды ойлады, бірақ айналасында көптеген жауы бар екенін білгендіктен қалуға шешім қабылдады, және шайқас жалғасты. Жижидің патшайымы мен оның әйелдері қамалдың қабырғаларынан садақ атып, Жижи мұрнынан жебемен жараланды. Түн ортасынан кейін сыртқы қабырғалар бұзылып, Сюньнулар ішкі қамалға шегінді. Осы сәтте бірнеше мың Канджу аттылары пайда болып, қараңғыда қытай әскеріне шабуыл жасады, бірақ ешқандай нәтижеге қол жеткізе алмады. Таң атқанда ішкі қамалдың бір бөлігі өртеніп кетті. Қытай әскері қамал қабырғаларына топырақ үйіп, қамалға енді. Жижи жүзге жуық жауынгермен бірге сарайға шегінді. Сарайға от қойылып, барлық бағыттан шабуыл жасалды, Жижи қаза тапты.
Several Kangju nobles defected to the Chinese and provided information and guides. The Chinese encamped about 30 li from Zhizhi's fortress and the two sides exchanged rather hypocritical messages. They then moved to within three li of Zhizhi and fortified themselves. The Xiongnu sent out several hundred cavalry and infantry, but they were driven back into the fort. The Chinese followed and attacked the fort and managed to burn part of the wall. That night several hundred Xiongnu horsemen tried to escape but all were killed. Zhizhi himself thought of escape but decided to remain because he knew that he had too many enemies in the surrounding country, and fighting continued. Zhizhi's queen and concubines shot arrows from the ramparts. Zhizhi was wounded in the nose by an arrow. Shortly after midnight the outer walls were breached and the Xiongnu retreated to the inner citadel. At this point several thousand Kangju horsemen appeared and attacked the Chinese in the darkness but were unable to accomplish anything. When dawn broke parts of the inner citadel were on fire. The Chinese piled dirt on the citadel walls and clambered into the citadel. Zhizhi and a hundred or so warriors retreated into the palace. The palace was set on fire and attacked from all directions and Zhizhi was mortally wounded.
Салдары
1518 сионғу қаза болды, оның ішінде Жижи және Жижидің әйелдері. 145 адам тұтқынға алынды, ал 1000-нан астам адам бағынды. Әскерлерге олжаларын өздерінде қалдыруға рұқсат берілді, ал бағынған сионғулар шайқасқа қатысқан он бес мемлекетке бөліп берілді. Келесі көктемде Ган Яншоу және Чэнь Тан Чанъаньға келді және Хан императоры Юаньға Жижидің кесілген басын табыс етті. Ол он күн бойы қала қабырғасында көрсетілді, содан кейін жерленді. Жижи – қытайлар өлтірген жалғыз сионғу шаңырағы.
1,518 Xiongnu died, including Zhizhi and Zhizhi's wives. 145 were captured and well over 1,000 surrendered. The soldiers were allowed to keep their booty and the surrendered Xiongnu were distributed to the fifteen kingdoms that participated in the battle. The following spring Gan Yanshou and Chen Tang arrived at Chang'an and presented Emperor Yuan of Han with Zhizhi's severed head. It was displayed on the city wall for ten days and then buried. Zhizhi was the only Xiongnu Chanyu killed by the Chinese.
Гипотетикалық қытай-римдік байланыс
Синолог Гомер Х. Дабстың болжамына сәйкес, рим легионерлері шайқас барысында Хань әскерлерімен қақтығысып, кейін Лицзянь атты қытай ауылына қоныстандырылған. Алайда, қазіргі заманғы тарихшылар мен генетиктер бұл болжамды ежелгі дереккөздерді мұқият талдап, сондай-ақ ауыл тұрғындарының ДНК-сын зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, жоққа шығарды. Дегенмен, Лев Гумилев бұл болжамды қолдаған. Австралия католик университетінің докторы Кристофер Энтони Мэтьюдің 2011 жылғы жаңа болжамы («Азия тарихы» журналы, Ежелгі Қытайдағы грек гоплиттері) осы ерекше жауынгерлердің рим легионерлері емес, Александрия Эсхата немесе Даяуан деп те белгілі Фергана патшалығынан шыққан гоплиттер екенін көрсетеді, ол Александр Ұлының империясының мұрагер мемлекеттерінің бірі болған.
A hypothesis by the Sinologist Homer H. Dubs, according to which Roman legionaries clashed with Han troops during the battle and were resettled afterwards in a Chinese village named Liqian, has been rejected by modern historians and geneticists on the grounds of a critical appraisal of the ancient sources and recent DNA testings of the village people. However, this hypothesis has been supported by Lev Gumilev. A new hypothesis (Greek Hoplites in an Ancient Chinese Siege, Journal of Asian History) from 2011 by Dr Christopher Anthony Matthew from the Australian Catholic University suggests that these strange warriors were not Roman legionaries, but Hoplites from the Kingdom of Fergana also known as Alexandria Exchate or Dayaun which was one of the successor states of Alexander the Great's Empire.