Кіріспе

Корпоративтік либерализм – АҚШ тарихнамасындағы тезис және оның «ашық есік» империализмінің құралы, онда корпоративтік элита «көрінеу бизнеске қарсы реттеулердің басты иегерлері де, басты лоббистері де» болып табылады.

Шолу

Корпоративтік либерализмнің негізгі еңбегі – Джеймс Вайнштейннің «Либералды мемлекеттегі корпоративтік идеал», 1900–1918 жылдар. Бұл жүйе, билікке қарсы оппозиция құрғандай көрінеді. Мемлекеттік аппараттың кемшіліктерін байқағандар плутократиялық топқа қолдау білдірсе, ал плутократиялық топтың қателіктерін көре білгендер мемлекеттік аппаратты қолдайды. Бірақ жүйе өзгермейді, тек билік тепе-теңдігі шамалы ауысады. (Мысалы, Конгрестегі жақындағы билік ауысымының саяси өзгерістерге ие болмауы осыдан туындайды.) Родерик Т. Лонг мемлекеттік және корпоративтік биліктің бір-біріне байланысты симбиоздық қарым-қатынаста екенін айтады. Лонг 1960 жылдары корпоративтік либерализмнің қалыптасуы туралы, бизнес-сыныптың «қудаланған азшылық» емес екендігі және мемлекеттің «кедейлерді плутократиядан қорғайтын бекініс» емес екендігі туралы жазды. Вайнштейннің корпоративтік либерализм туралы идеясын Эллис В. Хоулидің осы терминді қолдануымен шатастыруға болмайды (Дэниел Т. Роджерс Хоулидің «корпоративтік либерализм» терминін қолдануы либералды корпоративизмді сипаттау екенін атап өткен). Оны Мартин Дж. Склардың «корпоративтік либерализм» терминін алғаш рет 1960 жылы, Висконсин университетіндегі тарих факультетінде оқып жүрген кезінде Вудро Вильсон туралы мақаласында енгізгенімен де шатастыруға болмайды. Склар бұл мақаласын «Studies on the Left» журналында жариялады, онда ол Джеймс Вайнштейнмен бірге редактор болды. Склардың корпоративтік либерализм туралы жазғандары Вайнштейннің ойлауына зор әсер етті (мұны Вайнштейн өзінің «Либералды мемлекеттегі корпоративтік идеал» кітабының алғы сөзінде мойындады). Ірі корпорациялардың «бизнес-кәсіпорындардың басым түрі ретінде» өсуі капиталистер мен олармен бірдей көзқарастағы саяси көшбасшылар мен зиялылардың бірлескен күш-жігерінің нәтижесі екенін айтып, Склар корпоративтік либерализмді «заманауи еуропалық және ағылшын әлеуметтік демократиясының буржуазиялық «янки» туысы» деп атады. Склар кейіннен 1988 жылы жарық көрген «Америкалық капитализмнің корпоративтік қайта құрылымы» кітабында корпоративтік либерал тұжырымдамасын жетілдіріп, дамытты, бұл түсіндірме Вайнштейннің түсіндірмесінен едәуір өзгеше болды. 34–35 беттерде Склар корпоративтік либерализмді корпоративтік капитализм мен американдық либералды дәстүрдің өзара сәйкестігі негізінде АҚШ-тың саяси-экономикалық жүйесін корпоративтік қайта құруды жүзеге асырған саяси қозғалыстың идеологиясы деп анықтады. Осы дәстүрге сәйкес, корпоративтік либерализм корпоративтік басқару нарығын және реттеуші үкіметтің күшеюін қолдады, бірақ «корпоративтік мемлекетті» немесе командалық-әкімшілік жүйені емес. Склар корпоративтік либерализмді тек корпоративтік капиталистердің идеологиясы емес, сонымен қатар корпоративтік капиталистердің, саяси көшбасшылардың, зиялылардың, меншік иелерінің, кәсіби мамандардың, реформаторлардың, жұмысшылардың және кәсіподақтардың басшыларының, популистердің және социалистердің мүдделерін білдіретін, кең ауқымды идеология деп қарастырды. Олардың барлығы, олардың көзқарастары мен мүдделері басқарылатын нарықтар мен үкіметтік реттеумен, корпоративтік капиталистік жүйенің өсуімен, заңдылығымен және институционализациясымен байланысты болды. Склардың пікірінше, корпоративтік либерализм біртекті идеология емес, бір-бірімен үйлесімді және қақтығысқа түсетін бірнеше саяси бағыттарда дамыды. Сол жақта Теодор Рузвельттің «мемлекеттік басқаруға бейімделген корпоративтік либерализм», сол ортада Вудро Вильсонның «реттеуші корпоративтік либерализм», оң ортада Уильям Говард Тафттың «минималистік реттеуші корпоративтік либерализм» болды. Склар былай деді: «Осы үш бағыттың арасындағы үдемелі бөліну нәтижесінде ХХ ғасырдағы американдық саясатта саяси-экономикалық саясатты қалыптастыру мәселелері бойынша негізгі айырмашылықтар туды». АҚШ тарихының осыған ұқсас теорияларын жақтаған тарихшылардың қатарында Габриэль Колко мен Мюррей Ротбард бар. Корпоративтік либерализм тезисі Альфред Д. Чандлер, Сэмюэл П. Хейс, Роберт Вибе және Луи Галамбостың ұйымдық синтез мектебінің идеяларымен ұқсастықтарға ие.