Кіріспе

Қызметтегі адвокат – қылмыстық құқық бұзу жасады деген күдікпен ұсталған немесе айыпталған адамға, егер ол жеке адвокатқа қол жеткізе алмаса және мүліктік жағдайына қарай, адвокатқа төлей алмайтын жағдайда болса, тегін құқықтық көмек көрсететін адвокат. Бұл жүйе Ұлыбритания, Австралия, Жаңа Зеландия және Канада сияқты бірнеше Достастық елдерінде қолданылады. Бұл адвокаттар көбінесе жеке практикамен айналысады, ал АҚШ-тағы мемлекеттік қорғаушы жүйесінен өзгеше, онда мемлекеттік қызметкер ретінде жұмыс істейтін адвокат сотқа дейінгі кезеңнен бастап, тіпті алдын ала шағымдануға дейін іс жүргізуге тағайындалады. Ұлыбританияда осыған ұқсас жүйелерге Англия мен Уэльстегі бірнеше орталықтағы Мемлекеттік қорғаушы қызметі және Шотландиядағы Мемлекеттік қорғаушылар кеңсесі жатады.

Англия мен Уэльс

Англия мен Уэльсте екі заңгерлік қызмет жүйесі бар, олар параллель жұмыс істейді. Полиция бөлімшесіндегі кезекші адвокаттар жүйесі қылмыстық құқық бұзушылық жасады деген күдікпен ұсталған адамға полиция күзетінен өтетін кезде адвокатпен жеке немесе телефон арқылы (көбінесе екеуі де) кеңесу мүмкіндігін береді. Бұл құқық көбінесе күдікті қылмыс жасауға қатысы бар деген күдікпен сұраққа алынған кезде пайдаланылады. Соттағы кезекші адвокаттар жүйесі қылмыстық іс бойынша айыпталған адамға сотқа алғашқы рет келгенде адвокатпен кеңесуге және оның атынан өкілдік етуге мүмкіндік береді, егер оның жеке адвокаты болмаса немесе ол олармен байланыс жасамаса. Күзетпен ұсталған немесе босатылған күдіктілерге бұл құқық тең дәрежеде қолданылады, бірақ ол шексіз емес. Егер күдікті босатылса және бас бостандығынан айыру жазасын көздемейтін қылмыспен айыпталса, кезекші адвокат іс жүргізуге құқылы емес. Клиент әрбір іс бойынша кезекші адвокаттың көмегінен бір рет ғана пайдалана алады. Бұл полиция бөлімшесіндегі кезекші адвокаттан кеңес алу құқығынан өзгеше, ол айыпталушылықтың сипатына қарамастан қолданылады және тергеудің барлық кезеңінде сақталады. Қылмыстық қорғаныс қызметінің тікелей телефондық кеңес беру қызметінің пайда болуына байланысты, кейбір мәселелер полиция бөлімшесіндегі кезекші адвокаттар жүйесінен тыс қалды, бұл қызмет көптеген жеңіл құқық бұзушылықтармен айналысады, онда жауап алу жүргізілмейді. Англия мен Уэльстегі кезекші адвокаттар жүйесін Заң көмегі агенттігі басқарады. Мұндай жүйе жұмыс істейтін әрбір сотта бір немесе бірнеше адвокаттар белгілі бір сот отырысына тағайындалады. Полиция бөлімшелеріндегі жүйелерде әрбір полиция бөлімшесінде немесе полиция ауданында (кейде бірнеше полиция бөлімшесін қамтиды) бір немесе бірнеше адвокаттар кезекшілікте болады, бұл жүйенің жұмылыс деңгейіне байланысты. Елдегі ең жұмылыс жүйелерде бір уақытта бірнеше адвокаттар кезекшілікте болуы мүмкін. Мысалы, Орталық Манчестер жүйесінде бір уақытта төрт адвокат кезекшілікте болады. Кезекші адвокат ретінде жұмыс істеу үшін адвокат Заң қоғамының Қылмыстық сот ісін жүргізу аккредиттеу схемасының мүшесі болуы керек. Схемаға мүше болу үшін адвокат Заң қоғамы белгілеген біліктілік деңгейін көрсетуі керек. Біліктілігін растау үшін адвокат бірнеше бағалаудан өтуі керек. 2018 жылы Заң қоғамы хабарлағандай, Англия мен Уэльсте кезекші адвокаттардың жетіспеушілігі күрделі, олардың жартысына жуығы 50 жастан асқан және жақын арада зейнеткерлікке шығуға дайын. Мемлекеттік қорғаушы қызметі 2001 жылдан бері Әділет министрлігінің атқарушы органы – Заң көмегі агенттігінің құрамындағы бөлімше болып табылады. Оның Англия мен Уэльсте төрт кеңсесі бар.

Шотландия

Шотландиядағы міндетті адвокаттар схемасын Шотландияның заңдық көмек жөніндегі кеңесі (SLAB) жүзеге асырады, алайда бұл функция көбінесе Мемлекеттік қорғау адвокаттары кеңсесі (PDSO) арқылы алмастырылуда. PDSO – SLAB арқылы қаржыландырылатын коммерциялық емес ұйым.

Канада

Канадада кезекші кеңесшілер британдық жүйеде барристерлер мен солиситорлар атқаратын қызметтерді орындайды. Кезекші кеңесшіге провинциялық үкіметтің агенттігі (мысалы, Онтарионың құқықтық көмегі) ақы төлейді, ол қылмыстық, отбасылық құқық және балаларды қорғау мәселелері бойынша шектеулі заңдық қызметтер көрсетеді. Кезекші кеңесші адвокаты көбінесе тұтқынға алынған немесе сотқа өкілсіз келген адамға заңдық кеңес берудегі алғашқы байланыс нүктесі болып табылады. Онтарио провинциясының полиция қызметтері, сондай-ақ Канада шекаралық қызмет агенттігінің қызметкерлері Онтариоға құрлық, әуе және теңіз арқылы кіретін порттарда тұтқындалған адамдар да кезекші кеңесшіге жүгінуге құқылы. Канадада тұтқындалған немесе қамауға алынған кез келген адам адвокатпен дереу (өте шектеулі ерекшеліктермен) сөйлесуге құқылы, ал полиция оларға осы құқық туралы хабарлауға және адвокатқа қол жеткізуді жеңілдетуге міндетті. Кезекші кеңесші жүйесі – Онтариода осы құқықтарды іске асырудың тәсілі. Кезекші кеңесші адвокаттары, егер айыпталушы басқа заңгерлік кеңес алса, қамауға алынған адамның соттағы өкілі ретінде жағдайдай негізде қызмет ете алады. Legal Aid Ontario штаттық қызметкерлерді де, күндізгі адвокаттарды (жартылай уақыт жұмыс істейтін жеке практикадағы адвокаттарды) да кезекші кеңесшілер ретінде жұмысқа алады. Қамауға алынғандар мен тұтқындалғандарға телефон арқылы қызмет көрсететін адвокаттардың көпшілігі Legal Aid Ontario атынан қызмет көрсету үшін жеке фирмамен келісімшарт жасасқан жеке адвокаттар болып табылады. Осы жеке келісімшарт бойынша жұмыс істейтін адвокаттардың кейбіреуі қоғамға қызмет ету үшін жеке практикадағы жұмыстарына қосымша айына бірнеше смена жұмыс істейді. Ал басқалары Legal Aid Ontario-мен келісімшарт бойынша компанияда толық уақыт жұмыс істейді. Кезекші кеңесші отбасылық құқық және балаларды қорғау істері бойынша да қолжетімді. Кезекші кеңесші клиенттерге кеңес береді және кейде сотта олар үшін сөйлейді, бірақ істерді ұзақ мерзімге қабылдамайды. Олар құжаттарды толтыруға көмектеседі және сотқа байланысты клиенттермен кеңесулерге қатыса алады.

Басқа елдер

Австралияда міндетті адвокаттар кейде міндетті заңгерлер деп те аталады және олар артықшылықтары шектеулі жағдайдағы адамдарға тиісті штаттың немесе аумақтың Заң көмегі комиссиялары (ЗКК) арқылы қызмет көрсетеді. АҚШ және Бразилияда шамамен бірдей міндеттері бар мемлекеттік қорғаушы жүйесі қолданылады, ол мұқтаж клиентті қамауға алу сәтінен бастап, айыптау, сот отырысы, үкім шығару және шағымдануға дейін қорғайды.