Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өзбекстанның Ташкент қаласының тарихи қақпалары
Historical gates of the city of Tashkent, Uzbekistan
Қазіргі Өзбекстанның Ташкент қақпалары 10 ғасырдың соңында қаланың төңірегінде салынған, бірақ бүгінгі күнге дейін жеткен жоқ. Соңғы қақпа 1890 жылы қаланың кеңеюі салдарынан бұзылып, жойылды, алайда Ташкенттегі бірнеше аудандар әлі де осы қақпалардың аттарын сақтап келеді.
The Gates of Tashkent, in present day Uzbekistan, were built around the town at the close of the 10th century, but did not survive to the present. The last gate was destroyed in 1890 as a result of the growth of the city, but some of the districts in Tashkent still bear the names of these gates.
Тарих және сәулет
Қақпалар Бозсув каналының жағасындағы жаңа елді мекенді қоршаған қала бекіністерінің бір бөлігі болды. Канал Чирчик өзенінің оң жағалауынан басталады. Бұл қақпалар Тянь-Шань тауларынан келетін керуен жолдарының тоғысқан жерінде салынған. Қақпалардың саны уақыт өте келе өзгеріп отырды. XV ғасырғы дереккөздерде қақпалардың жергілікті тайпалардың аттарымен аталып, әр тайпаға белгілі бір қақпаны күзету міндеті жүктелгені айтылады. XIX ғасырдың ортасында қала қабырғасы Көкент билеушісі (беклиярбек) тарапынан қайта жаңартылды. Барлығы он екі қақпа болды: Лабзак, Тахтапул, Қарасарай, Сагбан, Чағатай, Күкша, Самарқан, Камалан, Бешағаш, Қоймас, Көкент және Қашғар. Кейбір қақпалар сол қақпалардың бағытталған қалаларының атымен аталды, мысалы, Самарқан дарвазасы – Самарқанға баратын жолдың басында орналасқандықтан, Самарқан қақпасы деген мағынаны білдіреді. Ал басқа қақпалар қала ішіндегі маңызды көшелердің аттарымен аталыпты (мысалы, Чағатай дарвазасы). Қақпалар шырша ағашынан жасалып, өте әдемі темірмен әшекейленген. Әр қақпада салық жинаушы (закатчи) мен күзетші (дарвазабон) үшін арнайы қақпа үйі болған. Қақпалар күн шығудан күн батуға дейін ашық тұрды. Түнде қақпалар жабылып, дарвазабондар күзетіп отырды. 1865 жылдың маусым айында орыс әскерлері Ташкентті сәтті шабуылдады. Генерал Михаил Григорьевич Черняевтің қол астында 25 шақырымдық қабырғасы, 12 қақпасы және 30 мыңдай сақшысы бар қалаға қарсы бар болғаны 3 мың әскер болды. Орыстар екі күнге созылған шайқастан кейін қаланы жаулап алды, олардың қатарынан тек 25 адам қаза тапты. Ташкенттің жергілікті әулеттері мен тұрғындары Көкент хандығының билігіне адал болмағандықтан, қаланы орыстарға беруді жөн көрді.
The gates formed a part of the city fortifications, which had been constructed around the new settlement on the banks of the Bozsuv canal (the canal starts from the right shore of the Chirchik river) at the intersection of caravan roads from the Tien Shan Mountains. The number of gates varied over time. Fifteenth century sources mention that the gates were named after local tribes, as each tribe was put in charge of guarding a specific gate. In the mid 19th century the city wall was rebuilt by the Kokand governor (bekliyarbek). There were twelve gates: Labzak, Takhtapul, Karasaray, Sagban, Chagatay, Kukcha, Samarkand, Kamalan, Beshagach, Koymas, Kokand and Kashgar. Some of the gates were named after the cities they led to (e. g. Samarkand darvaza means Samarkand gate, as it was located at the beginning of the road to Samarkand). Other gates were given the names of the main streets inside the city (e. g., Chagatay darvaza). The gates were made of spruce wood and framed with artistically wrought iron. Each gate had a gatehouse for a tax collector (zakatchi) and security guard (darvazabon). The gates were open from daybreak till sunset. At nighttime the gates were locked and guarded by darvazabons. In June 1865 Russian troops successfully stormed Tashkent. General Mikhail Grigorevich Cherniaev had only 3,000 men under his command against a city with a 25 kilometer long wall, 12 gates and 30,000 defenders. The Russians captured the city after two days of fighting and the loss of only 25 dead. The local nobility and inhabitants of Tashkent felt little loyalty towards the authority of the Kokand khanate, therefore they preferred to surrender the town to Russians.
Он екі кілттің тарихы
1865 жылғы 30 маусымда Ташкент ақсүйектері Ташкент қақпаларынан 12 алтын кілтті Ташкенттен солтүстік-шығысқа қарай шамамен 90 шақырым жердегі төбелерде орналасқан Чимған әскери ауылы маңындағы орыс лагеріне жеткізді. Бұл Ресей армиясының жеңісін мойындау белгісі болды. 1867 жылдан кейін Чимғандағы әскери лагерь Ресейден келген жаңа сарбаздарды бейімдеу орталығына айналды. Кеңес кезеңінде ол балалардың жазғы лагері ретінде пайдалану үшін қайта жаңартылды (қазір демалыс лагері, онда демалушылар бұрынғы әскери казармаларда тұрады). Айналасы әлі күнге дейін "Он екі кілт" деп аталады. Кілттер Санкт-Петербургке жеткізіліп, Суворов әскери мұражайында сақталды. 1933 жылы олар Ташкентке қайтарылды. Тарих мұражайында кілттердің біреуін көруге болады. Ал қалғандары Ұлттық банкте сақталады. Әр кілттің үстіне сол қақпаның аты және кілт жасалған күні жазылған.
On June 30, 1865 the representatives of the Tashkent nobility brought 12 gold keys from the gates of Tashkent to the Russian camp near Chimgan, a military village in the hills about 56 miles to the northeast of Tashkent. It was a sign of recognition of the victory of the Russian army. After 1867 the army camp at Chimgan became an acclimatization station for military newcomers from Russia. During the Soviet period it was rebuilt to adapt its premises for use as a summer camp for children (now a recreation camp where campers still live at former military casernes). The surrounding area is still referred to as the "Twelve Keys". The keys were delivered to Saint Petersburg, where they were kept at the Suvorov Military Museum. In 1933 they were returned to Tashkent. One can see one of the keys at the History Museum. Others are stored at the National Bank. Each of the keys has an inscription engraved with the name of a particular gate and the date when a key was made.