Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бразилияда сөйленетін макро-же тілі
Macro Je language spoken in Brazil
Диалектілері
Түнгі Каража, Оңтүстік Каража, Xambioá және Javaé диалектілері бар. Нағыз Каража тілі Бананал аралының ішінде және төңірегінде, Арагуая өзенінің бағытында сөйленеді. Фонологиялық тұрғыдан алғанда, ол басқа диалекттерден (Javaé және Xambioá) /ə/ дауыстысының болуымен ерекшеленеді (орфографияда көрсетілмейді), ол Javaé және Xambioá тілдеріндегі толық дауыстыға сәйкес келеді, оның сапасы келесі буынның дауыстысын қайталайды. Мысалы, Каража тіліндегі bdi // «бал», dkỹ // «себептік жұрнақ», tka // «байлау», kbò // «banzeiro», kdò // «термит», rkù // «лақ» сөздері Javaé және Xambioá тілдерінде bidi //, nỹkỹ //, taka //, kòbò //, kòdò //, rùkù // сөздерімен сәйкес келеді. Солтүстік және Оңтүстік Каража арасында аз айырмашылықтар бар. Лексикалық айырмашылықтардың мысалы: N (солтүстік) ji(k)arỹ / S (оңтүстік) di(k)arỹ «Мен».
Dialects are Northern Karajá, Southern Karajá, Xambioá, and Javaé. Karajá proper is spoken on the main course of the Araguaia River in and around Bananal Island. Phonologically, it is set apart from the other dialects (Javaé and Xambioá) by the occurrence of the vowel /ə/ (not represented in the orthography), which corresponds to a full vowel in Javaé and Xambioá whose quality is a copy of the vowel of the next syllable. For example, Karajá bdi // ‘honey’, dkỹ // ‘causative suffix’, tka // ‘to tie’, kbò // ‘banzeiro’, kdò // ‘termite’, rkù // ‘gourd’ correspond to Javaé and Xambioá bidi //, nỹkỹ //, taka //, kòbò //, kòdò //, rùkù //. There are few differences between Northern and Southern Karajá. Examples of lexical differences include N(orthern) ji(k)arỹ / S(outhern) di(k)arỹ ‘I’,
етістік
Қаража грамматикасындағы етістік әрқашан сөйлемнің жатысымен келіседі, мысалы, француз тіліндегідей; бұл келісімдер өткен және қазіргі шақтармен (нақты деп те аталады) немесе болашақ, мүмкіндік және кеңес беру шақтарымен (нақты емес деп те аталады) анықталады. Етістіктерде лексикалық қарсылықтар жоқ (мысалы, ішке vs. сыртқа) және бағыт жалғау арқылы білдіріледі; барлық Қаража етістіктері бағыт бойынша өзгере алады. Етістіктер өткішті немесе өтімді болады, сондықтан әрбір етістіктің валенттілігі оның өткішті немесе өтімді болуына қарай артуы немесе азаюы мүмкін.
The verb in Karajá grammar always agrees with the subject of the sentence, as it does in French for example; these agreements are determined by the past and present tense (also known as realis) or future, potential, and admonitory tenses (also known as irrealis). Verbs have no lexical opposites (such as in vs. out) and direction is represented through inflection; all Karajá verbs can inflect for direction. Verbs are either transitive or intransitive and the valence of each verb, therefore, may increase or decrease depending on their status as transitive or intransitive.
Есімдік
Есімдер етістіктерге біріктіріліп, есім-етістік тіркестерін құрайды, онда есім етістіктің ішіне енгізіледі. Кез келген есім жұрнақ арқылы етістікке айналдырылуы мүмкін, ал іс-қимыл есімдері етістік түбірінен жасалады.
Nouns can be incorporated into verbs to create noun verb compounds with the noun being placed into the verb. Any noun can be turned into a verb with the use of a suffix and action nouns can be created with the use of the verb stem.