Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бразилияның жергілікті халқы
Indigenous people of Brazil
Караджа тайпасы, сондай-ақ Иньи деп те аталады, Бразилияда орналасқан жергілікті тайпа.
The Karajá, also known as Iny, are an indigenous tribe located in Brazil.
Аумағы
Қаража халқы Бразилияның орталық бөлігінде, Гояс, Мату-Гросу, Пара және Токантин штаттарында 180 шақырымдық аумақта қоныстанған. Қазіргі уақытта олар Арагуая өзенінің аңғарындағы 29 ауылда, Арагуая және Яваес өзендерінің салалары мен көлдерінің жанында, сондай-ақ Илья-ду-Бананал аймағында тұрады. Соңғы кезде Қаража халқы Арагуая өзенінің батысындағы аймақтарға қызығушылық танытты (Рибейро, 2012), бұл «Батысқа қарай жорық» деп белгілі. Осы кезеңде аймаққа антропологтар, штат губернаторлары және республика президенттері келіп, қызығушылық танытты (Рибейро 2012; Instituto Socioambiental, 2016). ХХ ғасырдың ортасында тайпа Бразилияның үнділерді қорғау федералдық бюросы – Serviço de Proteção aos Índios (SPI) бақылауында болды. 1980 және 1990 жылдары Қаража қауымдастығының басшысы Иджаррури Караджа тайпаның білім беру деңгейін жақсарту, жер құқықтарын қамтамасыз ету және жұмыс орындарын көбейту үшін күш-жігер жұмсады. 1997 жылы Қаража тайпасына электр энергиясы мен телекоммуникация жүйесін жеткізді. Сыртқы әлеммен байланыс мәдени алмасуға әкеліп соқты, нәтижесінде көптеген Инь халқы Бразилия қоғамына еніп, португал тілін меңгеріп, мемлекеттік органдарда жұмыс істейді (Museu do Índio, 2016). Қаража тілі – Инь мәдениетінің бір бөлігі, онда осы алмасуды көруге болады. Инь тілінде бүгінгі күнге дейін Língua Geral тілінен алынған сөздер сақталған (Рибейро, 2012). Бұл тіл еуропалық португал тілі мен жергілікті тілдердің қосылысынан пайда болған, екі топтың арасындағы байланысты жеңілдеткен. Сонымен қатар, Инь халқы Тапирапе және Кайапо сияқты тайпалармен үнемі байланыста болғандықтан, олардан да сөздер қарызға алған (Рибейро, 2012).
Karajá people live in a 180 mile long area in central Brazil, in the states of Goiás, Mato Grosso, Pará, and Tocantins. They currently reside in 29 villages in the Araguaia River valley, near lakes and tributaries to the Araguaia and Javaés Rivers, and the Ilha do Bananal. More recently, the Karajá have been subject to renewed interest in areas west of the Araguaia River (Ribeiro, 2012), known as the ‘March to the West’. During this period, the area attracted the likes of anthropologists, governors, and presidents of the republic (Ribeiro 2012; Instituto Socioambiental, 2016). During the mid 20th century, the tribe was overseen by Brazil's federal Indian bureau, the Serviço de Proteção aos Índios or SPI. In the 1980s and 1990s, the Karajá community leader, Idjarruri Karaja, campaigned for better education, land rights, and employment opportunities for the tribe. Karaja also brought electricity and telecommunications to the tribe in 1997. These contacts with outsiders has resulted in cultural exchange to the extent that many Iny have now integrated themselves into Brazilian society, dominating the Portuguese language and working in official government roles (Museu do Índio, 2016). The Karajá language is one aspect of Iny culture where this exchange is visible. The Iny to this day have loan words that are taken from Língua Geral (Ribeiro, 2012). This was a hybrid language between European Portuguese and native languages that facilitated communication between these two groups. In addition, the Iny have a set of loan words from other indigenous communities due to repeated contact with groups such as the Tapirapé and the Kaiapó (Ribeiro, 2012).
Тіл
Олар макро-же тілдер отбасының бір бөлігі болып табылатын каража тілінде сөйлейді. Бұл тіл 1886 жылдан бері осы отбасының құрамына кіретіні болжағанмен, 20 ғасырдың көп бөлігінде, шамамен 1967 жылға дейін жіктелмеген тіл ретінде сақталды (Рибейро, 2012, 268 б.). Тілдің төрт диалектісі бар: Солтүстік каража, Оңтүстік каража, Явае және Шамбиоа. Осы диалекттердің ішінде ерлер мен әйелдердің сөйлеу әдістерінде айырмашылықтар бар (Рибейро, 2012; Insituto Socioambiental, 2016). Балалардың көбінесе алғашқы тілі – қаража тілі, яғни адамдардың көпшілігі (немесе барлығы) бұл тілді еркін меңгерген (Museu do Índio, 2016).
They speak the Karajá language, which is part of the Macro Jê language family. It was suggest as being a part of this family as early as 1886 but remained as an unclassified language for the majority of the 20th century until around 1967 (Ribeiro, 2012, p. 268). The language has four dialects: Northern Karajá, Southern Karajá, Javaé, and Xambioá. Within these dialects, there are differences in speech between males and females (Ribeiro, 2012; Insituto Socioambiental, 2016). The Karajá language is generally the first language spoken by children, indicating that the majority (if not all) of people are fluent speakers of the language (Museu do Índio, 2016).
Экономика
Олар Бразилияның ең кедей тайпаларының бірі ретінде танылғанымен, өздерін-өздерімен қамтамасыз етеді. Олардың күнкөрісі ауыл шаруашылығы мен қолөнер еңбектеріне негізделген. Егістік дақылдары алуан түрлі: банан, бұршақ, маниока, жүгері, жержаңғақ, картоп, қарбыз және ямс. Балық аулау да, аң аулау да маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, керамикалық қуыршақтар экспортқа дайындалады.
Although they are known as one of Brazil's poorest tribes, they are self sufficient. Their livelihood is based upon agriculture and craft work. Crops are diverse and include bananas, beans, manioc, maize, peanuts, potatoes, watermelons, and yams. Fishing is also highly important, as is hunting. Ceramics dolls are commonly made for export.
Мәдениет және өнер
Қаражалар өте жылдам қозғалатын халық. Отбасылар көбінесе уақытша балық аулау лагерьлерін құрады. Құрғақ маусымда тайпа мерекелер ұйымдастырады. Жаңбырлы маусымда отбасылар биік жердегі ауылдарға көшеді. Олар егіншілікте отырлық егіс немесе кесіп-жағып өртеу тәсілдерін қолданады. Ерлер топтық шешім қабылдау және ҮЕҰ сияқты сыртқы ұйымдармен келіссөздер жүргізуді басқарады. Денеге сурет салу Қаражалар арасында әлі де дамыған өнер түрі, осы өнерде әйелдер шеберлік танытады, олар генипап жемісінің шырыны, көмір және аннаттодан алынған бояуларды пайдаланады. Әйелдер де, ерлер де тоқыма себеттер тоқиды, ал керамикалық бұйымдарды тек әйелдер ғана жасайды. Қаражалар қауырсынмен жұмыс істеуде шебер.
Karajá are highly mobile people. Families often build temporary fishing camps. During the dry season, the tribe hosts festivals. In the rainy seasons, families move to villages on high ground. They employ swidden or slash and burn techniques in farming. Men govern group decision making and negotiation with outside groups, such as NGOs. Body painting still thrives as an art among Karajá, with women specializing in this medium, which employ paints made from genipap juice, charcoal, and annatto dye. Both women and men weave baskets, while only women create ceramics. Karajá excel at feather work.
Зерттеу
Қаража тілі бойынша бірқатар зерттеулер жүргізілді (Fortune & Fortune, 1963; Viana, 1995), мысалы, Чикаго университетінің тіл білімі кафедрасында Эдуардо Ривайл Рибейро жасаған толық және егжей-тегжейлі сипаттамалық грамматика (2012). Рибейроның осы сипаттамалық грамматикасы қаража тілінің фонологиялық және морфологиялық ерекшеліктеріне назар аударады. Фонетикалық тұрғыдан алғанда, Рибейро тілдің ерекшеліктері, мысалы, буын үлгілері, екпін орны, тізімі және дауыссыз дыбыстар туралы жазады. Морфологиялық тұрғыдан алғанда, Рибейро сөздердің жасалуына, етістіктерге және есімдерге назар аударады. Сонымен қатар, осы сипаттамалық грамматиканың қызықты аспектілерінің бірі – ерлер мен әйелдер сөйлеуіндегі айырмашылық (Рибейро, 2012). Бұл сөйлеу стильдеріндегі маңызды емес, бірақ шамалы айырмашылық, мысалы, әйелдердің сөйлеуіндегі кейбір сөздерге ‘k’ әрпінің қосылуы. Қаража тіліне қатысты қосымша зерттеулерге Маркус Майяның (2010) зерттеуі жатады, ол сұраныс құрылымдары, дәлелдемелер, иерархия және толықтырғыштар сияқты қаража грамматикасының әртүрлі аспектілерін қарастырады, сондай-ақ Фулоп пен Уорреннің (2014) зерттеуі қаража дауыстық жүйесінде тіл түбірінің алға жылжуын зерттейді. Музео до Индио қаража мәдениеті мен тілін құжаттау жобасын жүзеге асырды, оны ProDocLín (2016) арқылы Кристиан Оливейра үйлестірді. Жобаның мақсаты – қаража тілі мен мәдениеті туралы деректерді көбейту және цифрландыру. Бұдан өзге, жоба тілді сақтауға және оны дамытуға көмектесетін материалдар жасауды көздеді (мысалы, энциклопедиялық сөздік). Жобаға қатысушылар қауымдастық мүшелерімен бірге жұмыс істеп, оларға өз тілдерін және мәдениетін сақтау мақсатына жету үшін әртүрлі медиа және жабдықтарды пайдалану тәсілдерін үйретті (Museu do Índio, 2016). Тілді құжаттаудан басқа, қосымша этнографиялық зерттеулерге до Сокорро Пиментел да Силваның (2014) жұмысы кіреді, ол португал тілінің қаража мәдениетіне тигізетін теріс әсерін, мысалы, тілдің жоғалу қаупін қарастырады, сондай-ақ Маркус Майяның (2001) жұмысы қаража қоғамындағы екі тілділікті қаража қауымдастықтарындағы білім беру жүйесі тұрғысынан зерттейді.
There have been a number of studies done regarding the Karajá (Fortune & Fortune, 1963; Viana, 1995) such as the thorough and detailed descriptive grammar provided by Eduardo Rivail Ribeiro in the Department of Linguistics through the University of Chicago (2012). This descriptive grammar provided by Ribeiro focuses on the phonological and morphological characteristics of the Karajá language. In the phonological context, Ribeiro writes about language characteristics such as syllable patterns, stress placement, inventory, and consonants, among others. In terms of morphology, Ribeiro focuses on word formation, verbs, and nouns, among others. In addition, one of the interesting focuses of this descriptive grammar is the difference in speech that is present between males and females (Ribeiro, 2012). This is ultimately not a major difference in the styles of speech but a slight one, such as the inclusion of the letter ‘k’ in some words of the female form of speech. Additional studies on the Karajá include the study of Marcus Maia (2010) who looks at various aspects of Karajá grammar including interrogative constructions, evidentials, hierarchy, and complementizers and the study done by Fulop and Warren (2014) which focuses on the presence of advanced tongue root in the Karajá vocalic system. There has been a documentation project done on the Karajá culture and language by the Museo do Índio, coordinated by Cristiane Oliveira through ProDocLín (2016). The project aimed to increase and digitalize data on Karajá language and culture. In addition, the project aimed to create material that can be used in the future to preserve and encourage the safekeeping of the language (such as an encyclopedic dictionary). Members of the project worked with community members in order to teach them techniques in how to use different forms of media and equipment that would aim them in their goal of preserving their language and culture (Museu do Índio, 2016). Beyond language documentation, additional ethnographies include the work of do Socorro Pimentel da Silva (2014) which looks at the negative effects of Portuguese in Karajá culture, such as language endangerment, and the work of Marcus Maia (2001) which also looks at bilingualism within Karajá society but through the lens of the educational system present within Karajá communities.