Кіріспе

1770 жылы орыс-түрік соғысының шайқасы (1768–1774)

Кагул шайқасы (Сражение при Кагуле [Кагул шайқасы], Картал Оваси Мухаребеси [Бүркіт жазығы шайқасы]) 1770 жылдың 1 тамызында (Юлиан күнтізбесі бойынша 1770 жылдың 21 шілдесінде) 1768–1774 жылдардағы орыс-түрік соғысы барысында болды. Бұл соғыстағы шешуші және ең маңызды құрлықтағы шайқас болды, сондай-ақ 18 ғасырдың ең ірі шайқастарының бірі еді. Шайқас Молдавияда, Фрумоаса ауылының (қазіргі Кахул, Молдова) жанында, Ларга шайқасындағы ресейлік жеңістен шамамен бір ай өткен соң өтті. Осман әскері мен оның Қырым татарларының күштері ресейлік әскерден көп есе басым болғанымен, орыс қолбасшысы, фельдмаршал Петр Румянцев өзінің әлдеқайда кіші армиясын жаяу әскердің берік түгелдеріне шеберлікпен орналастырып, одақтас күштерге қарсы күтпеген шабуылға шығуды жөн көрді. Оған орыс артиллериясының жоғары дәрежеде үйлесімділігі мен жылдам атыс жасау қабілеті көмектесті, ол Осман артиллериясын тиімді түрде бейтараптандырып, Осман әскерінің сандық артықшылығын толығымен жойды. Нәтижесінде, ресейліктердің жеңісі айқын болды.

Өмірбаян

Ресей императоршасы Екатерина II 1769 жылдың қыркүйегінде Осман сұлтаны Мұстафа III-нің Ресейге қарсы соғыс жариялауына жауап ретінде Осман империясының билігінде болған Молдавия мен Валахияны басып алуға бұйрық берді. Бұл шабуылға генерал-фельдмаршал Петр Румянцев жетекшілік етті. Шығыстан келген Қырым татарларының әскерлеріне қосылған Осман әскерлері ресейлік әскерлерден сандар жағынан артық болғанымен, олар ресейлік шабуылдың жылдамдығы мен күшіне шыдамай, шайқастар мен қоршауларда жеңіліске ұшырап кері шегінді, ал олардың бекіністері бірінен соң бірі құлап жатты. Осман сұлтаны мұндай апатты күтпеген, бірақ бұл Ұлы визир Иваззаде Халил-пашаны одан да қатты алаңдатты, ол жағдайды бақылаудан шығарып алып, уақытша басымдықты жауға жіберді. Әрі кеткенде, Ларга шайқасынан кейін Османдықтар мен Қырым татарлары екі түрлі және алыс бағытта шегінді, бұл келесі шайқаста бір-біріне көмектесуді қиын етіп берді: татарлар Измайл мен Килияға, ал Османдықтар Фрумоаса ауылына, қазір Кахул деп аталатын Кагул өзеніне жақын жерге шегінді. Түрік әскерлері Кахул өзенінің сол жағалауындағы биіктікте, Вулканешти ауылының шығысында орналасқан бекіністі лагерде орыс армиясына қарсы майданға шабуыл жасауға дайындалып жатты. Осыдан кейін Ұлы визир Осман империясының астанасы Константинопольге оралып, сұлтанмен және басқа Осман қолбасшыларымен кеңес өткізді, соның нәтижесінде бірнеше күнге созылған төтенше соғыс кеңесі басталды. Біраз уақыт дайындалғаннан және ойланып-толғаннан кейін, Ұлы визир театрға оралып, бірнеше шайқаста жеңілгеннен кейін қатты сарқылып қалған әскерін нығайта алды. Ол 150 000 сарбаздан тұратын үлкен әскер жинады.

Жалпы алғанда, Осман әскері Кагул шайқасы алаңында және шайқас алаңынан Дунайға дейінгі жол бойында 20 000-нан астам қаза тапқан, жараланған, жоғалған немесе тұтқынға алынған әскерлерін қалдырды. Ресей әскері шамамен 1000 қаза тапқан және жараланған әскерлерімен салыстырғанда аз шығынға ұшырады. Орыстар Осман әскерінің барлық артиллериясын, соның ішінде Дунайдың солтүстік жағалауында тұтқындалған 30 зеңбіректі қоса алғанда, 130 зеңбірекке ие болды. Қағұл өзеніндегі апатты естіген Қырым ханы Каплан II Гирей кіші, бірақ тоқтатылмас орыс күштеріне тап болудан қорқып, Измайл қаласына кірді, бірақ қала тұрғындары татарлардың қалада болуына күдікпен қарады, себебі олар ресейлік басқыншылар татарларға қалаға кіруге рұқсат бергені үшін олардан кек алады деп қорқыды. Күнбатысқа қарай, Қырым ханымен бірге үлкен, бірақ жігерсіз татар әскері, өткен күні Кагул шайқасына қатыспағандықтан, бір сағаттық сапардан кейін Акерманға, Қырымның отанына шегінді, соғыс барысында ешқандай пайдалы іс істемеді.

Салдары

Кагулдағы жеңістің артынан, Дунай дельтасындағы Осман әскерінің болуы тоқтатылғаннан кейін, орыстар аймақтағы барлық маңызды бекіністерді – Измаил, Килия, Акерман (қазіргі Билгород-Днестровский), Ибраил (қазіргі Брэила), Исакча (қазіргі Исакча) және Бендерді, аз қиындықтармен жаулап алды. Жеңіске арнап императрица Екатерина II Царское Селода Кагул обелискісін орнатуға бұйрық берді, ал Пруссияның Фридрих II Румянцевке Ресейдің жеңісін ежелгі римдіктердің ерліктерімен салыстыратын құттықтау хат жолдады. Осы жеңілістің нәтижесінде Осман сұлтаны Мұстафа III Иваззаде Халил-пашаны Ұлы визир қызметінен шеттетуге мәжбүр болды, оның орнына Силахдар Мехмед-паша тағайындалды. Осыдан төрт жыл өткен соң, дәл сол күні Ресей мен Осман империялары Кешік-Кайнарка шартына қол қойып, соғысқа нүкте қойды. Ресейдің Кагул шайқасындағы жеңісі әскерлеріне Дунайға жол ашты және П. А. Румянцевтің шеберлігінің айғағы болды, ол жауды шабуылдық әрекеттермен жеңу қағидасын табысты қолданды.